جادوی واژگان در عصر غزنوی؛ پیوند شگفت‌انگیز تاریخ و رمان به قلم بیهقی

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، عاطفه وفائیان: سبزوار به عنوان یکی از شهرهای اصیل فرهنگ و تمدن ایرانی، در طول تاریخ مهد پرورش چهره‌های برجسته‌ای بوده که هر یک در گستره دانش، ادب و اندیشه، ستاره‌ای فروزان به شمار می‌روند؛ خطه‌ای که به پاس حضور مفاخر نامدار، جایگاهی ممتاز در جغرافیای فرهنگی کشور دارد و آیینه‌دار ارزش‌های اصیل زبان و ادب پارسی است.

در میان گنجینه‌های ارزشمند ادبیات این سرزمین، تاریخ‌نگاری و نثر فاخر فارسی جایگاهی رفیع دارد که آثار ماندگار آن، پایه‌های استوار هویت ملی را استحکام بخشیده و پیوند نسل امروز را با میراث کهن نیاکان برقرار ساخته است؛ میراثی که زوایای پیدا و پنهان تحولات سیاسی و اجتماعی دوران گذشته را با دقتی کم‌نظیر به تصویر کشیده است.

تلفیق مستندات تاریخی با عناصر هنرمندانه روایت و داستان‌پردازی، از ویژگی‌های برجسته متون کهن پارسی است که توانسته فراتر از یک گزارش خشک تاریخی، اثری جذاب و ماندگار را خلق کند؛ متونی که با جزئی‌نگری دقیق و شخصیت‌پردازی‌های بی‌نظیر، ساختاری مدرن را در دل تاریخ به نمایش گذاشته‌اند.

عناصر داستان مدرن در تاریخ بیهقی متجلی است

علیرضا مهرداد، پژوهشگر ادبیات داستانی در گفتگو با خبرنگار مهر، پیرامون ویژگی‌های ادبی و تاریخ‌نگاری تاریخ بیهقی اظهار کرد: داستان‌نویسی و رمان‌نویسی به شکل مدرن امروزی سابقه طولانی در ادبیات ما ندارد و به حدود یک قرن و اندی پیش بازمی‌گردد؛ با این حال، در حکایات و متون کهن تاریخی همچون تاریخ بیهقی، رگه‌ها و شاخصه‌هایی از داستان مدرن قابل شناسایی است.

پژوهشگر ادبیات داستانی با اشاره به تفاوت‌های بنیادین میان تاریخ (History) و داستان (Story) افزود: در تاریخ‌نگاری با مستندات سر و کار داریم، در حالی که داستان برپایه تخیل بنا شده است؛ اما هنر ابوالفضل بیهقی این است که توانسته این تضاد را جمع کند و اثری بنویسد که هم‌زمان مستند، تاریخی، جذاب و داستانی باشد. بیهقی در عین دقت به راستی‌آزمایی و جلوگیری از قضاوت نادرست آیندگان، به جذابیت روایت نیز توجه داشته است.

وی درباره برجسته‌ترین شاهکار داستانی تاریخ بیهقی تصریح کرد: به عنوان کسی که در حوزه داستان‌نویسی فعالیت دارم، شاهکار داستانی بیهقی را همان داستان «حسنک وزیر» می‌دانم. مواردی همچون جزئی‌نگاری در توصیف صحنه‌ها (مانند توصیف تارم، ایوان و نحوه نشستن افراد نظیر بوسهل زوزنی و ابوالحسن مشکان)، کیفیت برخاستن و نشستن شخصیت‌ها، نقطه آغاز و پایان قصه و استقرار پیرنگ، نشان‌دهنده وجود یک ساختار و سناریوی دقیق در این اثر است که آن را به یک شاهکار شخصیت‌پردازی و داستان‌نویسی تبدیل کرده است.

تاریخ بیهقی شاهکار بی‌بدیل تاریخ‌نگاری و گنجینه سیاست‌پژوهی عصر غزنوی است

مهدی اکبری، استاد تاریخ دانشگاه حکیم سبزواری در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تشریح جایگاه تاریخی و فرهنگی شهرستان سبزوار اظهار کرد: سبزوار سبقه دینی بسیار عالی به‌ویژه در تشیع دارد و شخصیت‌های بزرگی همچون حکیم سبزواری، قطب الدین کیدوری (اهل روستای کیزور سبزوار که اندیشه‌های فقهی بالایی داشت)، عبدالعلی سبزواری و مرحوم افطی و سیادتی را در دامن خود پرورش داده است؛ اما در میان همه بزرگان، مرحوم ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی از جایگاه سرآمدی برخوردار است.

