خانه شهر کرمان را نجات دهید؛ لزوم نگاه هویتی به بناهای فرهنگی

خبرگزاری مهر – گروه استان ها: بنای تاریخی و فرهنگی خانه شهر کرمان که سال‌ها بر سر سرنوشت آن میان تخریب و حفظ، کشمکش وجود داشت، این روزها در مرحله‌ای حساس قرار گرفته است.

این مجموعه که با مطالبه مردم و فعالان فرهنگی کرمان از تخریب نجات یافت، اکنون باید میان دو گزینه پیش‌رو یکی را انتخاب کند: احیای کامل ساختمان موجود یا ساخت بنایی جدید با حفظ جداره و معماری بیرونی.

خانه شهر که در دهه پنجاه خورشیدی با مشارکت مالی و با پول مردم کرمان ساخته شد، از همان ابتدا به عنوان یک مجموعه اجتماعی و فرهنگی شناخته می‌شد.

این بنا که در فهرست آثار فرهنگی به ثبت رسیده، اگرچه در دسته بناهای میراثی قرار نمی‌گیرد، اما از معماری قابل توجهی برخوردار است و جایگاه ویژه‌ای در حافظه جمعی شهروندان کرمانی دارد.

از دیدار رهبر معظم انقلاب با مردم تا برگزاری جشنواره‌های موسیقی و اجراهای تئاتر، این مجموعه سال‌ها میزبان رویدادهای مهم فرهنگی و اجتماعی بوده است.

داستان جلوگیری از تخریب خانه شهر کرمان

در مقطعی، طرح تخریب این بنا و ایجاد ورودی خاص برای استانداری مطرح بود که با مخالفت جدی اعضای شورای شهر وقت و پیگیری‌های مستمر آنان، این طرح متوقف شد و ساختمان حفظ شد.

یکی از دلایل اهمیت این بنا، نحوه شکل‌گیری آن است: خانه شهر با مشارکت مستقیم مردم ساخته شده و مانند جنگل قائم، حاصل یک حرکت اجتماعی محسوب می‌شود.

دو مسیر پیش روی احیای خانه شهر کرمان

اکنون دو گزینه برای تعیین تکلیف نهایی خانه شهر مطرح است.

بر اساس برآوردهای ارائه‌ شده به شورای شهر، احیای کامل ساختمان موجود به اعتباری در حدود ۸۵ میلیارد تومان نیاز دارد و نکته قابل توجه این است که بخش عمده این هزینه، نه به مرمت ظاهری، بلکه به استحکام‌بخشی سازه و تأسیسات اختصاص می‌یابد.

قریب به یک‌ چهارم این مبلغ صرف تأسیسات می‌شود و همین موضوع نشان می‌دهد که تصور عمومی درباره کفایت بودجه‌های محدود برای مرمت این بنا، تصوری نادرست است.

گزینه دوم، ساخت بنایی جدید با حفظ جداره و معماری بیرونی است.

در این حالت، اگر میراث فرهنگی با ساخت بنایی عین به عین با حفظ نمای بیرونی موافقت کند، شهرداری کرمان آمادگی دارد مبلغی بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیارد تومان برای ایجاد یک ساختمان شیک با همان کاربری هزینه کند؛ اما اگر میراث فرهنگی با این گزینه موافقت نکند، ناگزیر همان ساختمان موجود احیا خواهد شد.

ترجیح اعضای شورا و ملاحظات فنی

برخی اعضای شورای شهر کرمان ترجیح می‌دهند با هزینه ۸۵ میلیارد تومان، جداره‌های بیرونی حفظ و مرمت شود، فضای داخلی عیناً بازسازی گردد و سالن تجمعات و ساختمان اداری نیز با همان معماری و کیفیت، اما با استحکام مناسب، احیا شوند.

به باور آنان، صرف هزینه‌های محدود برای استحکام‌بخشی جزئی، مشکل اصلی را حل نمی‌کند و بهتر است برای احیای کامل مجموعه اقدام شود.

از سوی دیگر، ملاحظات فنی نیز حکم می‌کند که بازسازی باید به صورت عین به عین انجام شود و آثار خاص معماری و شرایط ساختمان حفظ شود.

انجام مطالعات استحکام بخشی و مرمت خانه شهر

در حال حاضر، مطالعات مربوط به استحکام‌سازی، بازسازی و مرمت خانه شهر انجام شده و آماده است.

فرآیند انتخاب پیمانکار و برگزاری مناقصه نیز در جریان قرار دارد، اما مصوبه مربوط به این پروژه در هیئت حل اختلاف قرار گرفته و باید تصمیم‌گیری‌های نهایی درباره آن انجام شود.

