مریم میرزاخانی

زندگی و خانواده

مریم میرزاخانی در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ خورشیدی (۱۲ مهٔ ۱۹۷۷) در تهران به دنیا آمد. پدرش، احمد میرزاخانی، مهندس برق بود. مریم پس از پایان دورهٔ ابتدایی با قبولی در آزمون سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان (سمپاد) به دبیرستان فرزانگان تهران رفت. خودش بعدها گفته بود که در کودکی رؤیای نویسنده شدن داشت و بیشتر وقتش را به خواندن رمان می‌گذراند و علاقه‌اش به ریاضیات در سال‌های دبیرستان شکل گرفت.

المپیاد و دوران دانشجویی

میرزاخانی و هم‌کلاسی‌اش رؤیا بهشتی زواره از نخستین دخترانی بودند که به تیم ملی المپیاد ریاضی ایران راه یافتند. او در سال‌های سوم و چهارم دبیرستان مدال طلای المپیاد ریاضی کشوری را گرفت و در المپیاد جهانی ریاضی ۱۹۹۴ هنگ‌کنگ با ۴۱ امتیاز از ۴۲، نخستین دختر ایرانی دارندهٔ مدال طلای این رقابت شد. سال بعد در المپیاد جهانی ۱۹۹۵ تورنتو با نمرهٔ کامل دومین مدال طلای خود را گرفت و نخستین دانش‌آموز ایرانی شد که به نمرهٔ کامل و دو مدال طلا دست یافت.

او دورهٔ کارشناسی ریاضی را در دانشگاه صنعتی شریف گذراند و در ۱۹۹۹ فارغ‌التحصیل شد. نخستین مقاله‌های او در نظریهٔ گراف بود و در دوران دانشجویی اثبات ساده‌تری برای یکی از قضیه‌های شور ارائه داد. او همچنین با رؤیا بهشتی کتابی فارسی در نظریهٔ مقدماتی اعداد برای دانش‌آموزان المپیادی نوشت. در اسفند ۱۳۷۶ (مارس ۱۹۹۸)، اتوبوس حامل دانشجویانی که از مسابقات ریاضی دانشجویی در اهواز بازمی‌گشتند به دره سقوط کرد و چند تن از دانشجویان ریاضی دانشگاه شریف جان باختند؛ میرزاخانی و بهشتی از بازماندگان این حادثه بودند که در ایران به یک سوگ ملی بدل شد.

هاروارد، پرینستون و استنفورد

میرزاخانی برای تحصیلات تکمیلی به آمریکا رفت و در سال ۲۰۰۴ دکتری ریاضی را از دانشگاه هاروارد زیر نظر کورتیس مک‌مولن، برندهٔ مدال فیلدز، گرفت. عنوان رسالهٔ او «ژئودزیک‌های ساده روی رویه‌های هذلولوی و حجم فضای پیمانه‌ای خم‌ها» بود. پس از آن، هم‌زمان پژوهشگر مؤسسهٔ ریاضی کلی و استادیار دانشگاه پرینستون شد و سپس به دانشگاه استنفورد رفت و تا پایان عمر استاد ریاضیات این دانشگاه بود. نشریهٔ Popular Science در میانهٔ دههٔ ۲۰۰۰ او را در فهرست ده ذهن جوان درخشان قرار داد.

دستاوردهای علمی

پژوهش‌های میرزاخانی در مرز هندسهٔ هذلولوی، نظریهٔ تایشمولر، دستگاه‌های دینامیکی و نظریهٔ ارگودیک قرار داشت. مهم‌ترین دستاوردهای او عبارت‌اند از:

• شمارش ژئودزیک‌های بستهٔ ساده: او در رسالهٔ دکتری نشان داد که تعداد ژئودزیک‌های بستهٔ سادهٔ با طول کمتر از L روی یک رویهٔ هذلولوی با گونای g به‌صورت چندجمله‌ای، متناسب با L به توان 6g−6، رشد می‌کند؛ مسئله‌ای که پیش از او حل نشده بود.
• فرمول حجم فضاهای پیمانه‌ای: او برای حجم فضای پیمانه‌ای رویه‌های ریمانی با مرز ژئودزیک رابطه‌ای بازگشتی یافت و از آن اثبات تازه‌ای برای حدس ویتن (قضیهٔ کنتسویچ) دربارهٔ اعداد تقاطع روی فضای پیمانه‌ای به دست آورد.
• ارگودیک بودن شارش زمین‌لرزهٔ ترستن روی فضای تایشمولر.
• نتایج مشترک با الکس اسکین (و با مشارکت امیر محمدی) دربارهٔ بستار مدارها در فضای پیمانه‌ای که نشان می‌دهد این بستارها برخلاف انتظار، اشیایی منظم و جبری‌اند؛ نتیجه‌ای که به «قضیهٔ عصای جادویی» شهرت یافته است.

