محمدرضا شفیعی کدکنی

زندگی و تحصیلات

محمدرضا شفیعی کدکنی با تخلص «م. سرشک» در ۱۹ مهر ۱۳۱۸ در کدکن، شهری میان تربت حیدریه و نیشابور در خراسان، در خانواده‌ای اهل علم به دنیا آمد. او به دبستان و دبیرستان نرفت و از کودکی نزد پدرش و محمدتقی ادیب نیشابوری زبان و ادبیات عرب را آموخت. سپس فقه و اصول را نزد شیخ هاشم قزوینی و پس از او نزد سید محمدهادی میلانی فراگرفت. به پیشنهاد علی‌اکبر فیاض در دانشگاه مشهد (فردوسی) نام‌نویسی کرد و کارشناسی زبان و ادبیات فارسی را از این دانشگاه گرفت. دکترای زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد و از شاگردان استادانی چون بدیع‌الزمان فروزانفر، محمد معین و پرویز ناتل خانلری بود.

فعالیت دانشگاهی

شفیعی کدکنی از سال ۱۳۴۸ در دانشگاه تهران تدریس کرده و به مرتبهٔ استاد ممتاز این دانشگاه رسیده است. در شهریور ۱۳۸۸ برای یک فرصت مطالعاتی به مؤسسهٔ مطالعات پیشرفتهٔ پرینستون در آمریکا رفت تا دربارهٔ تاریخ فرقهٔ کرامیه پژوهش کند و پس از حدود نه ماه به ایران و کرسی تدریس خود بازگشت. درس‌گفتارهای او در دانشگاه تهران پایهٔ برخی از کتاب‌هایش شده است؛ از جمله اثر سه‌جلدی «این کیمیای هستی» دربارهٔ حافظ که در سال ۱۳۹۷ منتشر شد.

شاعری

او سرودن شعر را در جوانی به شیوهٔ قدما آغاز کرد و سپس به شعر نیمایی روی آورد. با انتشار دفتر «در کوچه‌باغ‌های نشابور» در سال ۱۳۵۰ نامش بر سر زبان‌ها افتاد. شعر او رنگی اجتماعی دارد و فضای ایران در دهه‌های چهل و پنجاه خورشیدی را با زبانی نمادین بازتاب می‌دهد. از دیگر دفترهای شعر او می‌توان به «زمزمه‌ها»، «شبخوانی»، «از زبان برگ»، «بوی جوی مولیان»، «مثل درخت در شب باران»، «هزارهٔ دوم آهوی کوهی» و «طفلی به نام شادی» اشاره کرد. مجموعهٔ تازهٔ او با نام «رها در زنجیر» در سال ۱۴۰۵ منتشر شده است.

پژوهش، نقد و تصحیح متون

شفیعی کدکنی از برجسته‌ترین پژوهشگران ادبیات فارسی است. کتاب‌های «صور خیال در شعر فارسی» و «موسیقی شعر» از منابع کلاسیک نقد ادبی به شمار می‌روند و آثاری چون «ادوار شعر فارسی از مشروطه تا سقوط سلطنت»، «زمینهٔ اجتماعی شعر فارسی»، «شاعر آینه‌ها» دربارهٔ بیدل دهلوی و «با چراغ و آینه» نیز از اوست. تصحیح‌های او از متون عرفانی، از جمله «اسرارالتوحید» محمد بن منور و مجموعهٔ آثار عطار نیشابوری (منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، الهی‌نامه، اسرارنامه، مختارنامه و تذکرةالاولیاء)، نمونه‌هایی شاخص از تصحیح انتقادی متن در زبان فارسی شمرده می‌شوند. او همچنین در کتاب «قلندریه در تاریخ» به تاریخ جریان‌های صوفیانه پرداخته و گزیده‌ای از اشعار هوشنگ ابتهاج را با نام «آینه در آینه» فراهم آورده است.

جایگاه

در مهر ۱۳۹۸ و در هفتمین دورهٔ جشنوارهٔ بین‌المللی هنر برای صلح، «نشان عالی هنر برای صلح» به شفیعی کدکنی اهدا شد. شعرهای او در کتاب‌های درسی ادبیات فارسی آمده و یکی از سروده‌هایش بر دیواری در شهر لیدن هلند نوشته شده است. او در سال‌های اخیر نیز به انتشار شعر و پژوهش ادامه داده است.