علی حاتمی

زندگی و تحصیل

عباسعلی حاتمی، مشهور به علی حاتمی، در ۲۴ مرداد ۱۳۲۳ در خیابان شاهپور تهران زاده شد. خانواده‌اش اصالتی تفرشی داشتند؛ پدرش صفحه‌آرای یک چاپخانه و مادرش خانه‌دار بود و او دومین فرزند خانواده بود. حاتمی برای آموختن اصول نمایشنامه‌نویسی به کلاس‌های ادارهٔ هنرهای دراماتیک رفت و پس از تبدیل آن به دانشکدهٔ هنرهای دراماتیک، در رشتهٔ ادبیات نمایشی درس خواند.

او با بازیگر زری خوشکام ازدواج کرد و دخترشان لیلا حاتمی بعدها بازیگری سرشناس شد و در فیلم «جدایی نادر از سیمین»، برندهٔ جایزهٔ اسکار، بازی کرد.

از تئاتر تا سینما

حاتمی کار هنری را با نمایشنامه‌نویسی آغاز کرد. در ۱۳۴۴ نمایش «دیب» (دیو) را که از نخستین نوشته‌هایش بود، با کودکان یک مؤسسهٔ آموزشی در تالار دانشکده به صحنه برد و نمایشنامه‌هایی چون «حسن کچل»، «چهل گیس»، «قصهٔ حریر» و «ماهیگیر» را نوشت. موفقیت نمایش «حسن کچل» سبب شد تهیه‌کننده‌ای به نام علی عباسی ساخت نسخهٔ سینمایی آن را پیشنهاد کند؛ حاتمی اصرار کرد که کارگردانی را خود بر عهده بگیرد.

«حسن کچل» (۱۳۴۹) نخستین فیلم موزیکال ایرانی و برگرفته از قصه‌های کهن بود و با استقبال گستردهٔ تماشاگران روبه‌رو شد. حاتمی سپس «طوقی» (۱۳۴۹)، «بابا شمل» (۱۳۵۰) و در ۱۳۵۱ سه فیلم «قلندر»، «ستارخان» و «خواستگار» را ساخت. «ستارخان» روایتی تازه از مشروطه و قیام ستارخان و باقرخان بود که برخی منتقدان آن را تحریف رویدادهای تاریخی دانستند. او در تلویزیون نیز مجموعه‌های «داستان‌های مولوی» (۱۳۵۲) و «سلطان صاحبقران» (۱۳۵۴) را دربارهٔ روزگار ناصرالدین‌شاه ساخت. «سوته‌دلان» (۱۳۵۶)، قصهٔ عشق مردی با معلولیت ذهنی، را بسیاری از منتقدان کامل‌ترین فیلم پیش از انقلاب او می‌دانند.

هزاردستان و شهرک غزالی

حاتمی پس از «سوته‌دلان» نگارش فیلمنامهٔ مجموعهٔ «هزاردستان» را آغاز کرد که نخست «جادهٔ ابریشم» نام داشت و بارها بازنویسی شد. تولید آن از ۱۳۵۸ آغاز شد و حدود هشت سال طول کشید. برای ساخت این مجموعه، حاتمی بخش‌هایی از تهران قدیم را بازسازی کرد که به شهرک سینمایی غزالی بدل شد و نخستین شهرک سینمایی ایران به شمار می‌رود. هزاردستان روایت زندگی رضا تفنگچی در واپسین سال‌های قاجار است که به رضا خوشنویس بدل می‌شود. انجمن منتقدان سینما و تلویزیون ایران در ۱۳۸۵ آن را بهترین مجموعهٔ تلویزیونی تاریخ ایران برگزید.

فیلم‌های پس از انقلاب

«حاجی واشنگتن» (۱۳۶۱)، نخستین فیلم او پس از انقلاب، داستان حاج حسینقلی‌خان نوری، نخستین سفیر ایران در آمریکا در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، را روایت می‌کند که موقعیت کمیکش به تراژدی می‌رسد. این فیلم پس از نمایش در جشنوارهٔ فجر توقیف شد و تنها در خرداد ۱۳۷۷، پس از مرگ حاتمی، به نمایش عمومی درآمد.

