کمال‌الملک

زندگی و خاندان

محمد غفاری، مشهور به کمال‌الملک، دومین پسر میرزابزرگ‌خان از خاندان نامدار غفاری کاشان و حاجیه مریم‌بیگم از خاندان شیبانی بود. تاریخ تولد او محل اختلاف است: بیشتر زندگی‌نامه‌نویسان سال ۱۸۴۸ میلادی (حدود ۱۲۲۷ خورشیدی) را پذیرفته‌اند، تاریخی که نخستین بار شاگرد و جانشینش حسنعلی وزیری رواج داد؛ اما دانشنامهٔ ایرانیکا با استناد به گفته‌های خود او، گواهی یکی از خویشانش و شواهد دیگر، تولد او را در حدود ۱۸۵۹ محتمل‌تر می‌داند. خود کمال‌الملک تنها می‌گفت که «در سال‌های نخستین سلطنت ناصرالدین‌شاه» زاده شده است.

خاندان غفاری از دورهٔ افشاریه هنرمندانی چند پرورده بود؛ ابوالحسن‌خان صنیع‌الملک، نقاش‌باشی نامدار دربار محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، عموی او بود و برادر بزرگ‌ترش ابوتراب غفاری نیز نقاش بود. کمال‌الملک کودکی را در ملک پدری در روستای کله نزدیک کاشان گذراند که امروز به نام او «روستای کمال‌الملک» خوانده می‌شود. در حدود دوازده‌سالگی به تهران رفت و در دارالفنون نزد مزین‌الدوله نقاشی آموخت.

نقاش‌باشی دربار ناصرالدین‌شاه

به روایت خود کمال‌الملک، ناصرالدین‌شاه چهره‌ای را که او از روی عکس اعتضادالسلطنه، رئیس دارالفنون، کشیده بود دید و او را به دربار فراخواند. او در حدود ۱۸۸۰–۱۸۸۱ به دربار پیوست، در ۱۸۸۳ لقب‌های «خان»، «پیشخدمت حضور همایون» و «نقاش‌باشی» گرفت و در ۱۸۹۴ به پیشنهاد صدراعظم، امین‌السلطان، لقب «کمال‌الملک» به او داده شد؛ لقبی که محمدحسین فروغی ذکاءالملک پیشنهاد کرده بود. در سال‌های حضور در دربار حدود ۱۷۰ تابلو کشید؛ از جمله چهره‌ها، منظره‌ها، اردوها و شکارگاه‌های شاهی و بخش‌های گوناگون کاخ‌ها.

مشهورترین اثر این دوره، تابلوی «تالار آینه» است که نزدیک به پنج سال برای آن کار کرد و پایان کارش با کشته شدن ناصرالدین‌شاه در ۱۸۹۶ هم‌زمان شد. رویین پاکباز این تابلو را نقطهٔ آغاز نقاشی مدرن ایران دانسته است. نمایش تکیهٔ دولت و حوض‌خانهٔ صاحبقرانیه نیز از شاهکارهای این دوره شمرده می‌شوند.

سفر اروپا و عراق

کمال‌الملک که با مظفرالدین‌شاه کنار نمی‌آمد، در ۱۸۹۸ از راه روسیه راهی اروپا شد و در وین، فلورانس و پاریس اقامت کرد. او در موزه‌ها از آثار استادانی چون رامبرانت، تیسین و رافائل رونگاری کرد. در ۱۹۰۰ که مظفرالدین‌شاه در پاریس بود، رونگاری‌هایش را به شاه نشان داد و تحسین و پاداش گرفت. پس از بازگشت به ایران، ناخرسند از فضای دربار، چند سالی به عراق رفت و در این دوره پرده‌های «زرگر بغدادی» و «میدان کربلا» را کشید.

مشروطه و مدرسهٔ صنایع مستظرفه

بازگشت کمال‌الملک به ایران با انقلاب مشروطه هم‌زمان شد. او به مشروطه‌خواهان گرایش داشت و چهره‌هایی چون سردار اسعد بختیاری را کشید، اما به گفتهٔ پژوهشگران نقش فعالی در جنبش نداشت. بنیان‌گذاری مدرسهٔ صنایع مستظرفه (هنرستان کمال‌الملک) در ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۱ م) از دستاوردهای این دوره بود: با پشتیبانی حکیم‌الملک، وزیر معارف، بخشی از زمین‌های باغ نگارستان و بودجه‌ای به تصویب مجلس به مدرسه اختصاص یافت. کمال‌الملک بعدها کوشید رشته‌هایی چون قالی‌بافی، کاشی‌سازی، خاتم‌سازی و منبت‌کاری را نیز به مدرسه بیفزاید تا هنرهای رو به فراموشی احیا شوند. او در کنار آموزش، به شاگردان نیازمند از حقوق خود کمک می‌کرد و شاگردانی چون حسنعلی وزیری پرورد که جانشین او شد.

