نادرشاه افشار

زندگی و خاندان

نادرقلی در دستگرد، در دره‌های شمالی خراسان (در ناحیهٔ دره‌گز کنونی)، در خانواده‌ای تنگدست از طایفهٔ قرخلو از ایل ترکمن افشار به دنیا آمد. افشارها یکی از ایلات قزلباش بودند که در استقرار دولت صفوی نقش داشتند و در دوران صفوی برای دفاع از مرزهای خراسان در برابر ازبکان در این سرزمین جای گرفته بودند. تاریخ تولد او در منابع یکسان نیست: بنا بر روایتی ۲۸ محرم ۱۱۰۰ قمری (نوامبر ۱۶۸۸) و بنا بر روایتی دیگر ۶ اوت ۱۶۹۸.

پدرش امامقلی چوپان بود و شاید پوستین‌دوزی هم می‌کرد. نادر در سیزده‌سالگی پدر را از دست داد و برای گذران زندگی خود و مادرش هیزم گرد می‌آورد و در بازار می‌فروخت. او بعدها، در اوج قدرت، از این روزگار سخت بی‌پرده یاد می‌کرد و هرگز در پی ساختن تبارنامه‌ای شاهانه برای خود نبود. نادر در جوانی به خدمت باباعلی‌بیگ، حاکم ابیورد، درآمد و با دختر او ازدواج کرد؛ پسرش رضاقلی میرزا از این ازدواج بود.

ایران در آستانهٔ فروپاشی

در سال ۱۷۲۲ افغان‌های غلزایی به رهبری محمود هوتکی در نبرد گلون‌آباد سپاه صفوی را شکست دادند و پس از محاصرهٔ طولانی اصفهان، شاه سلطان حسین را از تخت برکنار کردند. همزمان عثمانی و روسیه از آشفتگی ایران بهره بردند و بخش‌های بزرگی از غرب و شمال کشور را گرفتند. پسر شاه سلطان حسین، تهماسب دوم، خود را شاه خواند و در پی یاری سرداران محلی بود.

نادر در ۱۷۲۶ به تهماسب پیوست. او که به خیانت فتحعلی‌خان قاجار، سردار دیگر تهماسب، پی برده بود، موضوع را به شاه گزارش داد و فتحعلی‌خان اعدام شد و فرماندهی سپاه به نادر رسید. نادر لقب طهماسب‌قلی‌خان (غلام تهماسب) گرفت و در اواخر ۱۷۲۶ مشهد را بازپس گرفت.

رهایی ایران از اشغال

نادر نخست در مه ۱۷۲۹ ابدالی‌های افغان را در نزدیکی هرات شکست داد و سپس به سوی اصفهان رفت. او در ۲۹ سپتامبر ۱۷۲۹ در نبرد مهماندوست، نزدیک دامغان، اشرف افغان را شکست داد و پس از پیروزی دیگری در مورچه‌خورت، اصفهان را آزاد کرد. در سال‌های بعد با عثمانی جنگید و بیشتر سرزمین‌های ازدست‌رفته را پس گرفت. هنگامی که تهماسب دوم در غیاب نادر با لشکرکشی ناموفق، دستاوردهای او را از دست داد و قراردادی زیانبار با عثمانی بست، نادر در ۱۷۳۲ او را برکنار کرد و پسر خردسالش را با نام عباس سوم به شاهی نشاند. با پیروزی‌های او، روسیه نیز در ۱۷۳۵ ولایات کرانهٔ خزر را به ایران بازگرداند.

شورای مغان و پادشاهی

نادر در زمستان ۱۷۳۵–۱۷۳۶ بزرگان کشور، سران ایلات، عالمان و سرداران را در دشت مغان گرد آورد و پیشنهاد کرد که به‌جای عباس سوم، خود او پادشاه شود. شرکت‌کنندگان، برخی با شور و برخی از بیم، پذیرفتند و نادر در ۸ مارس ۱۷۳۶ (شوّال ۱۱۴۸ قمری) تاج‌گذاری کرد و دودمان افشاریه را بنیاد نهاد. او شرط کرد که از برخی آیین‌های ضدسنی دوران صفوی دست کشیده شود و کوشید تشیع را با نام «مذهب جعفری» در کنار مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت به رسمیت بشناساند تا تنش با عثمانی کاهش یابد؛ طرحی که عثمانیان نپذیرفتند.

