رقابت پوتین برای نفوذ در قاره آفریقا / حمایت روس‌ها از حکومت‌های نظامی و رقابت با غرب

خبرآنلاین- گزارش الجزیره:  هم‌زمان با گردهمایی رهبران آفریقا در مسکو، کرملین در حال تثبیت دسترسی خود به منابع این قاره و حمایت از حاکمان متحدش است. این در حالیست که مردم عادی آفریقا از وعده‌های توسعه و امنیت بی‌نصیب مانده‌اند.

این هفته مسکو میزبان سومین اجلاس روسیه و آفریقا خواهد بود؛ نشستی که رهبران کشورهای آفریقایی را گرد هم می‌آورد و فرصتی برای ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، فراهم می‌کند تا نفوذ اقتصادی، نظامی و سیاسی کشورش را در سراسر این قاره گسترش دهد. با این حال، افزایش نفوذ روسیه بیش از آنکه به رونق اقتصادی و امنیتی مورد انتظار مردم عادی آفریقا منجر شود، منافع مسکو را پیش برده و به حفظ قدرت حاکمان متحد کرملین کمک کرده است.

قرار است پوتین روز پنجشنبه نشست عمومی اجلاس را به‌طور مشترک با اواریسته انداییشیمیه، رئیس‌جمهور بوروندی و رئیس دوره‌ای اتحادیه آفریقا، اداره کند. در حاشیه این اجلاس نیز یک مجمع اقتصادی و بشردوستانه دو روزه برگزار می‌شود که موضوعاتی مانند سرمایه‌گذاری، تولید صنعتی، امنیت غذایی، انرژی، فناوری و نظام‌های پرداخت را بررسی خواهد کرد.

برگزارکنندگان، تجارت و سرمایه‌گذاری را در کانون برنامه‌های این نشست قرار داده‌اند. انتظار می‌رود طرح جدیدی برای سال‌های ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ نیز زمینه پیشبرد آنچه را که «همکاری متقابلاً سودمند» می‌نامند، فراهم کند.

وعده‌های اقتصادی مسکو با واقعیت تجارت روسیه و آفریقا فاصله دارد

ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، در ۲۰ اوت از برنامه‌ریزی برای دور تازه‌ای از توافق‌های بین‌دولتی و قراردادهای تجاری قابل توجه در اجلاس مسکو خبر داد.

نشست سوچی در اکتبر ۲۰۱۹ به امضای ۹۲ توافق انجامید و پوتین در آن وعده داد حجم تجارت سالانه روسیه و آفریقا را به ۴۰ میلیارد دلار برساند. چهار سال بعد، اجلاس ژوئیه ۲۰۲۳ در سن‌پترزبورگ نیز به امضای ۱۶۱ توافق دیگر و تصویب برنامه اقدام مشترک برای سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ منجر شد.

با این حال، نتایج اقتصادی با وعده‌های مسکو همخوانی نداشته است. در آستانه پایان برنامه همکاری‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، آمارهای تجاری روسیه خود گویای فاصله میان وعده‌ها و واقعیت است. ارزش تجارت کالا میان روسیه و کشورهای آفریقایی در سال ۲۰۲۵ به تنها ۲۷.۱ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که به‌مراتب کمتر از هدف ۴۰ میلیارد دلاری اعلام‌شده از سوی پوتین است.

این عدم توازن تجاری در سال ۲۰۲۶ هم ادامه داشت. روسیه در هشت ماه نخست سال جاری میلادی ۱۴ میلیارد دلار کالا به آفریقا صادر کرد، در حالی که وارداتش از این قاره تنها ۳.۲ میلیارد دلار بود.

صادرات محصولات کشاورزی بخشی از دلایل کسری تجاری قابل توجه کشورهای آفریقایی در مبادلات با روسیه را توضیح می‌دهد. روسیه تنها در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، ۱۰.۲ میلیون تن گندم به آفریقا صادر کرد و مصر بزرگ‌ترین مشتری محصولات کشاورزی این کشور بود.

این محموله‌ها به نیازهای واقعی آفریقا در حوزه امنیت غذایی پاسخ می‌دهند، اما صادرات گندم و کود بیشتر به سود تولیدکنندگان روسی تمام می‌شود تا اینکه به توسعه صنعتی کشورهای آفریقایی کمک کند.

