قائم‌مقام فراهانی

خاندان و آموزش

میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی در سال ۱۱۹۳ قمری (۱۷۷۹ میلادی) در خاندانی از دیوانیان فراهان به دنیا آمد. پدرش میرزا عیسی فراهانی، مشهور به میرزا بزرگ قائم‌مقام، از رجال برجستهٔ آغاز دوران قاجار و وزیر عباس میرزا نایب‌السلطنه در تبریز بود. مادرش نیز از خاندان دیوانی فراهان بود. خاندان او اهل هزاوه و مهرآباد فراهان بودند؛ محل تولد او در منابع یکسان نیست و برخی منابع آن را فراهان و برخی تهران دانسته‌اند. از آنجا که لقب «قائم‌مقام» نخست از آنِ پدرش بود، او را «قائم‌مقام ثانی» نیز می‌خوانند. ابوالقاسم زیر نظر پدر پرورش یافت، دانش‌های رایج زمان را آموخت و از جوانی به سرودن شعر پرداخت.

در خدمت عباس میرزا

میرزا ابوالقاسم به تبریز رفت و در دفتر عباس میرزا به نویسندگی مشغول شد و در سفرهای جنگی همراه او بود. پس از درگذشت پدرش در سال ۱۸۲۱، به فرمان فتحعلی‌شاه لقب‌ها و مقام‌های او را به ارث برد و وزیر نایب‌السلطنه شد. او در کنار عباس میرزا در برنامه‌های نوسازی ارتش و اصلاحات آذربایجان نقش مهمی داشت و منابع او را از طراحان اصلی این اصلاحات می‌دانند. در سال ۱۸۲۳ در گفت‌وگوهایی که به عهدنامهٔ ارزروم با عثمانی انجامید شرکت داشت. اما رقابت‌های درباری و اتهام دوستی با روس‌ها سبب شد در همان سال از کار کنار گذاشته شود.

جنگ دوم با روسیه و عهدنامهٔ ترکمانچای

قائم‌مقام در سال ۱۸۲۵ به مقام خود بازگشت. در مجلس مشورتی که فتحعلی‌شاه دربارهٔ جنگ یا صلح با روسیه برپا کرد، او برخلاف نظر بیشتر حاضران، با سنجیدن توان مالی و نظامی دو طرف، با آغاز دوبارهٔ جنگ مخالفت کرد. این موضع به اتهام هواداری از روسیه و برکناری و فرستادنش به خراسان انجامید. جنگ ۱۸۲۶–۱۸۲۸ با شکست ایران و سقوط تبریز پایان یافت و شاه او را فراخواند و برای مذاکرهٔ صلح به آذربایجان فرستاد. قائم‌مقام از مذاکره‌کنندگان اصلی عهدنامهٔ ترکمانچای (فوریهٔ ۱۸۲۸) بود و به روایت منابع کوشید تا حد امکان از زیان‌های ایران بکاهد و جانشینی عباس میرزا و فرزندانش را نیز در عهدنامه تثبیت کند.

صدارت محمدشاه

در سال ۱۸۳۳ عباس میرزا در مشهد درگذشت و قائم‌مقام در ولیعهدی پسر او، محمد میرزا، نقش مؤثری داشت. با مرگ فتحعلی‌شاه در پاییز ۱۸۳۴، او جلوس محمد میرزا را سامان داد؛ در این میان برخی شاهزادگان مدعی در اردبیل زندانی شدند و دو تن از آنان، خسرو میرزا و جهانگیر میرزا، نابینا شدند؛ رویدادی که منابع آن را به قائم‌مقام نسبت می‌دهند. محمدشاه پس از رسیدن به تهران، قائم‌مقام را به صدارت عظمی برگزید. او شاهزادگان و گردن‌کشان را مهار کرد و در برابر خواسته‌های قدرت‌های خارجی ایستادگی نشان داد.

توطئه و قتل

صدارت قائم‌مقام کوتاه بود. سخت‌گیری‌های او، سیاست تمرکز قدرت و ایستادگی در برابر فشارهای خارجی، مخالفان بسیاری در دربار و میان سفارت‌خانه‌های بریتانیا و روسیه برایش پدید آورد. به نوشتهٔ منابع، حاجی میرزا آقاسی، معلم و مرشد محمدشاه، از مهم‌ترین کسانی بود که شاه را به او بدگمان کردند. به فرمان محمدشاه، قائم‌مقام در باغ نگارستان تهران زندانی شد و در ۶ تیر ۱۲۱۴ خورشیدی (۲۶ ژوئن ۱۸۳۵) او را خفه کردند. پیکرش در حرم شاه عبدالعظیم در ری به خاک سپرده شد و حاجی میرزا آقاسی جانشین او در صدارت شد. نقش دقیق سفارت بریتانیا در این ماجرا در منابع فارسی با روایت‌های گوناگون و گاه بی‌سند همراه است.

نثر، شعر و خوشنویسی

جایگاه قائم‌مقام در ادبیات فارسی بیش از هر چیز به نثر او وابسته است. در روزگار او نثر دیوانی فارسی پر از عبارت‌پردازی‌های پیچیده و تملق‌آمیز بود و قائم‌مقام با نثری روان، کوتاه و سنجیده که گاه با شعر و مَثَل درمی‌آمیخت، راه تازه‌ای گشود. بسیاری از منشیان دوران قاجار از شیوهٔ او پیروی کردند. مهم‌ترین آثار او:

• منشآت قائم‌مقام: مجموعهٔ نامه‌ها، رساله‌ها و فرمان‌های او که از نمونه‌های برجستهٔ نثر فارسی دوران قاجار است و به اهتمام فرهاد میرزا به چاپ رسید.
• دیوان شعر: قصیده‌ها و غزل‌هایی که با تخلص «ثنایی» سروده است.
• جلایرنامه: منظومه‌ای طنزآمیز که به او نسبت داده می‌شود.

او در خوشنویسی نیز صاحب‌نام بود و در خط شکسته‌نستعلیق اصلاحاتی کرد که پیروانی یافت.

بیت مشهور

این ابیات را به قائم‌مقام نسبت می‌دهند و گفته شده پس از برکناری او سروده شده است:

روزگار است این که گه عزت دهد گه خوار دارد / چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد

داوری‌ها و میراث

بیشتر مورخان ایرانی قائم‌مقام را دولتمردی کاردان، باهوش و میهن‌دوست و یکی از چهره‌های اصلی نخستین دوره اصلاحات در ایران می‌دانند. برخی سیاحان بریتانیایی هم‌روزگارش او را به هواداری از روسیه متهم کرده‌اند، در حالی که مخالفان داخلی‌اش بیشتر بر سخت‌گیری و غرور او انگشت می‌گذاشتند. نابینا کردن شاهزادگان مدعی نیز از بخش‌های تیرهٔ کارنامهٔ او شمرده می‌شود.

• در تهران، خیابانی که در دورهٔ پهلوی «شاه عباس» نام داشت پس از انقلاب ۱۳۵۷ به نام «قائم‌مقام فراهانی» نام‌گذاری شد؛ بلندترین خیابان اراک نیز نام او را دارد.
• ادیب‌الممالک فراهانی، شاعر و روزنامه‌نگار عصر مشروطه، از نوادگان او بود.
• امیرکبیر در خانهٔ خاندان قائم‌مقام پرورش یافت و از تربیت یافتگان این خاندان بود.