عزت‌الله انتظامی

کودکی و آغاز کار

عزت‌الله انتظامی در ۳۱ خرداد ۱۳۰۳ در محلهٔ سنگلج تهران زاده شد. پس از تحصیلات مقدماتی به هنرستان صنعتی تهران رفت و در رشتهٔ برق درس خواند. کار هنری را با پیش‌پرده‌خوانی در تماشاخانه‌های لاله‌زار آغاز کرد و در ۱۳۲۰ نخستین نمایش حرفه‌ای خود، «اولتیماتوم» نوشتهٔ پرویز خطیبی به کارگردانی اصغر تفکری، را در تئاتر پارس لاله‌زار اجرا کرد. تا ۱۳۲۶ در بیش از ده نمایش بازی کرد و نخستین تجربهٔ سینمایی‌اش بازی در فیلم «واریته بهاری» (۱۳۲۸) به کارگردانی پرویز خطیبی بود.

انتظامی در ۱۳۳۲ به آلمان غربی رفت و در یک مدرسهٔ شبانهٔ تئاتر و سینما در هانوفر درس خواند؛ ویکی‌پدیای انگلیسی سال دانش‌آموختگی او را ۱۹۵۸ ذکر می‌کند. او سال‌ها بعد، در ۱۳۵۱، کارشناسی خود را از دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران با پایان‌نامه‌ای دربارهٔ پیش‌پرده‌خوانی در ایران و آثار هاینریش فون کلایست گرفت.

«گاو» و نقطهٔ عطف

بیست سال پس از نخستین فیلمش، انتظامی در ۱۳۴۸ در فیلم «گاو» ساختهٔ داریوش مهرجویی و بر پایهٔ داستانی از غلامحسین ساعدی بازی کرد. او در نقش مش‌حسن، روستایی‌ای که در فراق گاو محبوبش کم‌کم خود را گاو می‌پندارد، بازی‌ای ارائه کرد که نقطهٔ عطفی در تاریخ بازیگری سینمای ایران شد. علی نصیریان و جمشید مشایخی نیز در این فیلم بازی داشتند و برخی منتقدان «گاو» را نخستین فیلم موج نو ایران می‌دانند. فیلمنامه را خود ساعدی بر پایهٔ داستان چهارم مجموعهٔ «عزاداران بَیَل» نوشته بود و فیلم با نقد اجتماعی و روان‌شناختی‌اش از جامعهٔ روستایی گرفتار خرافه و تنهایی، در جشنواره‌های خارجی نیز دیده شد. انتظامی برای این نقش جایزهٔ هوگوی نقره‌ای بهترین بازیگر مرد را از جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم شیکاگو گرفت و نخستین بازیگر ایرانی شد که از یک جشنوارهٔ بین‌المللی جایزه دریافت کرد.

همکاری او با مهرجویی در فیلم‌هایی چون «آقای هالو»، «پستچی»، «دایره مینا»، «اجاره‌نشین‌ها»، «هامون» و «بانو» ادامه یافت و به یکی از ماندگارترین زوج‌های هنری سینمای ایران بدل شد. در «دایره مینا» نقش دکتر سامری، دلال خون فاسد، را بازی کرد؛ فیلمی که به سبب نقد تند اجتماعی توقیف شد و پس از انقلاب به نمایش درآمد.

همکاری با علی حاتمی و دیگر کارگردانان

انتظامی با بیشتر کارگردانان برجستهٔ ایران کار کرد. با علی حاتمی در چهار فیلم همکاری داشت؛ از جمله در «ستارخان» (۱۳۵۱) نقش حیدرخان عمواوغلی، در «حاجی واشنگتن» (۱۳۶۱) نقش حاج حسینقلی‌خان نوری، نخستین سفیر ایران در آمریکا، و در «کمال‌الملک» نقش ناصرالدین‌شاه را بازی کرد. نقش خان مظفر در مجموعهٔ «هزاردستان» نیز از ماندگارترین نقش‌های تلویزیونی اوست. خود او «گاو»، «حاجی واشنگتن» و «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما» (محسن مخملباف) را سخت‌ترین تجربه‌های بازیگری‌اش می‌دانست.