تجربه ماه‌های گذشته نشان داده که روند جذب پیمانکار برای این پروژه با دشواری‌هایی همراه بوده و مناقصه‌های قبلی بدون متقاضی مانده است.

بر اساس برآوردهای کارشناسی، اجرای طرح احیای خانه شهر حداقل دو سال از زمان آغاز عملیات زمان خواهد برد و شروع آن به تصمیم نهایی درباره شیوه احیا بستگی دارد.

آنچه مسلم است، تعیین تکلیف این بنای ارزشمند نیازمند تعامل میان شورای شهر، شهرداری و اداره میراث فرهنگی است تا ضمن حفظ ارزش‌های فرهنگی و معماری آن، زمینه بهره‌برداری مجدد شهروندان از این مجموعه فراهم شود.

خانه شهر، به عنوان نمادی از مشارکت مردمی و حافظه جمعی کرمان، شایسته آن است که با تصمیمی عالمانه و پایدار، بار دیگر به چرخه حیات فرهنگی شهر بازگردد.

محمد رضا کمساری، عضو شورای شهر کرمان در گفتگو با مهر می گوید: آثار ثبت ملی ما اشکال مختلفی دارد یا تاریخی است و یا فرهنگی است و خانه شهر بعد تاریخی ندارد و یک اثر فرهنگی است.

وی می افزاید: این بنا یک اثر فرهنگی با یک معماری قابل توجه است و خانه شهر کرمان با 85 میلیارد تومان جداره های بیرونی حفظ شود و فضای داخلی هم عینا ساخته شود.

وی ادامه می دهد: سالن تجمعات هم و ساختمان اداری را می توان با استحکام زیاد ساخت و جداراه های بیرونی را مرمت کرد.

کمساری، می گوید: مرمت این بنا فقط به معماری ظاهری آن محدود نمی شود و مقاوم سازی این بنا برای استفاده مردم باید با جدیدت پیگیری شود.

مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمان در گفتگو با خبرنگار مهر خط‌مشی اصلی در مواجهه با هر اثر ثبت‌شده را احترام تمام‌ عیار به معماری، جزئیات و ویژگی‌های کالبدی آن بنا دانست.

سید مؤید محسن‌نژاد، می گوید: در صورت شناسایی ضعف‌های سازه‌ای در حین عملیات مرمت، مجریان موظف‌اند صرفاً از متدها و اصول تخصصیِ تأییدشده برای استحکام‌ بخشی استفاده کنند و هرگونه اقدام خارج از این چارچوب، مردود است.

ثبت ملی بر مبنای ارزش تمدنی، نه صرفاً قدمت است

مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمان با یادآوری ثبت ملی دو بنای شاخص «خانه شهر» و «سینما نور»، تصریح می کند: مبنای این ثبت، فراتر از عدد و رقمِ قدمت بناهاست و ریشه در جایگاه تمدنی و هویت‌بخش این آثار در تاریخ شهری کرمان دارد؛ از این‌رو، صیانت از آن‌ها یک وظیفه‌ی اجتناب‌ناپذیر است.

سید موید محسن‌نژاد، با ابراز آمادگی کامل این اداره‌کل برای تزریق دانش فنی در تمامی مراحل مرمت خانه شهر، به یکی از گلوگاه‌های اصلی حفاظت از میراث فرهنگی اشاره و می افزاید: محدودیت‌های بودجه‌ای درون‌سازمانی، فرآیند تأمین اعتبار نگهداری را با کندی مواجه می‌سازد.

راهکار پیشنهادی وی برای عبور از این بن‌بست مالی، تعریف کاربری مناسب و سازگار است؛ اقدامی که نه‌ تنها ضامن حفاظت فیزیکی بنا می‌شود، بلکه با ایجاد چرخه‌ درآمد زایی، هزینه‌های جاری نگهداری را نیز پوشش می‌دهد و میراث فرهنگی نیز در تسهیل این فرآیند نهایت مساعدت را به عمل خواهد آورد.

در بخش دیگری از این تبیین حقوقی و فنی، محسن‌نژاد به شفاف‌سازی وضعیت پرونده‌ مرمت خانه شهر پرداخت و تأکید می کند: صرفِ تدوین یک طرح مرمت توسط شهرداری یا هر نهاد دیگر، به‌ هیچ‌ وجه به‌ معنای صدور مجوز برای شروع عملیات فیزیکی نیست.

وی با تشریح فرآیند قانونی خاطرنشان می کند: تمامی نقشه‌ها و طرح‌های پیشنهادی برای بناهای ثبت‌ ملی، الزاماً باید در «شورای تخصصی مرمت آثار تاریخی» طرح، واکاوی و تأیید شوند.

