غلامحسین بنان

زندگی و خانواده

غلامحسین بنان در اردیبهشت ۱۲۹۰ (مه ۱۹۱۱) در تهران، در خانواده‌ای دیوانی و هنردوست، زاده شد؛ ویکی‌پدیای فارسی زادروز او را ۱۰ اردیبهشت و محل تولدش را محلهٔ قلهک می‌داند. پدرش کریم‌خان بنان‌الدوله نوری دوستدار موسیقی سنتی بود، آواز می‌خواند و تار می‌نواخت. مادرش، دختر محمدتقی‌میرزا رکن‌الدوله برادر ناصرالدین‌شاه، پیانو می‌نواخت و خاله‌اش نی. در خانهٔ آنان هر هفته محفلی با حضور موسیقی‌دانان سرشناس برپا می‌شد.

بنان در مدرسه در خوشنویسی و ادبیات فارسی سرآمد بود و شعر بسیار از بر داشت. نواختن پیانو را از مادر آموخت. هنگامی که خواهرانش نزد مرتضی نی‌داوود تار می‌آموختند، او درس‌ها را حفظ می‌کرد؛ نی‌داوود استعدادش را دریافت و پدر را راضی کرد که او آواز بیاموزد. بنان از یازده‌سالگی نزد نی‌داوود و سپس نزد ضیاءالذاکرین، روضه‌خوان خوش‌صدا، و ناصر سیف آواز آموخت. از صدای جناب دماوندی و ادیب خوانساری و نیز از شیوهٔ ویولن‌نوازی ابوالحسن صبا اثر پذیرفت.

آغاز کار و رادیو

بنان به گفتهٔ خودش از ۱۳۰۶ تنها در محافل خصوصی آواز می‌خواند. از ۱۳۱۵ در ادارهٔ کشاورزی و سپس در شرکت ایران‌بار اهواز کار کرد و پس از بازگشت به تهران در وزارت خواربار مشغول شد. روح‌الله خالقی، شاگرد و جانشین علینقی وزیری، صدای استثنایی او را شناخت و او را به اجرای آثار به شیوهٔ وزیری ترغیب کرد. بنان از ۱۳۲۱ (۱۹۴۲) در رادیو تهران خواند؛ نخست با گروه ابوالحسن صبا که سازهای ایرانی و غربی را در بر داشت و به‌طور زنده پخش می‌شد، و سپس به‌طور منظم با ارکستر انجمن موسیقی ملی به رهبری خالقی.

او در آغاز فقط به آواز سنتی علاقه داشت، اما خالقی او را به خواندن قطعه‌های ارکسترال واداشت. این آثار که بیشتر ساختهٔ وزیری و خالقی بود، آوازی بلند با همراهی ارکستری از سازهای ایرانی و غربی را می‌طلبید. به گزارش ایرانیکا، بنان با اینکه نت نمی‌خواند، به یاری حافظهٔ شگفت خود نام گوشه‌ها، ضرب‌ها و میان‌پرده‌ها را در حاشیهٔ شعرها می‌نوشت و قطعه‌ها را به‌آسانی می‌آموخت. برخی او را بزرگ‌ترین اجراکنندهٔ سبک وزیری–خالقی می‌دانند. او در ۱۳۲۷ در فیلم «طوفان زندگی» نیز بازی کرد و دو ترانه‌اش را در آن اجرا کرد.