فاصله میان توافق‌های سرمایه‌گذاری و اجرای پروژه‌ها

کارنامه سرمایه‌گذاری روسیه نیز شکاف قابل توجهی میان توافق‌های امضاشده و پروژه‌های به سرانجام رسیده نشان می‌دهد.

در اجلاس سال ۲۰۱۹، شرکت اورالکم، تولیدکننده کود روسی، و گروه اوپایا از آنگولا توافق کردند مجموعه‌ای به ارزش ۱.۲ میلیارد دلار برای تولید آمونیاک و اوره احداث کنند. قرار بود این مجموعه در سال ۲۰۲۳ فعالیت خود را آغاز کند، اما اورالکم در همان سال از این طرح کنار کشید.

مصر نمونه روشن‌تری از پیشرفت یک پروژه روسی است. شرکت دولتی روس‌اتم در حال ساخت چهار رآکتور هسته‌ای در نیروگاه الضبعه است؛ پروژه‌ای که بیش از ۱۸ هزار مصری در عملیات ساخت آن مشغول به کارند. با این حال، تأمین مالی این طرح بیشتر بر پایه وام ۲۵ میلیارد دلاری روسیه انجام می‌شود؛ وامی که مصر باید همراه با بهره آن را بازپرداخت کند.

حتی زمانی که پروژه‌های مورد حمایت روسیه پیش می‌روند، این مفاد قراردادهاست که مشخص می‌کند چه کسی از منافع آن‌ها بهره‌مند می‌شود، چه طرفی خطرهای مالی را می‌پذیرد و درآمدهای عمومی در نهایت چگونه تقسیم خواهند شد.

در جمهوری کنگو، طرح احداث خط لوله انتقال فرآورده‌های نفتی میان پوانت‌نوآر و برازاویل نمونه‌ای از این وضعیت است. بر اساس مفاد پیشنهادی، منافع روسیه ۹۰ درصد از سهام شرکت مشترک را در اختیار خواهد داشت و شرکت نفت دولتی کنگو تنها ۱۰ درصد سهم می‌برد. این طرح همچنین شامل امتیاز بهره‌برداری ۲۵ ساله و تعرفه‌های تضمین‌شده انتقال سوخت است.

الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه، در آوریل اعلام کرد که کار طراحی این خط لوله در سال جاری آغاز می‌شود و بهره‌برداری از آن برای سال ۲۰۲۹ برنامه‌ریزی شده است. مقام‌های روسیه همچنین گفته‌اند که این خط لوله می‌تواند به حفاظت از صادرات فرآورده‌های نفتی روسیه در برابر تحریم‌های غرب کمک کند؛ تحریم‌هایی که پس از تهاجم گسترده مسکو به اوکراین اعمال شدند.

گسترش حضور نظامی روسیه در آفریقا

جاه‌طلبی‌های تجاری روسیه با گسترش حضور نظامی این کشور در آفریقا همراه شده است.

در ۸ اکتبر، آژانس پژوهش‌های دفاعی سوئد اعلام کرد که دست‌کم ۵۷ توافق نظامی و امنیتی روسیه با ۳۹ کشور آفریقایی وجود دارد؛ هرچند بسیاری از این توافق‌ها در عمل محدود باقی مانده‌اند. برخی دیگر زمینه آموزش نیروهای نظامی و دسترسی روسیه به زیرساخت‌های نظامی را فراهم می‌کنند.

روسیه در ابتدا برای پیشبرد فعالیت‌های خود به گروه واگنر، شبکه مزدوران مرتبط با کرملین، متکی بود. پس از آن، بخش بزرگی از عملیات به «سپاه آفریقا» منتقل شد؛ نیرویی که زیر نظر وزارت دفاع روسیه فعالیت می‌کند. با این حال، واگنر همچنان در جمهوری آفریقای مرکزی فعال است.

نیروهای روسی به دولت‌های متحد مسکو، به‌ویژه در مالی و جمهوری آفریقای مرکزی، کمک مستقیم رزمی ارائه می‌دهند، نیروهای محلی را آموزش می‌دهند و از حکومت‌های مستقر محافظت می‌کنند.

با این حال، وضعیت مالی محدودیت‌های کمک نظامی روسیه را آشکار کرده است.