او همچنین با ناصر تقوایی («صادق کرده»)، رخشان بنی‌اعتماد («روسری آبی»)، بهروز افخمی («روز فرشته» و «گاوخونی»)، مسعود جعفری جوزانی و مسعود کیمیایی کار کرد؛ نخستین همکاری‌اش با کیمیایی در ۷۹ سالگی در فیلم «حکم» بود. در کمدی «اجاره‌نشین‌ها» نقش عباس‌آقا سوپرگوشت را بازی کرد. در کارنامهٔ او بیش از پنجاه فیلم دیده می‌شود.

نقش‌ها و آثار ماندگار

• گاو (۱۳۴۸) – مش‌حسن
• حاجی واشنگتن (۱۳۶۱) – حاج حسینقلی‌خان
• اجاره‌نشین‌ها (۱۳۶۶) – عباس‌آقا سوپرگوشت
• هزاردستان (مجموعهٔ تلویزیونی) – خان مظفر
• گراند سینما و روز فرشته – برندهٔ دو سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد از جشنوارهٔ فیلم فجر
• هامون، بانو، روسری آبی، ناصرالدین‌شاه آکتور سینما، خانه‌ای روی آب، گاوخونی و حکم

نشریهٔ «دنیای تصویر» در ۱۳۹۵ پنج نقش او—مش‌حسن، حسینقلی‌خان، عباس‌آقا، خان مظفر و پدر در «گاوخونی»—را در فهرست صد نقش ماندگار سینما و تلویزیون ایران قرار داد.

افتخارات و مسئولیت‌ها

انتظامی نخستین مدیرعامل موزهٔ سینمای ایران بود و در ۱۳۸۲ به‌عنوان یکی از «چهره‌های ماندگار» ایران برگزیده شد. در مهر ۱۳۸۵ (اکتبر ۲۰۰۶) آیین بزرگداشتی برای او در مقر یونسکو در پاریس برگزار شد. او را همراه علی نصیریان، محمدعلی کشاورز، جمشید مشایخی و داوود رشیدی از پنج بازیگر اثرگذار تاریخ سینمای ایران می‌شمارند. کتاب شناخت‌نامهٔ او با عنوان «من عزتم، بچه سنگلج» در ۱۳۹۲ منتشر شد و مستند «… و آسمان آبی» به کارگردانی غزاله سلطانی زندگی او را روایت می‌کند. ژان‌کلود کاریر، فیلمنامه‌نویس فرانسوی، یادداشتی با عنوان «عزت انتظامی: یک شمایل» برای مقدمهٔ این کتاب نوشته است. انتظامی همچنین در مستند «عشق‌پرداز» به کارگردانی محمدهادی کاویانی در کنار محمود فرشچیان حضور داشت. پس از درگذشتش، در افتتاحیهٔ سی‌وهفتمین جشنوارهٔ فیلم فجر از او تجلیل شد.

زندگی شخصی

پسرش مجید انتظامی آهنگساز شناخته‌شدهٔ موسیقی فیلم است. خانهٔ مسکونی انتظامی در بلوار اندرزگو تهران به خانه‌موزهٔ عزت‌الله انتظامی تبدیل شد که در شهریور ۱۳۹۳ رسماً گشایش یافت و سالن نمایش، گالری و موزهٔ آثار او را در بر دارد.

درگذشت و آرامگاه

انتظامی حدود سه ماه پیش از مرگ بر اثر زمین خوردن در خانه دچار مشکلات جسمی شد و سرانجام در بامداد ۲۶ مرداد ۱۳۹۷ در ۹۴ سالگی بر اثر سکتهٔ مغزی و کهولت سن در بیمارستان باهنر تهران درگذشت. پیکر او پس از مراسم تشییع در ۲۸ مرداد مقابل تالار وحدت، در قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. در نخستین سالگرد درگذشتش از سردیس او و پلاک خیابانی به نامش رونمایی شد.

میراث

انتظامی را بسیاری بزرگ‌ترین بازیگر تاریخ سینمای ایران می‌دانند. نقش مش‌حسن در «گاو» الگویی ماندگار برای بازیگری در سینمای ایران شد و کارنامهٔ هفتادسالهٔ او از تماشاخانه‌های لاله‌زار تا سینمای موج نو و آثار پس از انقلاب، تاریخ بازیگری ایران را در خود بازتاب می‌دهد.