ابوالحسن صبا

کودکی و خانواده

ابوالحسن صبا در ۱۴ فروردین ۱۲۸۱ در خانهٔ پدری در خیابان ظهیرالاسلام تهران زاده شد. پدرش ابوالقاسم صبا معروف به کمال‌السلطنه، پزشک دربار قاجار، از نوادگان فتحعلی‌خان صبای کاشانی، ملک‌الشعرای دربار فتحعلی‌شاه، بود و خود سه‌تار می‌نواخت. ابوالحسن از سه‌سالگی با تمبک و تصنیف آشنا شد و نواختن سه‌تار را نخست نزد پدر آغاز کرد. از شش‌سالگی نزد میرزاعبدالله فراهانی، استاد بزرگ ردیف، سه‌تار و تار آموخت و از حدود ۱۲۹۰ پنج سال شاگرد درویش‌خان بود. در دبستان با صادق هدایت هم‌دوره بود.

صبا در نوجوانی کمانچه را نزد حسین‌خان اسماعیل‌زاده، ویولن را نزد حسین هنگ‌آفرین، سنتور را نزد علی‌اکبرخان شاهی و تمبک و تصنیف را نزد حاجی‌خان ضرب‌گیر آموخت. در مدرسهٔ آمریکایی تهران با پیانو، سلفژ و زبان انگلیسی آشنا شد و نوازندگی ویولن کلاسیک را نیز نزد استادانی چون سرژ خوتسیف کامل کرد. او دوره‌ای نیز در مدرسهٔ کمال‌الملک نقاشی آموخت و به نجاری و منبت‌کاری و سازسازی می‌پرداخت. تسلطش بر سازهای گوناگون سبب شد او را «مردی که به تنهایی یک ارکستر است» بخوانند.

در مدرسهٔ عالی موسیقی و گیلان

در زمستان ۱۳۰۲، با گشایش مدرسهٔ عالی موسیقی به مدیریت علینقی وزیری، صبا به این مدرسه راه یافت و به‌زودی دستیار وزیری در آموزش شاگردان و تک‌نواز ویولن ارکستر مدرسه شد. روح‌الله خالقی، هم‌شاگردی او، نوشته است که درک کامل درس‌های وزیری را مدیون صبا بوده‌اند. در همین سال‌ها با محمدحسین شهریار و نیما یوشیج دوستی نزدیکی یافت.

پس از کنسرت‌های ارکستر مدرسه در رشت و بندر انزلی در فروردین ۱۳۰۶، وزیری در اسفند ۱۳۰۸ حکم تأسیس و مدیریت مدرسهٔ صنایع ظریفهٔ رشت (شعبهٔ مدرسهٔ عالی موسیقی) را به صبا سپرد. او در گیلان به روستاها و کوهپایه‌ها، از جمله دیلمان و عمارلو، سفر کرد و نغمه‌های محلی را به خط نت ثبت کرد. قطعه‌هایی چون «زرد ملیجه»، «دیلمان»، «شرفشاهی»، «در قفس» و «رقص چوبی» یادگار این دوره‌اند و برخی به ردیف موسیقی ایرانی راه یافتند. صبا از نخستین موسیقی‌دانان معاصر ایرانی است که برای گردآوری و اجرای موسیقی نواحی کوشید. رطوبت گیلان سرانجام او را به روماتیسم دچار کرد و به تهران بازگشت.

فعالیت‌ها در تهران

صبا از ۱۳۱۰ در خانهٔ خود کلاس ویولن، سنتور، سه‌تار و آواز دایر کرد و ردیف‌هایش را سطر به سطر برای شاگردان می‌نوشت. در ۱۳۱۲ شماری از ساخته‌هایش را برای کمپانی کلمبیا ضبط کرد و در ۱۳۱۴ و ۱۳۱۷ برای ضبط صفحه به سوریه و لبنان سفر کرد؛ قطعهٔ «زنگ شتر» حاصل سفر نخست است. او از نخستین هنرمندانی بود که پس از گشایش رادیو تهران در اردیبهشت ۱۳۱۸ با آن همکاری کرد. در ۱۳۲۰ به‌عنوان هنرآموز هنرستان عالی موسیقی به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و در ارکستر نوین و سپس ارکستر انجمن موسیقی ملی به رهبری خالقی نواخت.

