فارابی

نام و منابع زندگی

ابونصر محمد بن محمد فارابی از پایه‌گذاران فلسفهٔ نظام‌مند در جهان اسلام است که نویسندگان پسین او را «معلم ثانی» نامیدند؛ یعنی آموزگار دوم پس از ارسطو که «معلم اول» خوانده می‌شد. آگاهی ما از زندگی او بسیار اندک و پراکنده است. کهن‌ترین منابع، مانند گزارش‌های مسعودی، ابن ندیم و ابن حوقل، تنها چند نکتهٔ کوتاه دربارهٔ او دارند و زندگی‌نامه‌های مفصل‌تر، به‌ویژه نوشته‌های ابن ابی‌اصیبعه و ابن خلکان، حدود سه قرن پس از مرگ او نوشته شده‌اند و با روایت‌های افسانه‌آمیز درآمیخته‌اند. بر پایهٔ این منابع، او حدود ۸۷۰ میلادی زاده شد و در رجب ۳۳۹ قمری (دسامبر ۹۵۰ یا ژانویهٔ ۹۵۱ میلادی) در دمشق درگذشت.

زادگاه و بحث تبار

نسبت «فارابی» به جایی به نام فاراب یا فاریاب اشاره دارد، اما در آسیای میانه چند مکان با این نام وجود داشت. بسیاری از پژوهشگران، با استناد به گزارش ابن حوقل، زادگاه او را روستای وسیج در ناحیهٔ فاراب (اُترار) بر کرانهٔ سیردریا، در قزاقستان امروزی، می‌دانند؛ برخی دیگر فاراب در کرانهٔ آمودریا (ترکمنستان امروزی) یا فاریاب در خراسان بزرگ (افغانستان امروزی) را پیشنهاد کرده‌اند.

تبار قومی فارابی نیز از موضوعات مورد بحث است و باید دیدگاه‌ها را با ذکر گوینده آورد. ابن ابی‌اصیبعه (درگذشتهٔ ۱۲۷۰ م) نوشته است که پدر او ایرانی‌تبار بوده و شهرزوری نیز او را از خانواده‌ای ایرانی دانسته است. در برابر، ابن خلکان (درگذشتهٔ ۱۲۸۲ م) او را ترک‌تبار معرفی کرد و این روایت مبنای دیدگاه کسانی شد که فارابی را ترک می‌دانند. دیمیتری گوتاس، اسلام‌شناس دانشگاه ییل، روایت ابن خلکان را پاسخی جهت‌دار به ابن ابی‌اصیبعه می‌داند و یادآور می‌شود که در آثار فارابی اشاره‌هایی به واژه‌های فارسی، سغدی و یونانی هست، اما به ترکی نه؛ برخی پژوهشگران نیز سغدی بودن او را محتمل دانسته‌اند. دانشنامهٔ فلسفهٔ استنفورد می‌نویسد که برخی او را ترک دانسته‌اند، اما پژوهش‌های تازه‌تر به ایرانی بودن او گرایش دارد. با این همه، گروهی از پژوهشگران تبار او را با منابع موجود ناشناختنی می‌دانند. امروز ایران، قزاقستان، ترکیه و افغانستان هر یک به نوعی او را گرامی می‌دارند.

تحصیل و سال‌های بغداد

تنها آگاهی مطمئن دربارهٔ آموزش فارابی را خود او در قطعه‌ای دربارهٔ «پیدایش فلسفه» به دست داده است: او منطق را نزد یوحنا بن حیلان، روحانی مسیحی نسطوری، تا پایان «تحلیل‌های پسین» ارسطو خواند. فارابی بخش بزرگی از زندگی علمی خود را در بغداد گذراند، به تدریس و نگارش پرداخت و یحیی بن عدی، که بعدها سرپرست مکتب ارسطویی بغداد شد، از شاگردان او بود. برخی آثارش را برای شخصیت‌های بغداد نوشت؛ از جمله کتاب بزرگش در موسیقی را برای ابوجعفر کرخی، وزیر خلیفه راضی. شواهد نشان می‌دهد که او تا ۹۴۲ میلادی در بغداد بود.