او در ۱۳۶۲ فیلم «کمال‌الملک» را دربارهٔ زندگی نقاش نامدار قاجار و رابطه‌اش با دربار ساخت که در ۱۳۶۳ به نمایش درآمد. «جعفرخان از فرنگ برگشته» بر پایهٔ نمایشنامهٔ حسن مقدم خاطرهٔ تلخی برایش ماند، زیرا با اصلاحات تحمیلی مخالفت کرد و کارگردان دیگری کار را تمام کرد. «مادر» (۱۳۶۸) دربارهٔ روزهای پایانی مادری سالخورده و گردآمدن فرزندانش در خانهٔ قدیمی است و «دلشدگان» (۱۳۷۱) ماجرای گروهی از نوازندگان ایرانی در دورهٔ احمدشاه است که برای ضبط ردیف‌های موسیقی به فرنگ می‌روند.

مهم‌ترین آثار

• فیلم‌ها: حسن کچل، طوقی، بابا شمل، ستارخان، قلندر، خواستگار، سوته‌دلان، حاجی واشنگتن، کمال‌الملک، جعفرخان از فرنگ برگشته، مادر، دلشدگان
• مجموعه‌های تلویزیونی: داستان‌های مولوی، سلطان صاحبقران، هزاردستان
• فیلم ناتمام: جهان‌پهلوان تختی
• کتاب‌ها: «سلطان صاحبقران» (سروش، ۱۳۵۶) و «مجموعه آثار» (نشر مرکز)

سبک و زبان

درون‌مایهٔ آثار حاتمی بر فرهنگ، باورها و آداب مردم ایران استوار است و شخصیت‌هایش اغلب نمایندهٔ خصلت‌های قومی ایرانی‌اند. او تقریباً همهٔ آثارش را بر پایهٔ فیلمنامه‌های خود ساخت و در بازآفرینی فضا و زمان دوره‌های تاریخی، به‌ویژه عصر قاجار، بسیار موفق بود؛ اغلب طراحی صحنه و لباس فیلم‌هایش را نیز خود بر عهده داشت. دیالوگ‌های آثار او، که از مثل‌ها، فولکلور و زبان کوچه و بازار و نثر کهن فارسی مایه می‌گرفت، امضای سینمای او شد و بسیاری از آن‌ها به زبان مردم راه یافت. به همین سبب او را «سعدی سینمای ایران» و روزنامهٔ تهران تایمز «حافظ سینمای ایران» خوانده‌اند. بازیگرانی چون عزت‌الله انتظامی، داوود رشیدی، جمشید مشایخی، علی نصیریان و محمدعلی کشاورز بارها در آثار او بازی کردند.

مرگ و آرامگاه

حاتمی در ۱۳۷۵ ساخت فیلم «جهان‌پهلوان تختی» را که سال‌ها برایش پژوهش کرده بود آغاز کرد، اما پس از فیلم‌برداری بخش‌هایی از آن به سرطان لوزالمعده مبتلا شد. او در ۱۴ آذر ۱۳۷۵ در ۵۲ سالگی درگذشت و در قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. بر سنگ مزارش جمله‌ای مشهور از فیلم «حاجی واشنگتن» نقش بسته است. بهروز افخمی ساخت فیلم تختی را به پایان برد و پس از مرگ حاتمی دو فیلم سینمایی، «کمیتهٔ مجازات» و «تهران روزگار نو»، با تدوین دوبارهٔ هزاردستان عرضه شد.

میراث و جایگاه امروز

حاتمی را از پیشگامان نسلی می‌دانند که از اواخر دههٔ ۱۳۴۰ سینمای ایران را دگرگون کرد؛ نسلی که ناصر تقوایی، بهرام بیضایی، مسعود کیمیایی و داریوش مهرجویی را نیز در بر می‌گرفت. شهرک غزالی همچنان برای ساخت آثار تاریخی به کار می‌رود. پوستر سی‌وپنجمین جشنوارهٔ جهانی فیلم فجر (۱۳۹۵) به او اختصاص یافت و مستندهایی چون سه‌گانهٔ الهام قره‌خانی و امیرمهرتاش مهدوی و «آن معلم بی‌استاد» دربارهٔ او ساخته شده است.