گل‌ها و اوج شهرت

در ۱۳۳۲ به پیشنهاد خالقی به ادارهٔ کل هنرهای زیبا منتقل و از نخستین استادان آواز هنرستان موسیقی ملی شد و در ۱۳۳۴ ریاست شورای موسیقی رادیو را بر عهده گرفت. با آغاز برنامه‌های گل‌ها به سرپرستی داوود پیرنیا، بنان برجسته‌ترین خوانندهٔ «گل‌های رنگارنگ» و «گل‌های جاویدان» شد و در «برگ سبز» نیز خواند. آهنگسازانی چون وزیری، خالقی، نصرالله زرین‌پنجه، مرتضی محجوبی، اکبر محسنی و علی تجویدی برای صدای او ساختند و ترانه‌سرایانی چون رهی معیری و نواب صفا برایش شعر سرودند. همراهان محبوبش رضا ورزنده (سنتور) و لطف‌الله مجد (تار) بودند. از او حدود ۳۵۰ اثر بر جای مانده است. از آثار شناخته‌شده‌اش:

• «الهه ناز» و «ای ایران» (هر دو در مایهٔ دشتی)
• «بهار دلنشین» و «بوی جوی مولیان» در آواز اصفهان
• «کاروان» که خود آن را از بهترین کارهایش می‌دانست
• «آذربایجان» در دستگاه شور و «رؤیای هستی»
• آوازهایی بر غزل‌های سعدی و حافظ در برنامه‌های گل‌ها

سبک آواز

بنان به کیفیت صدا و شیوهٔ خواندنش شهره بود. برخلاف آرمان رایج زمانه که صدای زیر و پرفشار بود، صدایی نسبتاً بم، نرم و آرام داشت و چهره‌اش هنگام خواندن آرام می‌ماند. تحریرهای او نرم، بی‌زحمت، روشن و به‌جا بود؛ خالقی آن را به صدای مروارید فروریخته بر سنگ مرمر مانند کرده است. او شعر و موسیقی ایرانی را عمیقاً می‌شناخت، گوشه‌ها را متناسب با معنای شعر برمی‌گزید و گاه برای هماهنگی با شعر، ترتیب سنتی گوشه‌ها را تغییر می‌داد. در مرکب‌خوانی و تلفیق شعر و موسیقی چیره‌دست بود.

تصادف و کناره‌گیری

در دی ۱۳۳۶ (ژانویهٔ ۱۹۵۸) خودروی بنان در نزدیکی کاروانسرای سنگی با تانکری بی‌چراغ برخورد کرد و او بینایی چشم راستش را از دست داد. به گزارش ایرانیکا این رویداد بر آواز او اثر گذاشت و از آن پس قطعه‌های ضربی‌تر و مردم‌پسندتر را بیشتر خواند. بنان در حدود ۱۳۴۶–۱۳۴۷ از خواندن حرفه‌ای کناره گرفت، هرچند گاه در محافل خصوصی می‌خواند. او برای تلویزیون و در کافه‌ها نمی‌خواند و بیشتر مردم او را تنها از راه صدایش در رادیو و صفحه‌ها می‌شناختند. زندگی ساده‌ای داشت و هیچ‌گاه ثروتمند نشد.

مرگ و آرامگاه

بنان که مدت‌ها از بیماری دستگاه گوارش رنج می‌برد، در غروب ۸ اسفند ۱۳۶۴ (۲۷ فوریهٔ ۱۹۸۶) در بیمارستان ایرانمهر تهران درگذشت. برخلاف وصیتش که خواسته بود در آرامستان ظهیرالدوله دفن شود، در ۱۰ اسفند در امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شد. هنرمندان بسیاری پیام تسلیت فرستادند و محمدرضا شجریان در مراسم چهلم او آوازی خواند که با نام «در سوگ بنان» منتشر شده است.

میراث و جایگاه امروز

بنان را از بزرگ‌ترین خوانندگان آواز ایرانی سدهٔ بیستم می‌دانند که صدایش هم اهل موسیقی دستگاهی و هم مردم عادی را جذب می‌کرد. آثارش در مجموعه‌هایی چون «شاخه گل» و «مجموعه ترانه‌های بنان» بازنشر شده و کتاب «از نور تا نوا» به کوشش داریوش صبور و همسرش پری‌دخت بنان دربارهٔ اوست. خانهٔ او در نیاوران در آبان ۱۳۹۲ تخریب شد که واکنش دوستداران میراث فرهنگی را برانگیخت.