جردن النبرگ، ریاضی‌دان آمریکایی، کار او را به زبان ساده چنین توضیح داده که او به‌جای حرکت یک توپ روی یک میز بیلیارد، «جهانِ همهٔ میزهای بیلیارد ممکن» و تغییر شکل خود میزها را مطالعه می‌کرد. میرزاخانی خود را ریاضی‌دانی «کُند» می‌خواند و برای حل مسئله‌ها روی کاغذهای بزرگ طرح می‌کشید و فرمول‌ها را پیرامون این طرح‌ها می‌نوشت.

جایزه‌ها و افتخارات

• جایزهٔ بلومنتال (۲۰۰۹)
• جایزهٔ ساتر انجمن ریاضی آمریکا (۲۰۱۳)
• جایزهٔ پژوهشی کلی (۲۰۱۴)
• مدال فیلدز (۱۳ اوت ۲۰۱۴، کنگرهٔ بین‌المللی ریاضی‌دانان در سئول) «برای سهم برجسته‌اش در دینامیک و هندسهٔ رویه‌های ریمانی و فضاهای پیمانه‌ای آن‌ها»؛ او نخستین زن و نخستین ایرانی برندهٔ این جایزه بود.
• عضویت در آکادمی ملی علوم آمریکا (۲۰۱۶)

زندگی شخصی، بیماری و درگذشت

میرزاخانی با یان وندراک، ریاضی‌دان و دانشمند علوم رایانهٔ نظری اهل جمهوری چک و استاد دانشگاه استنفورد، ازدواج کرد و دختری به نام آناهیتا داشت. در سال ۲۰۱۳ بیماری سرطان سینه در او تشخیص داده شد و در ۲۰۱۶ بیماری به کبد و استخوان‌هایش گسترش یافت. او در ۲۳ تیر ۱۳۹۶ (۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۷) در ۴۰ سالگی در بیمارستان استنفورد درگذشت. درگذشت او در ایران بازتاب گسترده داشت؛ حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت، و دیگر مقام‌ها پیام تسلیت فرستادند و برخی روزنامه‌های ایران عکس او را بدون روسری منتشر کردند. مرگ او همچنین بحث دربارهٔ اعطای تابعیت ایرانی به فرزندان مادران ایرانی با همسر خارجی را دوباره داغ کرد.

میراث و جایگاه امروز

به پیشنهاد کمیتهٔ بانوان انجمن ریاضی ایران، زادروز او، ۱۲ مه (۲۲ اردیبهشت)، به‌عنوان روز جهانی زنان در ریاضیات نام‌گذاری شد. بنیاد جایزهٔ بریک‌ترو در ۲۰۱۹ «جایزهٔ مرزهای نوین مریم میرزاخانی» را برای ریاضی‌دانان زن جوان بنیاد نهاد. کتابخانهٔ دانشکدهٔ ریاضی دانشگاه صنعتی شریف و ساختمانی در دبیرستان فرزانگان به نام او نام‌گذاری شده، خیابان‌هایی در شهرهایی در اروپا نام او را گرفته‌اند و در ۲۰۱۸ یک ماهوارهٔ کوچک رصد زمین نیز به افتخار او نام‌گذاری شد. در ۲۰۲۰ نهاد زنان سازمان ملل (UN Women) او را در میان هفت دانشمند زن تأثیرگذار بر جهان معرفی کرد و فیلمی مستند نیز دربارهٔ زندگی و ریاضیات او ساخته شده است. میرزاخانی امروز نماد الهام‌بخشی برای دانش‌آموزان و پژوهشگران، به‌ویژه دختران علاقه‌مند به ریاضیات، در ایران و جهان است.