امیرکبیر

زندگی و خاندان

میرزا محمدتقی‌خان فراهانی در سال ۱۱۸۵ خورشیدی (حدود ۱۸۰۷ میلادی) در روستای هزاوه در منطقهٔ فراهان، از توابع اراک امروزی، به دنیا آمد. پدرش کربلایی محمدقربان آشپز خاندان قائم‌مقام فراهانی بود و همراه میرزا بزرگ قائم‌مقام، وزیر عباس میرزا، به تبریز رفت. محمدتقی در خانهٔ قائم‌مقام بزرگ شد و به روایت منابع، هوش و استعدادش توجه میرزا بزرگ و سپس پسرش میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام را جلب کرد و در کنار فرزندان این خاندان خواندن و نوشتن و دانش‌های رایج زمان را آموخت.

او دو بار ازدواج کرد. همسر دومش ملک‌زاده خانم عزت‌الدوله، تنها خواهر تنی ناصرالدین شاه، بود که در بهمن ۱۲۲۷ به همسری او درآمد.

آغاز خدمت دیوانی و مأموریت‌ها

میرزا تقی‌خان کار خود را در دستگاه دیوانی آذربایجان آغاز کرد و به مقام‌هایی چون مستوفی نظام و وزیر نظام رسید. نخستین مأموریت مهم خارجی او در سال ۱۸۲۹ بود: پس از کشته شدن گریبایدف، سفیر روسیه، در تهران، او به‌عنوان منشی همراه هیئت خسرو میرزا برای عذرخواهی به سن‌پترزبورگ رفت. مأموریت مهم دیگرش حضور نزدیک به چهار ساله در ارزروم به‌عنوان نمایندهٔ ایران در گفت‌وگوهای مرزی با عثمانی بود که به عهدنامهٔ دوم ارزروم (۱۸۴۷) انجامید. پژوهشگران آشنایی او با اصلاحات روسیه و تنظیمات عثمانی در این سفرها را در شکل‌گیری اندیشه‌های اصلاحی‌اش مؤثر می‌دانند. پس از بازگشت، امیرنظام آذربایجان و پیشکار ولیعهد جوان، ناصرالدین میرزا، شد.

صدارت عظمی

با مرگ محمدشاه در ۱۸۴۸، میرزا تقی‌خان با وام گرفتن از بازرگانان تبریز و فراهم کردن نیروی لازم، ناصرالدین میرزا را به تهران رساند. شاه جوان در مهر ۱۲۲۷ او را به صدارت عظمی برگزید و لقب‌های «امیرکبیر» و «اتابک اعظم» به او داده شد. صدارت او حدود سه سال (نزدیک به ۳۹ ماه) طول کشید. او در آغاز با شورش سربازان در تهران و شورش حسن‌خان سالار در خراسان روبه‌رو شد و هر دو را مهار کرد.

مهم‌ترین اقدامات

• تأسیس دارالفنون: نخستین مدرسهٔ عالی به سبک جدید در ایران با استادانی از اتریش و دیگر کشورهای اروپایی برای آموزش دانش‌های نظامی، مهندسی، پزشکی و داروسازی. مدرسه در اواخر ۱۸۵۱، چند هفته پس از برکناری او، گشایش یافت.
• روزنامهٔ وقایع اتفاقیه: نخستین شمارهٔ این روزنامه در ۱۸ بهمن ۱۲۲۹ (۷ فوریهٔ ۱۸۵۱) منتشر شد و دومین روزنامهٔ فارسی‌زبان ایران به شمار می‌رود.
• اصلاحات مالی: کاستن از مستمری‌ها و هزینه‌های دربار، نظم دادن به مالیات‌ها و تعادل بخشیدن به بودجه.
• مبارزه با رشوه و شکنجه، محدود کردن بست‌نشینی و کاستن از القاب و عناوین درباری.
• نوسازی ارتش، ایجاد کارخانه‌های اسلحه‌سازی و حمایت از تولید داخلی و آبادانی زمین‌ها.
• سامان دادن به چاپارخانه، ایجاد قراولخانه‌ها و اقدام به آبله‌کوبی همگانی.
• در سیاست خارجی، کوشید از نفوذ روسیه و بریتانیا در امور داخلی بکاهد و سفارتخانه‌های دائمی در لندن و سن‌پترزبورگ دایر کرد.