مدیر کل میراث فرهنگی استان کرمان با ابراز اطمینان از تعهد قانونی شهردار کرمان می گوید: بر اساس شناختی که از ایشان دارم، اگر طرحی تهیه شده باشد، قطعاً برای بررسی به این شورای تخصصی ارسال خواهد شد؛ با این وجود، تا این لحظه هیچ‌ گونه طرحی از سوی شهرداری به این شورا واصل نشده است و فرآیند مرمت همچنان در مرحله‌ی انتظار برای بررسی‌های کارشناسی باقی مانده است.

سید مهدی موسوی، یک فعال اجتماعی کرمانی نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه ویژه‌ خانه شهر در حافظه‌ جمعی شهروندان کرمانی، می گوید: این بنا فراتر از یک سازه‌ آجری، یک میراث زنده و تجلی‌گاه هویت فرهنگی و تاریخی این دیار است و از این‌ رو، هرگونه مداخله در کالبد آن، نیازمند حساسیت ویژه و رویکردی همه‌جانبه است.

وی با انتقاد از نگاه تک‌بعدی به مقوله‌ مرمت، می افزاید: متأسفانه در عمل، حفاظت از میراث فرهنگی اغلب به‌ عنوان یک وظیفه‌ صرفاً بر دوشِ اداره‌ میراث فرهنگی تلقی می‌شود، در حالی که این یک رسالت ملی و همگانی است و دستگاه‌های فرهنگی همگی باید در قالب یک شبکه‌ هماهنگ و هدفمند، برای احیای این گنجینه‌ تمدنی وارد میدان شوند.

میراث فرهنگی؛ سرمایه‌ اجتماعی، نه بارِ مالی

این فعال فرهنگی با طرح این پرسش که «چرا باید خانه شهر را حفظ کنیم؟»، پاسخ می دهد: پاسخ در یک کلمه نهفته است: هویت. خانه شهر، بخشی از سرمایه‌ اجتماعی و فرهنگی کرمان است که در صورت تخریب یا تخریب تدریجی، جایگزینی برای آن وجود نخواهد داشت.

وی می گوید: متأسفانه در محاسبات اقتصادیِ کوتاه‌مدت، گاهی فراموش می‌شود که این بناها، پیشران‌های توسعه‌ پایدار شهری و جاذبه‌های گردشگری هستند که می‌توانند به چرخه‌ اقتصاد فرهنگ و گردشگری استان تزریق شوند.

موسوی، با اشاره به چالش‌های تأمین اعتبار برای مرمت خانه شهر کرمان، راهکار برون‌ رفت از این بن‌بست را در مشارکت عمومی و مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی دانست و تصریح کرد: همان‌طور که در بسیاری از کشورهای صاحب میراث فرهنگی، بنیادهای مردمی و خیرین در حفظ بناهای تاریخی پیشگام هستند، در کرمان نیز باید مشوق‌های مالیاتی و فرهنگی برای جلب مشارکت بخش خصوصی و خیرین میراث‌دوست تعریف شود.

لزوم تعریف پیوست فرهنگی برای پروژه‌های شهری

این پژوهشگر حوزه‌ میراث فرهنگی، یکی از خلأهای اساسی در مدیریت شهری را فقدان پیوست فرهنگی در پروژه‌های عمرانی عنوان می کند و می گوید: هر پروژه‌ی شهری که با بافت تاریخی یا بناهای ارزشمند سر و کار دارد، باید پیش از هر اقدامی، از فیلتر ارزیابی فرهنگی و تاریخی عبور کند.

وی می افزاید: خانه شهر نمونه‌ بارزی است که نشان می‌دهد بدون هماهنگی میان شهرداری، میراث فرهنگی، دانشگاهیان و جامعه‌ مدنی، چگونه یک پروژه‌ مرمت می‌تواند به یک چالش ملی تبدیل شود.

موسوی، با ترسیم چشم‌اندازی از آینده‌ این بنا، اظهار می دارد: اگر امروز با عزمی جدی و هم‌ افزایی تمامی دستگاه‌های فرهنگی، برای مرمت اصولی، تعریف کاربری سازگار «مانند موزه‌ی شهر، فرهنگسرا یا مرکز اسناد تاریخی» و جذب مشارکت‌های مردمی اقدام نکنیم، فردا با بنایی مواجه خواهیم شد که یا کاملاً تخریب شده یا آن‌قدر تغییر ماهیت داده که دیگر آن «خانه شهر»ِ آشنا نخواهد بود.

وی ادامه می دهد: نجات خانه شهر، نجات بخشی از روح کرمان است و این رسالتی است که بر دوش همه‌ ما سنگینی می‌کند.