نیروهای واگنر و سربازان مالی در نوامبر ۲۰۲۳ شهر استراتژیک کیدال در شمال این کشور را تصرف کردند، اما در آوریل ۲۰۲۶ کنترل آن را به شورشیان جدایی‌طلب واگذار کردند. نیروهای مورد حمایت روسیه در ۶ اکتبر، پس از یک عملیات هوایی که به عقب‌نشینی شورشیان انجامید، بار دیگر شهر را تصرف کردند.

مسکو به ارتش مالی برای بازپس‌گیری مناطق کمک کرده است، اما نتوانسته امنیتی پایدار برای مردم این کشور به ارمغان بیاورد.

بر اساس داده‌های پروژه مکان‌یابی و رویدادهای درگیری مسلحانه، نیروهای مالی و سپاه آفریقا از آوریل تا اوت ۴۹ حمله هوایی انجام دادند که در جریان آن‌ها ۸۹ غیرنظامی کشته شدند.

دیده‌بان حقوق بشر گزارش داد که نیروهای سپاه آفریقا در ۱۰ ژوئیه ۹ نفر، از جمله چهار کودک، را کشتند و خانه‌های روستایی را در بومبوری، واقع در منطقه موپتی در مرکز مالی، به آتش کشیدند.

گزارش‌های دیگری نیز از بدرفتاری با غیرنظامیان حکایت دارند. بر اساس این گزارش‌ها، سربازان مالی و نیروهای سپاه آفریقا از ماه مه تا اوت، افراد غیرنظامی بازداشت‌شده در یک پایگاه نظامی در شهر سواره را مورد ضرب‌وشتم قرار داده‌اند، به آن‌ها شوک الکتریکی وارد کرده‌اند و از روش غرق مصنوعی برای شکنجه آن‌ها استفاده کرده‌اند.

برای غیرنظامیانی که میان شورشیان و نیروهایی گرفتار شده‌اند که برای شکست دادن آن‌ها اعزام شده‌اند، کمک نظامی مسکو به معنای خشونت بیشتر بوده است، بی‌آنکه حفاظت قابل اتکایی برایشان فراهم کند.

حمایت روسیه از حاکمان متحد کرملین

در همان حال که حضور نظامی روسیه نتوانسته امنیت پایدار را برای مردم برخی کشورهای آفریقایی تضمین کند، مسکو برای حاکمان متحد خود در منطقه به بازیگری ارزشمند تبدیل شده است.

در ۲۹ اوت، نیروهای سپاه آفریقا به ژنرال عبدالرحمان تیانی در نیجر کمک کردند تا شورشی درون ساختار نظامی را سرکوب کند. نیروهای روسی پشتیبانی زمینی و هوایی ارائه دادند و سفیر روسیه نیز نقش آن‌ها را تایید کرد.

اگرچه حکومت تیانی از این بحران جان سالم به در برد، شهروندان نیجر همچنان از فعالیت احزاب سیاسی و برخورداری از جدول زمانی مشخص برای برگزاری انتخابات محروم‌اند و آزادی‌های مدنی به‌شدت محدود شده است. حکومت نظامی این کشور همچنین در ۱۷ سپتامبر تابعیت پنج منتقد دیگر را که در تبعید به سر می‌برند، سلب کرد.

در جمهوری آفریقای مرکزی مسکو به فاوستین آرشانژ توادرا، رئیس‌جمهور این کشور که یک دهه در قدرت بوده است، کمک کرده تا سلطه خود را بر کشور محکم‌تر کند.

توادرا در پنجم مارس شخصاً از پوتین تشکر کرد و اذعان داشت که نیروهای امنیتی روسیه زمینه برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری در دسامبر را فراهم کرده‌اند؛ انتخاباتی که با وجود تحریم مخالفان، دوره سوم ریاست‌جمهوری او را تضمین کرد.

مزدوران واگنر همچنان از حکومت توادرا محافظت می‌کنند، در حالی که مخالفان سیاسی با سرکوب روبه‌رو هستند و روزنامه‌نگاران نیز در معرض خطر بازداشت قرار دارند. نیروهای روسی به کشتار، شکنجه و حمله به غیرنظامیان متهم شده‌اند.

گزارش‌ها حاکی از آن است که مسکو در ازای ادامه حفاظت از حکومت توادرا، خواستار دریافت ماهانه نزدیک به ۱۴ میلیون یورو، معادل ۱۵.۷ میلیون دلار، برای استقرار سپاه آفریقا به جای واگنر شده است. در همین حال، شرکت‌های مرتبط با روسیه همچنان از منابع طلای جمهوری آفریقای مرکزی سود می‌برند.