اختلاف با مقام‌های وزارت معارف سرانجام به کناره‌گیری او در حدود ۱۹۲۷ انجامید. این دوره با برآمدن رضاخان هم‌زمان بود و بعدها روایتی قهرمانانه از ایستادگی کمال‌الملک در برابر حکومت شکل گرفت؛ ایرانیکا یادآور می‌شود که این تصویر تا اندازهٔ زیادی ساختهٔ زندگی‌نامهٔ عاطفی حسنعلی وزیری و رمان «چشم‌هایش» بزرگ علوی است.

سال‌های پایانی در حسین‌آباد

کمال‌الملک پس‌اندازش را به محمدعلی فروغی سپرده بود تا برای خرید ملکی روستایی به کار رود و در ۱۹۲۴ ملک دورافتادهٔ حسین‌آباد در خراسان، نزدیک نیشابور، خریداری شد. در تابستان ۱۹۲۶ در حادثه‌ای در تقی‌آباد، تکه‌ای از شیشهٔ عینک شکسته‌اش چشم راستش را برای همیشه آسیب زد. برخی بعدها این آسیب را به توطئهٔ حکومت نسبت دادند، اما شواهد نشان می‌دهد حادثه‌ای شخصی بوده است. او واپسین سال‌های عمر را در حسین‌آباد گذراند.

سبک و آثار

کمال‌الملک از آغاز به طبیعت‌گرایی اروپایی گرایش داشت و در دربار، کار او ثبت دقیق رویدادها، اشخاص و بناها بود؛ از همین رو بسیاری از پرده‌هایش را با شرحی دربارهٔ موضوع رقم می‌زد. سفر اروپا او را بیش از پیش به هنر آکادمیک سدهٔ نوزدهم پیوند داد. او اساساً چهره‌نگار و منظره‌نگار بود و با کار او جریان دویست‌سالهٔ تلفیق سنت‌های ایرانی و اروپایی به تثبیت طبیعت‌گرایی آکادمیک در ایران رسید. از آثار شناخته‌شدهٔ او:

• تالار آینه و حوض‌خانهٔ صاحبقرانیه
• دورنمای صفی‌آباد و منظرهٔ آبشار دوقلو
• فال‌گیر یهودی، زرگر بغدادی و میدان کربلا
• چهرهٔ سیدنصرالله تقوی، چهرهٔ صنیع‌الدوله و چهره‌های خود هنرمند
• دهکدهٔ مغانک و منظرهٔ کوه شمیران

نسخه‌های اصلی شماری از تابلوهای مشهور او در کاخ گلستان تهران به نمایش گذاشته شده است.

مرگ و آرامگاه

کمال‌الملک در ۲۷ مرداد ۱۳۱۹ (۱۸ اوت ۱۹۴۰) در نیشابور درگذشت. او وصیت کرده بود در باغ خود در حسین‌آباد دفن شود، اما پیکرش را در نیشابور کنار آرامگاه عطار نیشابوری به خاک سپردند. آرامگاه کنونی او با طراحی هوشنگ سیحون ساخته شد، در ۱ آوریل ۱۹۶۳ گشایش یافت و در ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

میراث و بازتاب در هنر

کمال‌الملک را پایه‌گذار آموزش نوین نقاشی در ایران می‌دانند. شخصیت ماکان در رمان «چشم‌هایش» بزرگ علوی، به نظر برخی منتقدان، تا اندازه‌ای از او الهام گرفته است. علی حاتمی در ۱۳۶۳ فیلم «کمال‌الملک» را دربارهٔ زندگی او ساخت که بر نقش او در دوران مشروطه و رویارویی‌اش با رضاخان تأکید داشت؛ تصویری که پژوهشگرانی چون حسامی آن را اغراق‌آمیز دانسته‌اند.