استاد تاریخ دانشگاه حکیم سبزواری با اشاره به زادگاه این تاریخ‌نگار بزرگ افزود: مرحوم بیهقی متولد منطقه «حی‌آباد» یا همان «حارث‌آباد» فعلی در حومه سبزوار است که فاصله کمی با شهر دارد. پدر ابوالفضل خود اهل ادب و نصب و احتمالاً از وابستگان به دربار زمانه بود و همین امر زمینه رشد و پرورش او را فراهم کرد؛ چنان‌که ابوالفضل بیهقی بعدها از دیوان‌سالران برجسته عصر غزنوی شد و در سلطنت غزنویان رشد کرد.

وی با یادآوری نقش استاد ابوالفضل بیهقی، خاطرنشان کرد: استاد بزرگ مرحوم بیهقی، «بونسر مشکان» بود که به عنوان یک ادیب، دبیر، مدبر، سیاستمدار و دیوان‌سالار شناخته می‌شد. ارتباط نزدیک بیهقی با دربار و آگاهی او از سیاست‌های پیدا و پنهان، از او شخصیتی فرزانه ساخت؛ تا جایی که تاریخ‌نگاری پس از قرن چهارم به بعد، اثر زیبایی هم‌پایه تاریخ بیهقی به خود ندیده است.

اکبری درباره مهم‌ترین وقایع منعکس‌شده در کتاب تاریخ بیهقی تصریح کرد: جنگ سلطان مسعود، جنگ با ترکمانان، شکست سلطان مسعود و به سلطنت رسیدن طغرل در زمان مرحوم بیهقی از جمله مهم‌ترین مباحثی است که در این اثر بررسی شده است؛ البته باید توجه داشت که تمام کتاب تاریخ بیهقی به‌طور کامل به دست ما نرسیده است.

استاد تاریخ دانشگاه حکیم سبزواری بیان کرد: ابوالفضل بیهقی اطلاعات مفیدی از سلسله‌های طاهریان، صفاریان و سامانیان نیز در کتاب خود آورده است و به دلیل جایگاه نزدیک خود به دربار غزنویان و سلجوقیان، تسلط همه‌جانبه‌ای بر تحولات سیاسی زمان خویش داشت.

برگزاری ویژه‌برنامه‌های بزرگداشت ابوالفضل بیهقی با رویکرد مردمی و دانش‌آموزی در سبزوار

وحید ملوندی‌نیکو، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر سبزوار در گفتگو با خبرنگار مهر، ضمن گرامیداشت یاد و نام ابوالفضل بیهقی اظهار کرد: سبزوار شهر ادبا، مفاخر، مشاهیر و عرفای بزرگ است و بیهقی یکی از شناسه‌های اصلی و پایه‌های هویتی این خطه به شمار می‌رود که در کنار حکیم ابوالقاسم فردوسی، نقش بی‌بدیلی در پاسداشت زبان و ادب پارسی ایفا کرده است.

رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر سبزوار با تصحیح این نکته که ابوالفضل بیهقی تاریخ‌نگار و نویسنده نثر فاخر فارسی است و شاعر نیست، افزود: این اثر ارزشمند به دلیل نگارش صرفاً به زبان فارسی و دوری از به کارگیری واژگان سایر زبان‌ها، به عنوان شاهکار نثر فارسی شناخته می‌شود.

وی به تشریح برنامه‌های بزرگداشت بیهقی پرداخت و گفت: در سال‌های گذشته مراسم ملی بزرگی با محوریت دانشگاه حکیم سبزواری، شهرداری، اداره ارشاد و سایر مسئولان فرهنگی برگزار می‌شد، اما از چند سال پیش تلاش کردیم مراسم را با استفاده از ظرفیت‌های مردمی و دانش‌آموزی به دل جامعه ببریم که اجرای پادکست، بیهقی‌خوانی و نمایشنامه‌خوانی بر اساس متون کتاب بیهقی از جمله این اقدامات است.

ملوندی نیکو درباره برنامه‌های امسال تصریح کرد: امروز نشست تخصصی حوزه زبان‌شناسی با حضور حداد عادل در دانشگاه حکیم سبزواری برگزار شد و مراسم بیهقی‌شناسی نیز ساعت ۱۰ صبح شنبه در روستای حارث‌آباد، زادگاه این استاد بزرگ برپا خواهد شد. همچنین یکشنبه صبح زنگ ابوالفضل بیهقی در مدرسه فرهنگ و دانش نواخته شده و از پوستر دومین جشنواره بیهقی‌شناسی رونمایی می‌شود.

رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر سبزوار خاطرنشان کرد: این جشنواره با محوریت دانش‌آموزان و در چند محور برگزار می‌شود و دبیرخانه آن در مدرسه ابوالفضل بیهقی مستقر شده است؛ دانش‌آموزان عزیز تا نهم فرصت دارند آثار خود را به این دبیرخانه تحویل دهند و مراسم اختتامیه و اهدای جوایز به آثار برگزیده، احتمالاً در روز فرهنگ عمومی برگزار خواهد شد.