تلاش مسکو برای جهت‌دهی به افکار عمومی آفریقا

روسیه علاوه بر حمایت نظامی و اقتصادی از دولت‌های متحد خود، به حاکمان نزدیک به کرملین در شکل دادن به اطلاعاتی که شهروندانشان دریافت می‌کنند کمک می‌کند.

در ماه ژوئیه، شبکه دولتی راشاتودی روسیه توافقی برای تبادل محتوا با شبکه تلویزیونی تازه تاسیس تافوک امضا کرد؛ شبکه‌ای که زیر نظر حکومت‌های نظامی مالی، نیجر و بورکینافاسو اداره می‌شود.

این شبکه که از سپتامبر پخش برنامه‌های خود را از باماکو آغاز کرده است، موفقیت‌های اعلام‌شده از سوی حکومت‌های نظامی را برجسته می‌کند و اغلب حملات شورشیان را نادیده می‌گیرد. این در حالی است که روزنامه‌نگاران محلی با بازداشت، ناپدید شدن اجباری و سانسور روبه‌رو هستند.

تلاش مسکو برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی آفریقا به رسانه‌های دولتی محدود نمی‌شود.

تحقیقی که شبکه فرانس ۲۴ در سوم آوریل منتشر کرد، نشان داد که بین ژوئن تا اکتبر ۲۰۲۴، نزدیک به ۶۵۰ مقاله طرفدار روسیه در ۳۵ رسانه غرب آفریقا منتشر شده است. در اسناد افشاشده، برای هر مقاله مبالغی بین ۲۵۰ تا ۷۰۰ دلار در نظر گرفته شده بود. برخی از رسانه‌های منتشرکننده نیز از این موضوع بی‌اطلاع بودند که انتشار مطالب با هماهنگی عوامل روسیه انجام شده است.

اتهام دخالت روسیه در سیاست داخلی کشورهای آفریقایی

تلاش‌های مرتبط با روسیه برای تأثیرگذاری بر سیاست آفریقا به رسانه‌ها محدود نمی‌شود.

در ماه ژوئیه، دادگاهی در آنگولا دو تبعه روس مرتبط با شبکه «آفریقا پولیتولوژی» را به اتهام تروریسم و جاسوسی محکوم کرد. این شبکه در حوزه نفوذ سیاسی فعالیت می‌کند و با کرملین ارتباط دارد.

دادستان‌ها این دو نفر را متهم کردند که از اعتراضات مربوط به قیمت سوخت برای تحریک ناآرامی‌های ضد دولتی بهره برده و تلاش کرده‌اند بر انتخابات سال ۲۰۲۷ آنگولا تأثیر بگذارند.

ایگور راچین به ۱۱ سال و لو لَکشتانوف به هشت سال زندان محکوم شدند. با این حال، هر دو متهم اتهامات را رد کرده و درخواست تجدیدنظر داده‌اند.

گسترش حضور روسیه در آفریقا، رابطه‌ای عمیقاً نابرابر و بی‌ثبات‌کننده را تقویت می‌کند؛ رابطه‌ای که در آن مسکو دسترسی ترجیحی به منابع معدنی آفریقا به دست می‌آورد، جای پای نظامی خود را محکم‌تر می‌کند و از حاکمان اقتدارگرا حمایت می‌کند.

در مقابل، مردم عادی آفریقا همچنان ناچارند ناامنی، سرکوب سیاسی و عملی نشدن تعهدات توسعه‌ای را تحمل کنند.

کرملین به جای آنکه زمینه رفاه مشترک را فراهم کند، از ثروت و آسیب‌پذیری‌های سیاسی آفریقا برای پیشبرد منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود بهره می‌برد.

هیچ قدرتی، فارغ از پیشینه تاریخی‌اش، نباید از پاسخ‌گویی معاف باشد.

آفریقا در مسکو باید از روسیه همان معیارهایی را مطالبه کند که از آمریکا، اروپا و چین انتظار دارد: تجارت منصفانه، سرمایه‌گذاری مولد، احترام به حاکمیت کشورها و پاسخ‌گویی در قبال آسیب‌هایی که به غیرنظامیان وارد می‌شود. زندگی مردم آفریقا نیز اهمیت دارد.