ناصرالدین شاه
دربارهٔ ناصرالدین شاه
کودکی و ولیعهدی
ناصرالدین میرزا در ۲۶ تیر ۱۲۱۰ خورشیدی (۱۷ ژوئیهٔ ۱۸۳۱) در روستای کهنمو در نزدیکی اسکو و تبریز به دنیا آمد. پدرش محمد میرزا (بعدها محمدشاه قاجار) و مادرش ملکجهان خانم، مشهور به مهدعلیا، بود و از سوی پدر نوهٔ عباس میرزا نایبالسلطنه به شمار میرفت. او در کودکی به ولیعهدی برگزیده شد، هرچند برخی از عموهایش به دلیل سن کم او با این انتخاب مخالف بودند. در سال ۱۸۳۷ در هیئتی که میرزا تقیخان فراهانی (امیرکبیر آینده) نیز در آن حضور داشت، به ایروان رفت و با نیکلای یکم، تزار روسیه، دیدار کرد. در سال ۱۲۶۳ قمری حکمرانی آذربایجان به او سپرده شد.
رسیدن به سلطنت و صدارت امیرکبیر
محمدشاه در شهریور ۱۲۲۷ (سپتامبر ۱۸۴۸) درگذشت. ناصرالدین میرزای هفدهساله در آن زمان در تبریز بود و میرزا تقیخان امیرنظام مقدمات حرکت او به تهران را فراهم کرد. شاه جوان در مهر ۱۲۲۷ در تهران رسماً بر تخت نشست و میرزا تقیخان را با لقب امیرکبیر به صدارت عظمی برگزید. امیرکبیر در حدود سه سال صدارت، اصلاحات گستردهای در امور مالی، اداری و نظامی انجام داد و مدرسهٔ دارالفنون و روزنامهٔ وقایع اتفاقیه را بنیان گذاشت. اما مخالفت درباریان و مهدعلیا به برکناری او در آبان ۱۲۳۰ انجامید و در دی همان سال به فرمان شاه در حمام فین کاشان کشته شد. این رویداد از بحثبرانگیزترین تصمیمهای دوران ناصری است و منابع از پشیمانی بعدی شاه نیز یاد کردهاند.
در سالهای نخست سلطنت او، شورش حسنخان سالار در خراسان سرکوب شد و جنبش بابیه با سرکوب شدید روبهرو شد؛ سید علیمحمد باب در ۱۸۵۰ در تبریز تیرباران شد و پس از سوءقصد گروهی از بابیان به جان شاه در ۱۸۵۲، پیروان این آیین با کشتار و پیگرد گسترده مواجه شدند.
سیاست خارجی و جنگ هرات
در سال ۱۸۵۶ سپاه ایران هرات را تصرف کرد. بریتانیا که هرات را برای امنیت هند حیاتی میدانست، به ایران اعلان جنگ داد و نیروهایش جزیرهٔ خارک و بوشهر را گرفتند. جنگ با عهدنامهٔ پاریس (۱۸۵۷) پایان یافت و ایران از ادعای خود بر هرات چشم پوشید. در سراسر دوران ناصری، ایران میان رقابت روسیه و بریتانیا قرار داشت؛ تشکیل بریگاد قزاق با افسران روس در سال ۱۲۵۸ خورشیدی (۱۸۷۹) از نمونههای نفوذ روسیه در این دوره بود.
سفرهای اروپا و ورود نوآوریها
ناصرالدین شاه نخستین پادشاه ایرانی بود که بهطور رسمی به اروپای نوین سفر کرد. او سه بار، در سالهای ۱۸۷۳، ۱۸۷۸ و ۱۸۸۹، به اروپا رفت و مشاهدات خود را در سفرنامههایی ثبت کرد. در دوران او بسیاری از فناوریها و نهادهای نو برای نخستین بار به ایران راه یافت:
- تلگراف، عکاسی، چراغ گاز، راهآهن، ضرب سکه به شیوهٔ نو و چاپ تمبر و اسکناس؛
- مدرسهٔ دارالفنون و انتشار روزنامه؛
- نخستین موزه در تالار سلام کاخ گلستان و گسترش شهر تهران با برداشتن باروی قدیمی و احداث محلهٔ دولت و خیابان لالهزار؛
- بناهایی چون شمسالعماره و تکیهٔ دولت در مجموعهٔ کاخ گلستان.
در همین دوران، نخستین ادارهٔ سانسور مطبوعات نیز تأسیس شد و به نوشتهٔ منابع، شیوهٔ حکومت او در سالهای بعد استبدادیتر شد.
امتیازهای خارجی و جنبش تنباکو
در سال ۱۸۷۲، در صدارت میرزا حسینخان سپهسالار، امتیاز رویتر به بارون جولیوس رویتر، سرمایهدار بریتانیایی، داده شد که بهرهبرداری از معادن، ساخت راهآهن و بسیاری طرحهای دیگر را در بر میگرفت؛ این امتیاز پس از مخالفتهای داخلی و فشار روسیه لغو شد. در سال ۱۸۹۰ امتیاز انحصار خرید، فروش و صدور توتون و تنباکو به ماژور تالبوت انگلیسی واگذار شد. اعتراض بازرگانان و روحانیان در شهرهای بزرگ و فتوای منسوب به میرزای شیرازی در تحریم استعمال تنباکو (دسامبر ۱۸۹۱) سرانجام شاه را به لغو امتیاز واداشت. بسیاری از پژوهشگران جنبش تنباکو را از زمینههای انقلاب مشروطه میدانند.
