بافت تاریخی بوشهر در محاصره فرسودگی؛ هشدار نشست زمین

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: خانه‌های قدیمی با شناشیرهای چوبی، دیوارهای مرجانی و پنجره‌هایی رو به خلیج فارس، بخشی از حافظه زنده بندر بوشهر هستند اما گزارش‌های مربوط به نشست موضعی زمین در برخی نقاط بافت تاریخی، ضرورت بررسی وضعیت زیرساخت‌ها، ایمن‌سازی معابر و مرمت اصولی بناهای ارزشمند این محدوده را به مسئله‌ای جدی تبدیل کرده است.

بافت تاریخی بوشهر روایت شکل‌گیری یک بندر، خاطره تجارت دریایی، نشانه‌های معماری سازگار با اقلیم گرم و مرطوب جنوب و میراث زندگی نسل‌هایی از مردمان این سرزمین را در خود جای داده است. در این محله‌ها، خانه‌ها و کوچه‌ها به یکدیگر پیوند خورده‌اند و هویت شهری در کنار زندگی روزمره مردم جریان دارد.

همین پیوند میان بنا، معبر و زندگی اجتماعی است که حفاظت از بافت تاریخی را به موضوعی فراتر از مرمت چند ساختمان تبدیل می‌کند و هرگونه آسیب به زمین، شبکه‌های زیرسطحی یا سازه‌های قدیمی، در صورت بی‌توجهی، می‌تواند ایمنی ساکنان و پایداری بخشی از این میراث ارزشمند را با مخاطره روبه‌رو کند.

در ماه‌های اخیر، گزارش‌هایی درباره نشست‌های موضعی زمین در برخی معابر و محدوده‌های مسکونی و اداری بافت تاریخی بوشهر مطرح شده است؛ موضوعی که رئیس شورای اسلامی شهر بوشهر نیز نسبت به آن هشدار داده و خواستار ورود فوری دستگاه‌های مسئول برای بررسی‌های تخصصی شده است.

با این حال، تعیین ماهیت دقیق این رخدادها، گستره خطر و عوامل احتمالی آن، به مطالعات فنی و نتایج بررسی‌های کارشناسی نیاز دارد.

ضرورت بررسی پیش از وقوع حادثه

رئیس شورای اسلامی شهر بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به گزارش‌های دریافتی درباره نشست زمین در برخی نقاط بافت تاریخی اظهار کرد: تکرار این رخدادها در محدوده‌های مسکونی، اداری و معابر قدیمی، ضرورت انجام مطالعات تخصصی و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه را افزایش داده است.

ایمان زندی‌نیا بر لزوم بررسی وضعیت لایه‌های خاک، شبکه‌های آب و فاضلاب و پایداری سازه‌ها تأکید کرد و خواستار همکاری دستگاه‌های خدمات‌رسان و نهادهای مدیریت بحران برای شناسایی نقاط پرخطر شد.

زندی‌نیا با تأکید بر ضرورت حفاظت هم‌زمان از جان ساکنان و میراث معماری شهر تصریح کرد: پایش مستمر، شناسایی کانون‌های خطر و رسیدگی به عوامل احتمالی نشست زمین باید پیش از وقوع حوادث جدی در دستور کار قرار گیرد.

این هشدار از آن جهت اهمیت دارد که در بافت‌های قدیمی، وضعیت زمین و زیرساخت‌ها را نمی‌توان جدا از شرایط ساختمان‌ها بررسی کرد.

نشت احتمالی آب از شبکه‌های فرسوده، تغییر شرایط رطوبتی خاک، ضعف زیرسازی معابر یا مشکلات ناشی از تعمیرات غیراصولی، از جمله عواملی هستند که در بررسی نشست‌های موضعی باید مورد ارزیابی قرار گیرند؛ البته هیچ‌یک از این عوامل را نمی‌توان بدون بررسی میدانی، علت قطعی رخدادهای بوشهر دانست.

بر این اساس، نخستین گام برای مدیریت این وضعیت، تهیه نقشه‌ای دقیق از نقاط گزارش‌شده، بازدید کارشناسی از معابر و ساختمان‌های مجاور و بررسی ارتباط احتمالی میان آسیب‌های سطحی و وضعیت شبکه‌های زیرزمینی است. چنین رویکردی می‌تواند به جای اقدامات پراکنده و مقطعی، مبنایی برای اولویت‌بندی مداخلات و تخصیص هدفمند منابع فراهم کند.

میراثی که بدون مرمت آسیب‌پذیر می‌شود

بافت تاریخی بوشهر با ویژگی‌های معماری خاص خود، نیازمند شیوه‌ای متفاوت از نگهداری و مرمت است. استفاده از مصالح متناسب با اقلیم، توجه به رطوبت و تهویه، حفظ اجزای چوبی و شناخت روش‌های سنتی ساخت، از جمله ملاحظاتی است که در حفاظت از این بناها اهمیت دارد.

