محمد مصدق
دربارهٔ محمد مصدق
خاندان، آغاز زندگی و تحصیل
محمد مصدق، بنا بر نوشتهٔ خودش در کتاب خاطراتش، در ۲۶ خرداد ۱۲۶۱ (۱۶ ژوئن ۱۸۸۲) در محلهٔ سنگلج تهران به دنیا آمد؛ در شناسنامهاش تاریخ دیگری ثبت شده است. پدرش میرزا هدایتالله آشتیانی، وزیر دفتر ناصرالدین شاه، و مادرش ملکتاج خانم نجمالسلطنه، دختر فیروز میرزا نصرتالدوله و نوهٔ عباس میرزا نایبالسلطنه، بود که بعدها بیمارستان نجمیهٔ تهران را وقف کرد. محمد پس از مرگ پدر، در نوجوانی به شغل مستوفیگری خراسان گمارده شد و لقب «مصدقالسلطنه» گرفت.
با پیروزی انقلاب مشروطه، مصدق از سوی اعیان اصفهان به نمایندگی مجلس اول برگزیده شد، اما چون به سن قانونی سی سال نرسیده بود، اعتبارنامهاش پذیرفته نشد. در سال ۱۲۸۷ برای ادامهٔ تحصیل به فرانسه رفت و در مدرسهٔ علوم سیاسی پاریس درس خواند، سپس در سوئیس از دانشگاه نوشاتل دکترای حقوق گرفت. پایاننامهٔ دکترای او دربارهٔ وصیت در فقه شیعه بود و او را نخستین ایرانی دارندهٔ دکترای حقوق دانستهاند. پس از بازگشت در ۱۲۹۳، در مدرسهٔ علوم سیاسی تهران تدریس کرد و آثاری در حقوق و مالیه منتشر کرد.
از والیگری تا مخالفت با سلطنت رضاخان
مصدق در دههٔ ۱۲۹۰ و آغاز ۱۳۰۰ سمتهای مهمی داشت: والی فارس (که پس از کودتای ۱۲۹۹ از به رسمیت شناختن دولت کودتا خودداری کرد)، وزیر مالیه، والی آذربایجان و وزیر امور خارجه. او نمایندهٔ مجلسهای پنجم و ششم شد و در آبان ۱۳۰۴ در مجلس با خلع قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان مخالفت کرد، با این استدلال که این کار به بازگشت استبداد میانجامد.
خانهنشینی و زندان در دوران رضاشاه
پس از پایان مجلس ششم، مصدق از سیاست کنار گذاشته شد و سالها در ملک خود در احمدآباد به کشاورزی و اداره امور بیمارستان نجمیه پرداخت. در سال ۱۳۱۹ بازداشت و به زندان بیرجند فرستاده شد. چند ماه بعد با وساطت پسرش و میانجیگری ولیعهد، محمدرضا پهلوی، به احمدآباد بازگردانده شد و تحت نظر ماند تا آنکه پس از شهریور ۱۳۲۰ آزاد شد.
بازگشت به سیاست و جبههٔ ملی
مصدق در انتخابات مجلس چهاردهم نخستین نمایندهٔ تهران شد و در آذر ۱۳۲۳ طرح منع مذاکره دربارهٔ امتیاز نفت با دولتهای خارجی را به تصویب رساند. در سال ۱۳۲۸ با گروهی از سیاستمداران و احزاب، جبههٔ ملی ایران را بنیان گذاشت. در مجلس شانزدهم، ریاست کمیسیون نفت را بر عهده گرفت و در اسفند ۱۳۲۹ قانون ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی و مجلس سنا تصویب شد؛ ۲۹ اسفند هنوز به نام «روز ملی شدن صنعت نفت» شناخته میشود.
نخستوزیری و ملی شدن نفت
مصدق در اردیبهشت ۱۳۳۰ (آوریل ۱۹۵۱) با رأی مجلس نخستوزیر شد و قانون خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران را اجرا کرد. بریتانیا با تحریم نفت ایران و شکایت به شورای امنیت سازمان ملل و دیوان بینالمللی دادگستری در لاهه پاسخ داد؛ مصدق خود در نیویورک و لاهه از موضع ایران دفاع کرد و دیوان لاهه خود را صالح به رسیدگی ندانست. مجلهٔ تایم او را «مرد سال ۱۹۵۱» معرفی کرد.
در تیر ۱۳۳۱ مصدق بر سر اختیار وزارت جنگ با شاه اختلاف پیدا کرد و استعفا داد و احمد قوام نخستوزیر شد؛ اما اعتراضهای گسترده در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ به بازگشت او انجامید. در ماههای بعد، اختلاف او با برخی متحدان پیشین، از جمله آیتالله ابوالقاسم کاشانی، بالا گرفت و فشار اقتصادی تحریم نفت ادامه یافت. در مرداد ۱۳۳۲ مصدق با برگزاری همهپرسی مجلس هفدهم را منحل کرد؛ اقدامی که مخالفانش آن را خلاف قانون اساسی میدانستند.
