آزمون جهانی ماسوله آغاز شد؛ از کوره‌های باستانی تا ثبت منظر فرهنگی

به گزارش خبرنگار تسنیم از ماسوله، حضور شایفول بن شاهیدان، ارزیاب شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس)، در ایران، پرونده ثبت جهانی ماسوله را وارد مرحله‌ای حساس کرده است؛ مرحله‌ای که در آن، مستندات ارائه‌شده درباره ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و باستان‌شناختی این محدوده باید در میدان و در بستر واقعی آن بررسی شود.

علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، امروز دوشنبه چهارم آبان‌ماه از ارزیاب ایکوموس استقبال کرد و هیئت کارشناسی پس از این آیین، برای آغاز برنامه ارزیابی میدانی عازم شهر تاریخی ماسوله شد.

این مأموریت تنها بازدید از معماری پلکانی و بافت شناخته‌شده ماسوله نیست؛ موضوع اصلی پرونده، معرفی مجموعه‌ای از ارزش‌های به‌هم‌پیوسته است که در آن معماری، طبیعت کوهستانی، شیوه‌های معیشت، دانش بومی و شواهد فعالیت‌های فلزگری و آهنگری باستانی، روایت تاریخی واحدی را شکل می‌دهند.

بازنگری در ریاض تا تقویت مستندات تاریخی

پرونده ثبت جهانی ماسوله سال‌هاست در مسیر ثبت در فهرست میراث جهانی قرار دارد؛ اما در چهل‌وپنجمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض در سال 2023، پرونده برای بررسی و تکمیل بیشتر به بازنگری نیاز پیدا کرد.

پس از این مرحله، یکی از محورهای مهم پیگیری، تقویت روایت تاریخی ماسوله و ارائه شواهد روشن‌تر از پیوند میان شیوه‌های سنتی زندگی و فعالیت‌های صنعتی در این منطقه بود. در گزارش‌های پیشین مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان نیز تأکید شده بود که معرفی ماسوله صرفاً به‌عنوان یک شهر گردشگری، برای تبیین ارزش‌های مورد نظر در پرونده کافی نیست و لازم است ابعاد تاریخی و تمدنی آن با مستندات قابل اتکا تشریح شود.

در همین چارچوب، مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی در محدوده کهنه‌ماسوله اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. کشف دو کوره در این محوطه، از یافته‌هایی بود که مسئولان میراث‌فرهنگی آن را در تقویت مستندات مربوط به فعالیت‌های صنعتی منطقه مؤثر دانستند. این یافته‌ها می‌توانند در کنار سایر شواهد، به روشن‌تر شدن پیوند میان رمه‌داری، معیشت و تولید در تاریخ ماسوله کمک کنند.

یوسف سلمان‌خواه، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان، در اردیبهشت‌ماه امسال از اختصاص پنج میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل روند ثبت جهانی ماسوله خبر داده و گفته بود که پس از بازنگری پرونده، کاوش‌هایی انجام شده و دو کوره به دست آمده است که قرار است پرونده در سال 2027 بار دیگر در فرایند بررسی جهانی مطرح شود.

ارزیابی میدانی؛ بررسی حفاظت، مدیریت و زیرساخت‌ها

در کنار مستندات تاریخی و باستان‌شناختی، وضعیت حفاظت از عرصه و حریم، مدیریت محدوده، کیفیت مسیرهای دسترسی و آمادگی محوطه‌های مرتبط نیز در فرایند ارزیابی اهمیت دارد.

در هفته‌های منتهی به سفر ارزیاب، مسئولان میراث‌فرهنگی گیلان از بازدیدهای میدانی در کهنه‌ماسوله و پیگیری اقداماتی برای ساماندهی مسیرهای دسترسی، نصب تابلوهای معرفی و صیانت از عرصه‌ها و حریم‌های تاریخی خبر داده بودند. همچنین هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی استان برای رسیدگی به نیازهای زیرساختی ماسوله، از جمله بهبود راه‌های دسترسی و تقویت ارتباطات، در دستور کار قرار گرفت.

این اقدامات از آن جهت اهمیت دارد که پرونده ثبت جهانی، افزون بر اثبات ارزش‌های تاریخی اثر، باید نشان دهد که حفاظت و مدیریت آن در عمل چگونه انجام می‌شود و چه سازوکارهایی برای صیانت از ارزش‌های فرهنگی و طبیعی آن وجود دارد. در این میان، مشارکت جامعه محلی نیز از مؤلفه‌های مورد تأکید در گزارش‌های پیشین بوده است؛ چراکه تداوم زندگی، فعالیت‌های بومی و رابطه مردم با محیط، بخشی از هویت منظر فرهنگی ماسوله محسوب می‌شود.

ماسوله؛ فراتر از یک مقصد گردشگری

اهمیت پرونده «منظر فرهنگی ماسوله و سایت‌های آهنگری باستانی آن» در این است که ارزش این محدوده تنها در شکل معماری بناها یا چشم‌انداز طبیعی آن خلاصه نمی‌شود. این پرونده تلاش دارد رابطه تاریخی میان انسان و محیط کوهستانی را در قالب یک مجموعه فرهنگی توضیح دهد؛ رابطه‌ای که معماری، دانش بومی، معیشت و شواهد تولید و فلزگری از اجزای آن هستند.

از این منظر، یافته‌های کهنه‌ماسوله می‌توانند به معرفی بخشی از تاریخ کمتر شناخته‌شده منطقه کمک کنند؛ بخشی که در آن، فعالیت‌های تولیدی و صنعتی در کنار دیگر شیوه‌های زیست مردم قرار داشته است. با این حال، ارزش نهایی این شواهد در پرونده جهانی به نحوه مستندسازی علمی، تبیین ارتباط آن‌ها با کل منظر فرهنگی و ارزیابی کارشناسان بین‌المللی وابسته است.

ثبت جهانی، در صورت تحقق، می‌تواند جایگاه بین‌المللی ماسوله را تقویت کند و زمینه توجه بیشتر به حفاظت از میراث تاریخی و توسعه گردشگری مسئولانه را فراهم آورد؛ اما این هدف، به استمرار حفاظت، مدیریت کارآمد و همراهی دستگاه‌های مسئول و جامعه محلی نیاز دارد.

اکنون با آغاز ارزیابی میدانی، پرونده ماسوله در مرحله‌ای قرار گرفته است که باید دستاوردهای مطالعاتی و اقدامات اجرایی سال‌های گذشته را در برابر بررسی کارشناسی قرار دهد. نتیجه این مسیر، علاوه بر کیفیت مستندات و ارزیابی ایکوموس، به تکمیل الزامات حفاظتی و مدیریتی پرونده نیز وابسته خواهد بود.