فرسودگی اندودها، ترک‌های دیوار، ضعف اتصالات، آسیب سقف‌ها و تخریب شناشیرها، در صورت رسیدگی‌نشدن، می‌توانند روند زوال بنا را تشدید کنند.

از سوی دیگر، هرگونه نشست زمین در مجاورت ساختمان‌های قدیمی باید با بررسی وضعیت پی، دیوارها و اتصالات سازه‌ای همراه باشد تا مشخص شود آیا آسیب‌های مشاهده‌شده ارتباطی با حرکت زمین دارند یا از عوامل دیگری ناشی شده‌اند.

در این میان، مرمت بناهای تاریخی نباید صرفاً به زیباسازی نمای ساختمان محدود شود، ممکن است نمای یک خانه پس از رنگ‌آمیزی یا تعویض اندود، ظاهری مطلوب پیدا کند، اما مشکلات پنهان در سقف، دیوارها، پی یا تأسیسات همچنان باقی بماند. حفاظت مؤثر زمانی محقق می‌شود که شناخت آسیب‌ها، رفع عوامل تخریب، استحکام‌بخشی و نگهداری مستمر در قالب یک برنامه منسجم دنبال شود.

از همین رو، ضرورت دارد وضعیت بناهای آسیب‌پذیر بافت تاریخی به‌صورت مرحله‌ای بررسی و ساختمان‌هایی که خطر بیشتری برای ساکنان یا رهگذران دارند، در اولویت رسیدگی قرار گیرند. هم‌زمان، حمایت از مالکان و ساکنان برای اجرای مرمت اصولی نیز اهمیت دارد؛ زیرا حفاظت از بافت تاریخی بدون مشارکت کسانی که در این محدوده زندگی می‌کنند، به نتیجه پایدار نخواهد رسید.

از استحکام‌بخشی تا احیای جزئیات معماری

در کنار ضرورت بررسی وضعیت زمین و زیرساخت‌ها، اجرای طرح‌های مرمتی در بافت تاریخی بوشهر می‌تواند بخشی از روند حفاظت از هویت معماری این شهر باشد.

مدیر پایگاه میراث‌فرهنگی بافت تاریخی بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بافت تاریخی بوشهر از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و حفظ این بافت و بناهای موجود در آن یک مطالبه مهم مردم بوشهر است.

مجتبی دهاز با بیان اینکه در بافت تاریخی بوشهر برنامه‌های مرمت و ساماندهی بناها و فضاها در دستور کار است افزود: حفظ هویت شهری در بافت تاریخی بوشهر نیز به عنوان یک اولویت و دستور کار مهم دنبال می‌شود.

وی از اجرای عملیات مرمت و سماندهی و استحکام بخشی در بافت تاریخی بوشهر خبر داد و اضافه کرد: صیانت از ساختمان‌های ارزشمند تاریخی و بهبود کیفیت فضاهای شهری و حفظ کالبدی گذرهای بافت تاریخی بوشهر در دستور کار است.

مدیر پایگاه میراث‌فرهنگی بافت تاریخی بوشهر خاطرنشان کرد: عمارت تاریخی طبیب در کوی کوتی یکی از بناهایی است که عملیات مرمت و استحکام‌بخشی آن در دو مرحله دنبال می‌شود.

وی با اشاره به استفاده از مصالح متناسب با معماری بومی افزود: عملیات مرمت عمارت طبیب با همت اداره‌کل راه و شهرسازی استان بوشهر و با هدف حفاظت از بنا و بهبود وضعیت کالبدی آن در دو مرحله اجرا می‌شود.

مجتبی دهاز ادامه داد: در مرحله نخست، پس از بررسی آسیب‌های ساختمان، اصلاح اندودهای فرسوده، استحکام‌بخشی دیوارها و ستون‌ها و ترمیم ترک‌ها در دستور کار قرار دارد تا زمینه لازم برای ادامه مرمت فراهم شود.

وی بیان کرد: در مرحله دوم، سقف بنا سبک‌سازی و با استفاده از مصالح متناسب با معماری بومی، از جمله چندل، بلیو و تخته‌کوبی، بازسازی می‌شود. مرمت یا ساخت شناشیرها، درها و پنجره‌ها، کف‌سازی و ساماندهی تأسیسات ساختمان نیز از دیگر اقدامات پیش‌بینی‌شده در این مرحله است.

گذرهای تاریخی؛ حلقه اتصال بناها و زندگی شهری

مدیر پایگاه میراث‌فرهنگی بافت تاریخی بوشهر تاکید کرد: حفاظت از بافت تاریخی تنها به ساختمان‌ها محدود نمی‌شود. گذرها و معابر نیز بخشی از ساختار هویتی این محدوده هستند و کیفیت زیرسازی، دفع آب‌های سطحی و وضعیت شبکه‌های تأسیساتی آن‌ها می‌تواند بر دوام بناهای مجاور و ایمنی رفت‌وآمد شهروندان اثر بگذارد.

