مسجد تراز انقلاب اسلامی؛ سنگری که دوباره جان گرفت

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: مسجد در تاریخ و تمدن اسلامی همواره فراتر از یک محل برای اقامه مناسک عبادی تعریف شده و در صدر اسلام مسجد به عنوان قلب تپنده جامعه اسلامی به شمار می‌رفت اما با گذر زمان کارکردهای مساجد در اذهان به مرور زمان دچار تحدید شد و به برگزاری نمازهای یومیه و برنامه‌های مناسبتی تقلیل یافت.

در شرایط پیچیده فرهنگی و اجتماعی امروز که جامعه با چالش‌های متنوعی چون آسیب‌های خانوادگی، بحران‌های معیشتی و تراکم پرونده‌های قضایی روبه‌رو است بازخوانی و احیای رسالت جامع مساجد ضرورتی انکار ناپذیر محسوب می‌شود.

مسجد باید قرارگاهی پویا برای کنشگری نخبگان، متخصصان و معتمدان محلی باشد و نقشی راهبردی در کاهش آسیب‌های اجتماعی، رفع محرومیت و گره‌گشایی از مشکلات مردم ایفا می‌کنند.

حجت‌الاسلام مهدی شرنجانی راهیار هدایت استان همدان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر ضمن تشریح رویکرد تحولی در مساجد اظهار کرد: برای مساجد ۹ کارکرد کلیدی در نظر گرفته شده که ذیل هر کدام زیرمجموعه‌های متعددی قرار می‌گیرند به طوری که اگر جزئیات این کارکردها به طور کامل باز شود به بیش از ۳۸۰ نوع فعالیت و کارکرد خُرد می‌رسیم.

وی با بیان اینکه تحقق ۶۰ تا ۷۰ درصد از کارکردها می‌تواند یک مسجد را به «مسجد تراز» نزدیک می‌کند، تصریح کرد: قلب تپنده مسجد کارکرد عبادی و معنوی است و اگر مسجدی تمام هشت کارکرد دیگر را داشته باشد اما بیت العبادت نباشد و نماز جماعت، دعا و اعتکاف در آن جاری نباشد از نگاه ما مسجد تراز محسوب نمی‌شود و برگزاری نماز جماعت نخستین و لازم‌ترین کارکرد یک مسجد است.

ظرفیت‌های مردمی موتور محرک فعالیت‌های مساجد

راهیار هدایت استان همدان با تاکید بر اینکه در این الگو مردم نه به عنوان مستمع بلکه به عنوان بازیگران اصلی نقش‌آفرینی می‌کنند، افزود: ما در مساجد به دنبال این هستیم که از ظرفیت مردم محله استفاده کنیم برای نمونه در کارکرد خدماتی و حمایتی مسجد که ذیل «بیت الرحمه» تعریف شده نمازگزارانی که در مشاغل فنی مانند تاسیسات مهارت دارند به صورت داوطلبانه به خانواده‌های نیازمندِ دارای مشکل خدمات رایگان ارائه می‌دهند.

وی به یکی از نمونه‌های موفق در استان اشاره کرد و گفت: در یکی از مساجد تیمی ۹ نفره شامل پزشک، دندانپزشک، مشاور خانواده، ماما و مهندس تشکیل شده بود که با حضور در مسجد خدمات تخصصی و درمانی رایگان به اهالی ارائه می‌دادند و حتی با هماهنگی داروخانه‌ها، داروها نیز رایگان برای افراد نیازمند تامین می‌شد و این اقدام دقیقا بهره‌گیری از ظرفیت‌های خود مردم محله برای حل مشکلات مردم است.

حجت الاسلام شرنجانی با اشاره به دسته‌بندی کارکردهای مساجد به نمونه‌هایی از نام‌گذاری‌های تخصصی برای مساجد اشاره کرد و افزود: بیت العبادت همان کارکرد عبادی و معنوی و هسته اصلی مسجد است.

وی با اشاره به اینکه یکی از کارکردهای مسجد بیت المال یا پایگاه معیشت است، ادامه داد: مسجد با ورود به فعالیت‌های اقتصادی هم برای خود مسجد درآمدزایی می‌کند و هم برای نمازگزاران و مردم محله شغل ایجاد می‌کند و نمونه آن مسجدی است که با راه‌اندازی کارگاه خیاطی برای هفت نفر از خانواده‌های محلات دیگر اشتغال ایجاد کرد.