لشکرکشی به هند و فرارود

نادر در ۱۷۳۸ قندهار، آخرین پایگاه هوتکی‌ها، را گرفت و به بهانهٔ پناه دادن گورکانیان هند به گریختگان افغان، به هند لشکر کشید. او پس از گذر از تنگهٔ خیبر و گرفتن کابل، پیشاور و لاهور، در ۱۳ فوریهٔ ۱۷۳۹ در نبرد کرنال سپاه بسیار پرشمارتر محمدشاه گورکانی را در کمتر از سه ساعت شکست داد و وارد دهلی شد. هنگامی که شایعهٔ کشته شدن نادر در شهر پیچید و شماری از سربازانش کشته شدند، او فرمان کشتار داد و در یک روز (۲۲ مارس) ده‌ها هزار تن از مردم دهلی کشته شدند.

نادر با غنیمتی افسانه‌ای، از جمله تخت طاووس و الماس‌های کوه نور و دریای نور، به ایران بازگشت و سرزمین‌های شرق رود سند را به محمدشاه بازپس داد. در ۱۷۴۰ به فرارود لشکر کشید و خانات بخارا و خیوه را فرمانبردار کرد.

سال‌های پایانی و قتل

پس از هند، نادر هرچه بیشتر بدگمان و سخت‌گیر شد. در ۱۷۴۱ در جنگل‌های مازندران از سوءقصدی جان به در برد و به پسرش رضاقلی میرزا بدگمان شد و او را کور کرد. لشکرکشی‌هایش به داغستان با دشواری‌های بسیار همراه بود و جنگ دوم با عثمانی (۱۷۴۳–۱۷۴۶)، با وجود پیروزی در نبرد قارص در ۱۷۴۵، به صلحی بدون دستاورد ارضی بزرگ انجامید. هزینهٔ سنگین جنگ‌ها، مالیات‌های کمرشکن و مجازات‌های بی‌رحمانه شورش‌هایی را در ولایات برانگیخت.

نادر در ژوئن ۱۷۴۷، در اردوگاهی در فتح‌آباد نزدیک قوچان، به سرداران نگهبانش بدگمان شد و فرمان دستگیری آنان را داد، اما خبر فاش شد و گروهی از توطئه‌گران، از جمله محمدقلی‌خان و صالح‌خان، در شب ۲۰ ژوئن ۱۷۴۷ (جمادی‌الثانی ۱۱۶۰ قمری) به خیمه‌اش ریختند و او را کشتند. برادرزاده‌اش علیقلی‌خان که احتمالاً در توطئه دست داشت، با نام عادل‌شاه به تخت نشست.

آرامگاه و میراث

پیکر نادر در مشهد در آرامگاهی که خود پیش‌تر ساخته بود به خاک سپرده شد؛ این بنا بعدها ویران شد. انجمن آثار ملی در دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی ساخت آرامگاهی تازه را به هوشنگ سیحون (معمار) و ابوالحسن صدیقی (پیکره‌ساز) سپرد و بقایای نادر در ۲۸ مرداد ۱۳۳۸ دوباره در آنجا به خاک سپرده شد. این آرامگاه در ضلع شمال‌غربی چهارراه شهدا (نادری سابق) در نزدیکی حرم امام رضا قرار دارد، در ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و موزه‌ای با جنگ‌افزارها، پوشاک رزمی و آثار دوران افشار در آن دایر است.

امپراتوری نادر پس از مرگش به‌سرعت فروپاشید: احمدشاه درانی در شرق حکومتی تازه بنیاد نهاد، بخش‌های قفقاز و فرارود جدا شدند و سرانجام کریم‌خان زند بر بیشتر ایران چیره شد. نوه‌اش شاهرخ تا ۱۷۹۶ در خراسان حکومت داشت. نادر اصلاحاتی در سکه (سکهٔ «نادری») و سازمان سپاه انجام داد و به ساخت ناوگانی در خلیج فارس و دریای خزر همت گماشت. تاریخ‌نگار رسمی او، میرزا مهدی‌خان استرآبادی، رویدادهای دورانش را در «جهانگشای نادری» و «درهٔ نادری» ثبت کرد.

داوری‌ها دربارهٔ نادر بسیار متفاوت است. معاصرانش نخست او را رهاننده‌ای دانستند که ایران را از تجزیه نجات داد، اما در سال‌های پایانی به فرمانروایی بی‌رحم تبدیل شد. قاجارها او را غاصب می‌شمردند، در حالی که در دوران پهلوی به‌عنوان قهرمان ملی و پیشگام یکپارچگی ایران ستایش شد. برخی مورخان او را «آخرین فاتح بزرگ آسیایی» خوانده‌اند و یادآور شده‌اند که هزینهٔ لشکرکشی‌هایش اقتصاد ایران را به ویرانی کشاند.