فرهنگ، عکاسی و خاطرهنویسی
ناصرالدین شاه از نخستین عکاسان ایرانی بود و مجموعهٔ عکسهای دوران او در کاخ گلستان یکی از مهمترین منابع تصویری تاریخ قاجار است. او بیش از هر پادشاه دیگر ایرانی یادداشت روزانه، خاطره و سفرنامه از خود برجای گذاشته است. به شعر علاقه داشت و با تخلص «ناصر» شعر میسرود؛ به نقاشی و خوشنویسی نیز میپرداخت. تعزیهخوانی در تکیهٔ دولت در دوران او رونق زیادی یافت.
ترور و آرامگاه
ناصرالدین شاه در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ خورشیدی (۱ مه ۱۸۹۶)، در آستانهٔ جشن پنجاهمین سال قمری سلطنتش، هنگام زیارت در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری به ضرب گلولهٔ میرزا رضا کرمانی، از پیروان سید جمالالدین اسدآبادی، کشته شد. او در همان حرم به خاک سپرده شد. سنگ قبر مرمرین او اکنون در موزهٔ کاخ گلستان نگهداری و به نمایش گذاشته میشود. پس از او پسرش مظفرالدین شاه به سلطنت رسید.
داوریهای تاریخی و میراث
سلطنت نزدیک به ۴۸ سالهٔ ناصرالدین شاه طولانیترین دوران پادشاهی در میان شاهان قاجار است. برخی مورخان دوران او را آغاز آشنایی گستردهٔ ایران با تمدن جدید و ورود نهادهای نو میدانند؛ در مقابل، منتقدان بر قتل امیرکبیر، واگذاری امتیازهای گسترده به بیگانگان، فساد اداری، سرکوب مخالفان و ناکامی در اصلاحات پایدار تأکید میکنند. ترور او و اعدام میرزا رضا کرمانی نقطهٔ عطفی در اندیشهٔ سیاسی ایران شمرده شده که به انقلاب مشروطه در دوران جانشینش انجامید.
- کاخ گلستان، که بسیاری از بناهایش در دوران او ساخته یا بازسازی شد، در سال ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
- زندگی او دستمایهٔ آثار نمایشی متعددی بوده است، از جمله فیلم «ناصرالدینشاه آکتور سینما» و مجموعههای تلویزیونی «قبله عالم» و «جیران».
خط زمان
- ۱۲۱۰ خ
تولد
در روستای کهنمو نزدیک تبریز در خاندان محمد میرزا به دنیا آمد.
- ۱۲۲۷ خ
رسیدن به سلطنت
پس از مرگ محمدشاه به تخت نشست و امیرکبیر را صدراعظم کرد.
- ۱۲۳۰ خ
قتل امیرکبیر
صدراعظم برکنارشده به فرمان او در حمام فین کاشان کشته شد.
- ۱۸۵۷ م
عهدنامهٔ پاریس
پس از جنگ با بریتانیا بر سر هرات، ایران از ادعای خود بر هرات چشم پوشید.
- ۱۸۷۲ م
امتیاز رویتر
امتیاز گستردهای به رویتر داده شد که پس از اعتراضها لغو شد.
- ۱۸۷۳ م
نخستین سفر اروپا
نخستین شاه ایرانی شد که بهطور رسمی به اروپا سفر کرد؛ سفرهای بعدی در ۱۸۷۸ و ۱۸۸۹ بود.
- ۱۲۵۸ خ
تشکیل بریگاد قزاق
نیروی قزاق با فرماندهی افسران روس سازمان یافت.
- ۱۸۹۱ م
جنبش تنباکو
اعتراضها و تحریم تنباکو به لغو امتیاز انحصار دخانیات در ۱۸۹۲ انجامید.
- ۱۲۷۵ خ
ترور در حرم شاه عبدالعظیم
به دست میرزا رضا کرمانی کشته شد و در همان حرم به خاک سپرده شد.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ قاجار
پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ ناصرالدین شاه
ناصرالدین شاه چند سال پادشاهی کرد؟
حدود ۴۸ سال خورشیدی، از ۱۲۲۷ تا ۱۲۷۵ (۱۸۴۸–۱۸۹۶)؛ طولانیترین سلطنت در میان شاهان قاجار.
قاتل ناصرالدین شاه چه کسی بود؟
میرزا رضا کرمانی، از پیروان سید جمالالدین اسدآبادی، که در اردیبهشت ۱۲۷۵ در حرم شاه عبدالعظیم به او شلیک کرد.
آرامگاه ناصرالدین شاه کجاست؟
او در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری به خاک سپرده شد و سنگ قبرش اکنون در موزهٔ کاخ گلستان نگهداری میشود.
ناصرالدین شاه چند بار به اروپا سفر کرد؟
سه بار؛ در سالهای ۱۸۷۳، ۱۸۷۸ و ۱۸۸۹، و گزارش این سفرها را در سفرنامههایش نوشت.
چرا ناصرالدین شاه امیرکبیر را کشت؟
به روایت منابع، مخالفت درباریان و مادر شاه با اصلاحات و قدرت امیرکبیر و بدگمانی شاه به او به برکناری و سپس صدور فرمان قتلش در دی ۱۲۳۰ انجامید.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.