وی با بیان اینکه بیت القضاوت یا کانون صلح و سازش یکی دیگر از کارکردهای مساجد است، افزود: این کارکرد بسیار مهم است و بیت القضاوت هم‌اکنون در حدود ۷۰ مسجد استان همدان فعال است و در این کانون‌ها اختلافات خانوادگی، چک‌های برگشتی و نزاع‌ها پیش از آنکه به دادگاه کشیده شود با کدخدا منشی و حضور امام جماعت و معتمدین محل حل و فصل می‌شود.

صلح ۱۹۵ پرونده شکایت در یکی از مساجد همدان

وی افزود: برای مثال تنها در یک مورد ۱۹۵ پرونده شکایت محلی در یک مسجد به صلح ختم شد که علاوه بر کاهش بار دادگستری از آسیب‌های آبرویی و درگیری‌های حقوقی بیشتر جلوگیری کرد و در این بخش نیز مساجد از ظرفیت وکلای خود محله استفاده می‌کنند بدون آنکه هزینه‌ای به ارگان‌ها تحمیل شود.

حجت الاسلام شرنجانی در ادامه تعلیم و تربیت را یکی دیگر از کارکردهای مساجد عنوان کرد و با بیان اینکه این کارکرد شامل آموزش دانش‌آموزان، خانواده‌ها، آموزش‌های مهارتی و تربیتی است، ادامه داد: برخی امامان جماعت مدیریت مدارس محله خود را نیز بر عهده دارند که باعث اتصال حلقه مسجد و مدرسه شده و برگزاری دوره‌های آموزشی برای کاهش پرخاشگری، اختلافات والدین و فرزندان و پیشگیری از طلاق و اعتیاد از دیگر برنامه‌های این بخش است.

وی در ادامه کارکردهای فرهنگی و هنری و مدیریت پشتیبانی را از دیگر کارکردهای مساجد دانست و با اشاره به ضرورت تغییر نگاه به مسجد، خاطرنشان کرد: حتی رئیس‌جمهور نیز تاکید کرد که اگر مساجد محله پای کار بیایند، بسیاری از مشکلات اقتصادی حل می‌شود اما متاسفانه نگاه برخی مردم به مسجد همچنان محدود به نگاه‌های سطحی و صرفا جماعتی است.

راهیار هدایت در پایان تاکید کرد: ما در تیرماه امسال دوره‌های آموزشی ویژه‌ای برای امامان جماعت برگزار کردیم تا ضمن مباحثه پیرامون ۳۸۰ کارکرد مساجد طرح‌های عملیاتی خود را ارائه دهند و ما شاهد هستیم که این تحول در مساجد استان همدان در حال رقم خوردن است و امیدواریم با این الگو مسجد به جایگاه واقعی خود به عنوان سنگر حل مشکلات مردم بازگردد.

بی تردید رمز موفقیت و پویایی مساجد تبدیل آن‌ها از ساختارهای بسته و تک بُعدی به مراکز چند منظوره است و هرگاه ظرفیت‌های خودجوش مردمی به میدان بیایند گره‌های پیچیده جامعه نظیر نزاع‌های قضایی، بیکاری و خدمات معیشتی بدون بار مالی سنگین بر دوش دولت‌ها گشوده می‌شود و تحقق عینی «مسجد تراز» در گرو استمرار آموزش ائمه جماعات، نگاه آینده پژوهانه و اصلاح ذهنیت سنتی جامعه نسبت به کارکردهای این نهاد مقدس است.

هم‌افزایی مسجد با مدارسی که نسل آینده را شکل می‌دهند در کنار بهره‌گیری تخصصی از توان خیّران و اهل فن تضمین‌کننده موفقیت این الگوی نوین است و در صورتی که این نقشه راه با جدیت تعقیب شود مساجد بار دیگر به عنوان ملجا واقعی مردم و سنگر اصلی حل مسائل روزمره جامعه تثبیت خواهند شد.