اکبر هاشمی رفسنجانی

کودکی و تحصیلات

اکبر هاشمی بهرمانی در ۳ شهریور ۱۳۱۳ (۲۵ اوت ۱۹۳۴) در روستای بهرمان از توابع رفسنجان در استان کرمان، در خانواده‌ای کشاورز و پسته‌کار به دنیا آمد. او در چهارده‌سالگی برای تحصیل علوم دینی به قم رفت و در آنجا از شاگردان سید روح‌الله خمینی و استادانی چون سید حسین بروجردی و سید محمدحسین طباطبایی شد. همسرش عفت مرعشی بود و فرزندانشان محسن، فاطمه، فائزه، مهدی و یاسر هستند که برخی از آنان نیز در سیاست و مدیریت فعال بوده‌اند. برادرش محمد هاشمی نیز سال‌ها رئیس صداوسیما بود.

مبارزه پیش از انقلاب و سال‌های نخست جمهوری اسلامی

هاشمی رفسنجانی از دههٔ ۱۳۴۰ از نزدیکان خمینی و از فعالان مخالف حکومت پهلوی بود و در این دوره چند بار بازداشت و زندانی شد. او در دوران تبعید خمینی در ارتباط‌گیری با گروه‌های مبارز و امور مالی نهضت نقش داشت. پس از انقلاب ۱۳۵۷ عضو شورای انقلاب و از بنیان‌گذاران حزب جمهوری اسلامی بود. در سال ۱۳۵۹ به‌عنوان نمایندهٔ تهران به مجلس راه یافت و نخستین رئیس مجلس شورای اسلامی شد و تا ۱۳۶۸ در این سمت ماند. او در سال‌های جنگ ایران و عراق نمایندهٔ خمینی در شورای عالی دفاع بود و در خرداد ۱۳۶۷ جانشین فرماندهٔ کل قوا شد. نقش او در پایان جنگ و پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ از موضوعات مورد بحث تاریخ‌نگاری آن دوره است. پس از درگذشت خمینی، روایت او از سخنان خمینی دربارهٔ صلاحیت سید علی خامنه‌ای در انتخاب خامنه‌ای به رهبری در مجلس خبرگان مؤثر دانسته می‌شود.

ریاست‌جمهوری و دوران سازندگی

هاشمی رفسنجانی در مرداد ۱۳۶۸ به ریاست‌جمهوری رسید و در ۱۳۷۲ دوباره انتخاب شد. دولت او که به «دولت سازندگی» معروف شد، بازسازی ویرانی‌های جنگ، اجرای نخستین برنامهٔ توسعه، آزادسازی بخشی از اقتصاد و گسترش زیرساخت‌ها، سدها و دانشگاه‌ها را در دستور کار قرار داد. هواداران او این دوره را دوران رشد و بازسازی می‌دانند و منتقدان به تورم بالا، افزایش بدهی خارجی و شکل‌گیری گروهی از مدیران ثروتمند اشاره می‌کنند. او همچنین از بنیان‌گذاران و رئیس هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی بود. پس از پایان ریاست‌جمهوری، از ۱۳۶۸ تا پایان عمر ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام را بر عهده داشت.

از انتخابات ۱۳۸۴ تا مجلس خبرگان

هاشمی رفسنجانی در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۴ در دور نخست اول شد، اما در دور دوم به محمود احمدی‌نژاد باخت. در سال ۱۳۸۶ به ریاست مجلس خبرگان رهبری رسید. پس از انتخابات ۱۳۸۸ و انتقاد او از برخورد با معترضان در آخرین خطبهٔ نماز جمعه‌اش در تهران، از سوی جریان‌های اصول‌گرا به همراهی با معترضان متهم شد و به تدریج امامت جمعهٔ تهران را از دست داد و در اسفند ۱۳۸۹ از نامزدی برای ریاست مجلس خبرگان کنار کشید. در اردیبهشت ۱۳۹۲ شورای نگهبان صلاحیت او را برای انتخابات ریاست‌جمهوری رد کرد و او از حسن روحانی حمایت کرد که در همان انتخابات پیروز شد. در انتخابات مجلس خبرگان اسفند ۱۳۹۴ نیز در حوزهٔ تهران بیشترین رأی را به دست آورد.

درگذشت و میراث

هاشمی رفسنجانی در ۱۹ دی ۱۳۹۵ (۸ ژانویهٔ ۲۰۱۷) در ۸۲ سالگی در بیمارستان شهدای تجریش تهران درگذشت و مقام‌های رسمی علت مرگ را ایست قلبی اعلام کردند. او در آرامگاه خمینی در جنوب تهران به خاک سپرده شد. برخی اعضای خانواده‌اش طبیعی بودن مرگ او را زیر سؤال برده‌اند؛ از جمله فائزه هاشمی در آبان ۱۴۰۴ گفت پدرش ترور شده است و پس از آن دستگاه قضایی علیه او پرونده گشود. هاشمی رفسنجانی از چهره‌های اصلی تأسیس جمهوری اسلامی به شمار می‌رود؛ هوادارانش او را سیاستمداری عمل‌گرا و طرفدار تنش‌زدایی و توسعهٔ اقتصادی می‌دانند و منتقدانش به نقش او در رویدادهای دههٔ ۱۳۶۰، رشد فاصلهٔ طبقاتی و ثروت خانواده‌اش اشاره می‌کنند. خاطرات روزانهٔ او که در چند جلد منتشر شده، از منابع مهم تاریخ‌نگاری جمهوری اسلامی است.