سیدعطاءالله مهاجرانی

زندگی و تحصیلات

سیدعطاءالله مهاجرانی در ۲ مرداد ۱۳۳۳ در اراک به دنیا آمد. او در رشتهٔ تاریخ تحصیل کرد؛ کارشناسی را از دانشگاه اصفهان و کارشناسی ارشد را از دانشگاه شیراز گرفت و دکتری تاریخ دارد. مهاجرانی مدتی عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس بود. همسرش جمیله کدیور، نمایندهٔ پیشین مجلس، و برادر همسرش محسن کدیور، پژوهشگر دینی، هر دو از چهره‌های شناخته‌شدهٔ سیاسی و فکری‌اند.

مجلس و معاونت پارلمانی

مهاجرانی در نخستین دورهٔ مجلس شورای اسلامی (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۳) نمایندهٔ شیراز و از جوان‌ترین نمایندگان بود. پس از آن یک سال رایزن فرهنگی ایران در پاکستان شد و سپس در دولت میرحسین موسوی سمت معاون حقوقی و پارلمانی نخست‌وزیر را بر عهده گرفت. در همین دوره نوشتن ستون «نقد حال» را در روزنامهٔ اطلاعات آغاز کرد. در مرداد ۱۳۶۸ اکبر هاشمی رفسنجانی او را معاون حقوقی و پارلمانی رئیس‌جمهور کرد و او تا ۱۳۷۶ در این سمت ماند. مهاجرانی در ۶ اردیبهشت ۱۳۶۹ در یادداشتی در روزنامهٔ اطلاعات پیشنهاد مذاکرهٔ مستقیم با آمریکا را مطرح کرد؛ این پیشنهاد با مخالفت آشکار سیدعلی خامنه‌ای روبه‌رو شد و او از پیگیری آن دست کشید. او در سال ۱۳۷۱ با حکم رهبری عضو شورای سیاست‌گذاری صداوسیما شد و از اعضای هیئت مؤسس حزب کارگزاران سازندگی در سال ۱۳۷۴ بود.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

مهاجرانی در مرداد ۱۳۷۶ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در دولت اول محمد خاتمی شد و سیاستی را که خود «تساهل و تسامح» می‌نامید در پیش گرفت. در دوران وزارت او حدود دویست مجوز نشریهٔ تازه صادر شد و محدودیت‌های شماری از فیلم‌ها، کتاب‌ها و آلبوم‌های موسیقی برداشته شد. هواداران این سیاست آن را از دستاوردهای مهم دولت اصلاحات می‌دانند و منتقدان اصول‌گرا آن را سهل‌انگاری فرهنگی توصیف می‌کردند. او در اردیبهشت ۱۳۷۸ در استیضاح مجلس پنجم رأی اعتماد گرفت، اما پس از انتقادهای رهبری از عملکرد وزارت ارشاد، سرانجام در آذر ۱۳۷۹ (دسامبر ۲۰۰۰) استعفا داد و استعفای او پذیرفته شد. پس از آن مدتی ریاست مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها را بر عهده داشت و در سال ۱۳۸۲ از این سمت کناره گرفت.

آثار و مواضع بحث‌برانگیز

معروف‌ترین کتاب مهاجرانی «نقد توطئهٔ آیات شیطانی» است که در سال ۱۳۶۸ در نقد رمان سلمان رشدی منتشر شد و در آن از فتوای روح‌الله خمینی دربارهٔ رشدی دفاع شده است. به گفتهٔ خود او این کتاب بارها تجدید چاپ و به چند زبان ترجمه شده است. از دیگر آثارش کتاب «بهشت خاکستری» و کتابی در دفاع از فردوسی است. روزنامهٔ گاردین در ژانویهٔ ۲۰۲۳ گزارش داد که پلیس لندن در حال بررسی پرونده‌ای است که گروهی علیه او به اتهام تشویق به تروریسم تنظیم کرده بودند. مواضع او در شبکه‌های اجتماعی، از جمله توصیف قاسم سلیمانی به‌عنوان «قهرمان ملی» و اظهاراتش پس از مرگ مهسا امینی، نیز واکنش‌هایی در پی داشته است. در سال ۲۰۱۵ انتشار سندی در ویکی‌لیکس دربارهٔ بورس تحصیلی عربستان برای پسرش بحث‌برانگیز شد؛ پسرش گفت این بورس به دلیل موضوع پایان‌نامه‌اش و بدون دخالت خانواده اعطا شده است.

خروج از ایران و فعالیت در خارج

در سال ۱۳۸۳ زنی که مدعی ازدواج موقت با مهاجرانی بود از او شکایت کرد؛ مهاجرانی این ادعا را رد کرد و آن را «جریان‌سازی جناح رقیب» خواند، اما در مرداد ۱۳۸۳ چند روز بازداشت و با وثیقه آزاد شد. او چند ماه بعد از ایران خارج شد و از آن زمان در انگلستان زندگی می‌کند. در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ مشاور مهدی کروبی در امور ایرانیان خارج از کشور بود و پس از اعلام نتایج، در وبگاه شخصی خود از نتیجهٔ انتخابات و برخورد با معترضان انتقاد کرد.

وضعیت در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵

مهاجرانی در جریان جنگ‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ میان ایران با اسرائیل و آمریکا، در گفت‌وگو با رسانه‌های داخل ایران و در شبکه‌های اجتماعی از دفاع ایران در برابر حملات حمایت کرد و در فروردین ۱۴۰۵ در پیامی در شبکهٔ ایکس خواستار تعیین سخنگویی توانا برای شورای عالی امنیت ملی در «جنگ روانی» شد. در ۵ شهریور ۱۴۰۵ عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، از فهرستی از ایرانیان خارج از کشور برای بازگشت خبر داد و از مهاجرانی، همراه با عبدالکریم سروش و محسن کدیور، به‌عنوان نمونه‌هایی از افراد این فهرست‌ها نام برد. تا مهر ۱۴۰۵ گزارشی از بازگشت او به ایران منتشر نشده است.