دهاز با اشاره به طرح ساماندهی گذر مقابل مسجد کوفه در بافت تاریخی بوشهر گفت: در این پروژه، آسفالت موجود جمع‌آوری می‌شود و پس از اجرای زیرسازی مناسب، کف‌سازی با سنگ به روش خشک‌چین انجام خواهد شد.

مدیر پایگاه میراث‌فرهنگی بافت تاریخی بوشهر ادامه داد: استفاده از مصالح متناسب با معماری بومی و حفظ هماهنگی بصری گذرها، از ملاحظات مهم این طرح است.

مرمت یک بنای تاریخی باید مجموعه‌ای از اجزای سازه‌ای و معماری را در بر بگیرد و استحکام دیوارها و ستون‌ها، اصلاح سقف و حفظ جزئیات اصیل ساختمان، در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند و می‌توانند به افزایش دوام بنا کمک کنند.

البته مرمت عمارت طبیب به‌تنهایی جایگزین بررسی‌های زمین‌شناختی و ژئوتکنیکی در محدوده بافت تاریخی نیست و لازم است وضعیت ساختمان‌های مجاور و زیرساخت‌های پیرامونی نیز به‌صورت مستقل بررسی شود تا اقدامات مرمتی با شناخت کامل شرایط محیطی انجام گیرد.

با این حال، در محدوده‌هایی که گزارش نشست زمین وجود دارد، پیش از اجرای کف‌سازی نهایی باید وضعیت زیرسازی و تأسیسات مدفون به‌دقت بررسی شود. اجرای کف‌سازی جدید بدون شناسایی و رفع مشکلات احتمالی زیرسطحی ممکن است هزینه‌های دوباره‌کاری را افزایش دهد و دوام پروژه را کاهش دهد.

به همین دلیل، هماهنگی میان شهرداری، شرکت‌های خدمات‌رسان، دستگاه‌های مسئول میراث‌فرهنگی و نهادهای مدیریت بحران ضرورت دارد. زمان‌بندی پروژه‌های عمرانی باید به‌گونه‌ای باشد که ابتدا بررسی و اصلاح زیرساخت‌ها انجام شود و سپس عملیات نهایی ساماندهی معابر به اجرا درآید.

بافت تاریخی به برنامه‌ای یکپارچه نیاز دارد

مجموعه هشدارهای مطرح‌شده درباره نشست زمین و اقدامات در حال اجرای مرمت، یک ضرورت مشترک را برجسته می‌کند؛ حفاظت از بافت تاریخی بوشهر باید بر پایه برنامه‌ای هماهنگ، مستمر و مبتنی بر شواهد کارشناسی پیش برود.

در گام نخست، لازم است نقاط گزارش‌شده از نظر نشست زمین، ترک‌های ساختمانی و آسیب‌های معابر مستندسازی شوند. سپس بررسی ژئوتکنیکی خاک، ارزیابی شبکه‌های آب و فاضلاب و بازدید سازه‌ای از ساختمان‌های مجاور می‌تواند به تشخیص ماهیت مشکل کمک کند. در صورت مشاهده نشانه‌های خطر برای ساکنان یا رهگذران، اقدامات فوری ایمن‌سازی نیز باید متناسب با نظر کارشناسان انجام شود.

در مرحله بعد، تدوین برنامه اولویت‌بندی مرمت بناها، تأمین منابع مالی و تعیین مسئولیت هر دستگاه اهمیت دارد. همچنین لازم است اطلاعات مربوط به وضعیت بناهای آسیب‌پذیر، اقدامات انجام‌شده و نیازهای باقی‌مانده به‌صورت منظم به‌روزرسانی شود تا تصمیم‌گیری‌ها بر پایه اطلاعات دقیق صورت گیرد.

بافت تاریخی بوشهر بخشی از سرمایه فرهنگی و هویت شهری این بندر است؛ سرمایه‌ای که ارزش آن تنها در ظاهر خانه‌های قدیمی خلاصه نمی‌شود، بلکه در پیوند میان معماری، تاریخ، زندگی اجتماعی و خاطره جمعی مردم معنا پیدا می‌کند.

نشست‌های گزارش‌شده زمین هنوز برای تعیین علت و گستره خطر به بررسی‌های تخصصی نیاز دارند، اما همین هشدارها برای جدی گرفتن پایش زیرساخت‌ها و رسیدگی به بناهای فرسوده کافی است.

تعلل در بررسی‌های کارشناسی می‌تواند هزینه مداخله‌های آینده را افزایش دهد؛ در مقابل، اقدام به‌موقع، مرمت اصولی و هماهنگی دستگاه‌های مسئول می‌تواند هم ایمنی ساکنان را تقویت کند و هم فرصت حفظ این میراث ارزشمند را برای نسل‌های آینده افزایش دهد.