سقوط دولت در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
نخستین تلاش برای ابلاغ فرمان برکناری مصدق در ۲۵ مرداد ناکام ماند و شاه کشور را ترک کرد. در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (۱۹ اوت ۱۹۵۳) دولت مصدق با اقدام بخشی از ارتش و گروههایی از مردم سرنگون شد. بسیاری از مورخان این رویداد را کودتایی با طراحی و پشتیبانی سازمانهای اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا (عملیات آژاکس) میدانند و دولت آمریکا در سال ۲۰۱۳ با انتشار اسناد سیا نقش خود را پذیرفت؛ در مقابل، شاه و هوادارانش آن را «قیام ملی» مینامیدند.
محاکمه، تبعید و درگذشت
مصدق در دادگاه نظامی محاکمه شد و از خود دفاع کرد؛ دادگاه او را به سه سال زندان انفرادی محکوم کرد. پس از پایان محکومیت، به احمدآباد تبعید شد و تا پایان عمر در آنجا تحت نظر بود. او در ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ (۵ مارس ۱۹۶۷) در بیمارستان نجمیهٔ تهران درگذشت. وصیت کرده بود کنار کشتهشدگان ۳۰ تیر در گورستان ابنبابویه دفن شود، اما با مخالفت حکومت، در یکی از اتاقهای خانهاش در احمدآباد به خاک سپرده شد. خاطرات او با عنوان «خاطرات و تألمات مصدق» منتشر شده است.
داوریهای تاریخی و میراث
مصدق برای هوادارانش نماد استقلالخواهی، مبارزه با استعمار، حاکمیت ملی و پایبندی به حکومت قانون و مشروطه است و در بسیاری از کشورهای خاورمیانه نیز چهرهای شناختهشده بود. منتقدان او، از هواداران سلطنت تا برخی نیروهای مذهبی و چپ، از منظرهای گوناگون بر گرفتن اختیارات ویژه، انحلال مجلس با همهپرسی، ناکامی در حل بحران نفت و پیامدهای اقتصادی تحریم انگشت گذاشتهاند. روایتها دربارهٔ او در دورههای مختلف سیاسی ایران نیز متفاوت بوده است.
- ۲۹ اسفند، سالروز تصویب نهایی ملی شدن صنعت نفت، در تقویم رسمی ایران تعطیل است.
- در اسفند ۱۳۹۶ خیابان نفت در تهران به نام «دکتر محمد مصدق» نامگذاری شد و خیابانی در قاهره نیز نام او را دارد.
- آرامگاه او در قلعهٔ احمدآباد، در استان البرز، محل مراجعهٔ علاقهمندان است.
خط زمان
- ۱۲۶۱ خ
تولد در تهران
در خاندانی از دیوانیان قاجار و از نوادگان عباس میرزا به دنیا آمد.
- ۱۲۸۷ خ
سفر برای تحصیل به اروپا
برای تحصیل به پاریس رفت و سپس در نوشاتل سوئیس دکترای حقوق گرفت.
- ۱۳۰۰ خ
والی فارس و وزیر مالیه
پس از والیگری فارس، به وزارت مالیه رسید و بعدها وزیر خارجه شد.
- ۱۳۰۴ خ
مخالفت با سلطنت رضاخان
در مجلس با خلع قاجار و پادشاهی رضاخان مخالفت کرد.
- ۱۳۱۹ خ
زندان بیرجند
بازداشت و به بیرجند فرستاده شد و سپس در احمدآباد تحت نظر ماند.
- ۱۳۲۸ خ
تأسیس جبههٔ ملی
با گروهی از سیاستمداران و احزاب جبههٔ ملی ایران را بنیان گذاشت.
- ۱۳۳۰ خ
نخستوزیری
پس از تصویب قانون ملی شدن نفت، در اردیبهشت ۱۳۳۰ نخستوزیر شد.
- ۱۳۳۱ خ
قیام ۳۰ تیر
پس از استعفای کوتاهمدت، اعتراضهای ۳۰ تیر او را به نخستوزیری بازگرداند.
- ۱۳۳۲ خ
سقوط دولت
دولتش در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرنگون و خودش بازداشت و محاکمه شد.
- ۱۳۴۵ خ
درگذشت
در ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ درگذشت و در خانهاش در احمدآباد دفن شد.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ پهلوی
سیاستمداران و رجال دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ محمد مصدق
آرامگاه دکتر مصدق کجاست؟
او در یکی از اتاقهای خانهاش در قلعهٔ احمدآباد به خاک سپرده شد؛ زیرا حکومت وقت اجازهٔ دفنش در کنار کشتهشدگان ۳۰ تیر را نداد.
مصدق چه زمانی نخستوزیر شد؟
در اردیبهشت ۱۳۳۰ (آوریل ۱۹۵۱) با رأی مجلس نخستوزیر شد و تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در این سمت بود، با وقفهای کوتاه در تیر ۱۳۳۱.
روز ملی شدن صنعت نفت چه روزی است؟
۲۹ اسفند؛ سالروز تصویب نهایی قانون ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ که در تقویم رسمی ایران تعطیل است.
مصدق در کجا تحصیل کرد؟
در مدرسهٔ علوم سیاسی پاریس و سپس دانشگاه نوشاتل سوئیس که از آن دکترای حقوق گرفت.
چرا دولت مصدق سقوط کرد؟
دولت او در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرنگون شد؛ بسیاری از مورخان آن را کودتایی با پشتیبانی آمریکا و بریتانیا در پی ملی شدن نفت میدانند، هرچند اختلافات داخلی و بحران اقتصادی نیز در آن نقش داشت.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.