سرکوب بابیان و سیاست‌های مذهبی

در دوران صدارت امیرکبیر، جنبش بابیه به‌شدت سرکوب شد و به دستور او سید علی‌محمد باب در سال ۱۸۵۰ در تبریز تیرباران شد. برخی پژوهشگران این اقدامات و نیز سیاست‌های او در برابر برخی اقلیت‌های دینی را از جنبه‌های انتقادپذیر کارنامه‌اش دانسته‌اند.

برکناری و قتل

اصلاحات امیرکبیر منافع بسیاری از درباریان را به خطر انداخت. مهدعلیا، مادر شاه، و میرزا آقاخان نوری، که پس از او صدراعظم شد، از مخالفان اصلی او بودند. به روایت منابع، رفتار امیر با عباس میرزا، برادر ناتنی شاه، در سفر اصفهان نیز از سوی مخالفانش نشانهٔ توطئه‌ای برای جانشینی تعبیر شد و بدگمانی شاه را برانگیخت. امیرکبیر در آبان ۱۲۳۰ (نوامبر ۱۸۵۱) با دستخط شاه از صدارت برکنار شد، اما در آغاز امارت نظام را حفظ کرد. سپس حکمرانی فارس، اصفهان و قم به او پیشنهاد شد که نپذیرفت، زیرا دوری از تهران را برای جان خود خطرناک می‌دانست. در این میان وزیر مختار روسیه به او پیشنهاد حمایت داد و قزاقان سفارت را به در خانه‌اش فرستاد؛ اقدامی که خشم و بدگمانی شاه را به اوج رساند. امیرکبیر از همهٔ مناصب خود خلع شد و همراه همسرش به‌عنوان تبعیدی به کاشان فرستاده شد. سرانجام به فرمان ناصرالدین شاه، حاج علی‌خان فراشباشی به باغ فین کاشان رفت و امیرکبیر در ۲۰ دی ۱۲۳۰ (۱۰ ژانویهٔ ۱۸۵۲) در حمام فین کشته شد. پیکرش ابتدا در کاشان به خاک سپرده شد و چند ماه بعد، به خواست همسرش، به کربلا منتقل شد. قتل او با اعتراض دولت‌های بریتانیا و روسیه نیز همراه بود.

داوری‌های تاریخی

امیرکبیر در تاریخ‌نگاری معاصر ایران معمولاً «نخستین اصلاح‌گر» و نماد دولتمردی پاک‌دست و کاردان شناخته می‌شود؛ کتاب «امیرکبیر و ایران» نوشتهٔ فریدون آدمیت از مهم‌ترین آثار در شکل‌گیری این تصویر است. برخی پژوهشگران در عین حال به شیوه‌های سخت‌گیرانه و تمرکزگرای او و سرکوب مخالفان در دوران صدارتش اشاره کرده‌اند. بسیاری از مورخان کوتاهی عمر اصلاحات او را نشانهٔ دشواری نوسازی در ساختار سیاسی آن روزگار می‌دانند.

میراث و جایگاه امروز

• حمام فین در باغ فین کاشان، محل قتل او، امروز از جاذبه‌های تاریخی است؛ باغ فین جزو مجموعهٔ «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
• ساختمان تاریخی دارالفنون در تهران و دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک تهران) یادآور نام اویند.
• زندگی او دستمایهٔ آثار نمایشی بسیاری بوده، از جمله مجموعهٔ تلویزیونی «امیرکبیر» با بازی سعید نیک‌پور و نقش‌آفرینی داریوش ارجمند در فیلم «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما».
• گروهی از اندیشه‌ورزان حوزهٔ توسعه، ۲۰ دی، سالروز تولد و درگذشت او، را «روز ملی توسعه» نامیده‌اند.