شام، مصر و پایان زندگی

فارابی نگارش کتاب «آراء اهل المدینة الفاضلة» را در بغداد آغاز کرد و پس از رفتن به شام، آن را در ۹۴۳ میلادی در دمشق به پایان رساند. او مدتی در حلب نیز زیست و با سیف‌الدولهٔ حمدانی ارتباط داشت، هرچند جزئیات این پیوند روشن نیست. یادداشت‌های نسخه‌های خطی نشان می‌دهد که حدود ۹۴۸–۹۴۹ میلادی در مصر بوده است. او سپس به شام بازگشت و به گزارش مسعودی، که چند سال بعد می‌نوشت، در دمشق درگذشت. ابن خلکان می‌گوید که او بیرون باب‌الصغیر دمشق به خاک سپرده شد.

دربارهٔ زندگی او داستان‌های افسانه‌آمیز بسیاری ساخته شده است: این‌که هفتاد زبان می‌دانست، یا در دربار سیف‌الدوله با نواختن عود حاضران را به خنده، گریه و خواب واداشت، یا در دمشق باغبان بود و شب‌ها زیر نور چراغ نگهبانان فلسفه می‌خواند. پژوهشگران این روایت‌ها را ساخته‌وپرداختهٔ زندگی‌نامه‌نویسان متأخر می‌دانند.

مهم‌ترین آثار

بیش از صد اثر به فارابی نسبت داده شده که بسیاری از آن‌ها شرح و تلخیص آثار منطقی ارسطوست. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از:

• آراء اهل المدینة الفاضلة: مشهورترین اثر او دربارهٔ جهان‌شناسی، نفس و جامعهٔ آرمانی.
• السیاسة المدنیة و تحصیل السعادة: در فلسفهٔ سیاسی و اخلاق.
• احصاء العلوم: طبقه‌بندی دانش‌های روزگار او که در سدهٔ دوازدهم به لاتین ترجمه شد.
• کتاب الموسیقی الکبیر: مهم‌ترین رسالهٔ موسیقی سده‌های میانه در سرزمین‌های اسلامی.
• الجمع بین رأیی الحکیمین: کوششی برای نشان دادن هماهنگی آرای افلاطون و ارسطو.
• اغراض ما بعد الطبیعة، کتاب الحروف و شرح‌های منطقی بر ارغنون ارسطو.

اندیشه: منطق، سیاست و موسیقی

فارابی نخستین کسی است که فلسفه را به‌صورت نظامی منسجم و فراگیر در جهان اسلام عرضه کرد. او در منطق به تفاوت میان ساختارهای عام اندیشه و دستور زبان‌های خاص توجه داشت. در فلسفهٔ سیاسی، با الهام از «جمهوری» افلاطون، از «مدینهٔ فاضله» سخن گفت که رئیس آن باید حکیم باشد و هدفش رساندن مردم به سعادت است؛ در برابر آن، جامعه‌های «جاهله»، «فاسقه» و «ضاله» را توصیف کرد. در جهان‌شناسی، نظریهٔ صدور و عقول دهگانه را پرورد که بعدها در فلسفهٔ ابن‌سینا جایگاهی محوری یافت. کتاب الموسیقی الکبیر او هم مبانی نظری موسیقی و هم اثر آن بر جان آدمی را بررسی می‌کند و اصطلاحات و روش او بر نظریه‌پردازان موسیقی عرب، ایرانی و ترک پس از او اثر گذاشت. دربارهٔ مذهب او نیز اختلاف نظر هست؛ برخی او را سنی و برخی شیعه دانسته‌اند.

میراث و جایگاه امروز

اثر فارابی بر فیلسوفان پس از او بسیار گسترده بود؛ ابن‌سینا در زندگی‌نامهٔ خود می‌گوید که «مابعدالطبیعه» ارسطو را تنها پس از خواندن رسالهٔ «اغراض» فارابی فهمید. ابن رشد، ابن میمون و از راه ترجمه‌های لاتین، دانشمندان اروپای سده‌های میانه نیز از او بهره بردند. در ایران، ۳۰ آبان به پیشنهاد انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به نام «روز ملی حکمت و فلسفه و بزرگداشت فارابی» تصویب شده و دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران در قم به نام اوست. در قزاقستان، دانشگاه ملی قزاقستان در آلماتی نام او را دارد و تندیس‌هایی از او در آلماتی، شیمکنت، ترکستان و آستانه برپا شده است. در ۱۹۷۵ یازده‌صدمین سالگرد تولد او در مسکو، آلماتی و بغداد جشن گرفته شد و اتحاد جماهیر شوروی تمبر یادبود او را منتشر کرد. سیارک ۷۰۵۷ نیز به نام او نام‌گذاری شده است.