در ۱۳۲۸ تدریس ویولن و سه‌تار را در هنرستان موسیقی ملی آغاز کرد و در ۱۳۲۹ نشان درجهٔ اول هنر گرفت. در ۱۳۳۲ به سبب سرودن کلام سرودی دربارهٔ قیام ۳۰ تیر که شاگردش حسین ملک ساخته بود، مدتی بازداشت شد. از ۱۳۳۳ سرپرستی ارکستر شمارهٔ یک ادارهٔ هنرهای زیبا را بر عهده گرفت و در ۱۳۳۴ نخستین برنامه‌های گل‌های جاویدان با ویولن او ضبط شد. نخستین کارگاه رسمی و دولتی سازسازی ایران نیز به پیشنهاد و کوشش او پایه گذاشته شد.

آثار و سبک

سبک صبا را در سه بخش ردیف، آهنگسازی و نوازندگی بررسی می‌کنند. او برای نخستین بار ردیف موسیقی ایرانی را برای ویولن نوشت و «مکتب ویولن ایرانی» را تثبیت کرد؛ نغمه‌هایی را که از مداحان، تعزیه‌خوانان، چوپانان و نوازندگان محلی شنیده بود به ردیف افزود و برای سازهایی چون سه‌تار، سنتور و تمبک تکنیک‌ها و تزیینات تازه ابداع کرد. حدود دویست صفحهٔ گرامافون از او به یادگار مانده است. مهم‌ترین آثار مکتوب و ساخته‌های او:

• ردیف ویولن در چند دوره (جلد نخست ۱۳۲۳)
• ردیف سنتور (جلد نخست ۱۳۲۸) و ردیف سه‌تار
• قطعه‌های «زرد ملیجه»، «دیلمان»، «زنگ شتر»، «به زندان» (در شوشتری) و «کوهستانی»
• قطعه‌های فکاهی نخستین موسیقی مردم‌پسند ایرانی مانند «گلبندک» و «سالک»

برخی هنرمندان، از جمله مرتضی نی‌داوود و محمدرضا لطفی، سه‌تارنوازی او را برتر از ویولن‌نوازی‌اش دانسته‌اند.

شاگردان

صبا شاگردان بسیاری تربیت کرد که بعدها خود از استادان موسیقی ایران شدند؛ از جمله فرامرز پایور، علی تجویدی، همایون خرم، حسین دهلوی، مهدی خالدی، پرویز یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، حسین تهرانی و داریوش صفوت. آواز غلامحسین بنان نیز از شیوهٔ ویولن‌نوازی صبا اثر پذیرفت و بنان نخستین اجراهای رادیویی‌اش را با گروه صبا داشت.

مرگ و آرامگاه

صبا در سال‌های پایانی از بیماری قلبی رنج می‌برد و در بامداد ۲۹ آذر ۱۳۳۶ در ۵۵ سالگی بر اثر سکتهٔ قلبی در خانهٔ پدری‌اش درگذشت. پیکر او پس از تشییع از مسجد قائم در خیابان سعدی شمالی، در آرامستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد. پس از مرگش، ارکستر شمارهٔ یک هنرهای زیبا به رهبری حسین دهلوی به یاد او «ارکستر صبا» نام گرفت.

میراث و جایگاه امروز

خانهٔ صبا در خیابان ظهیرالاسلام، چنان‌که خود وصیت کرده بود، در ۲۹ آبان ۱۳۵۳ به موزهٔ صبا بدل شد؛ نخستین موزه‌ای که در ایران برای یک موسیقی‌دان برپا شد و سازها، دست‌نوشته‌ها، نقاشی‌ها و ماسک چهرهٔ او را نگه می‌دارد. به سبب نوآوری‌هایش، از او با عنوان «نیمای موسیقی ایران» یاد می‌کنند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ۱۳۶۴ گواهینامهٔ درجهٔ یک هنری را «استاد صبا» نام نهاد و از ۱۴۰۰ «نشان ابوالحسن صبا» را اهدا می‌کند. تندیس او در گذر هنرمندان کیش و جشنوارهٔ دانشجویی موسیقی صبا نیز از دیگر بزرگداشت‌های اوست.