رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر مشهد: برای توسعه متوازن شهر، ۵ سال پیگیری همه‌جانبه داشتیم

به گزارش شهرآرانیوز؛ شهرسازی و معماری فقط به تعیین ضوابط ساخت‌وساز و صدور پروانه محدود نیست؛ این حوزه با نحوه استفاده از زمین، توزیع خدمات‌شهری، کیفیت فضا‌های عمومی، حفظ هویت تاریخی و فرهنگی و آینده محلات ارتباط مستقیم دارد. تصمیم‌هایی که در این حوزه گرفته می‌شوند، می‌توانند بر دسترسی شهروندان به خدمات، امکان نوسازی بافت‌ها و چگونگی پیوند میان توسعه کالبدی شهر و نیاز‌های اجتماعی اثر بگذارند.

کمیسیون شهرسازی و معماری شورای‌اسلامی‌شهر مشهد در بیش از پنج سال فعالیت خود، موضوعاتی را -از تصویب و پیگیری طرح‌های تفصیلی هفت‌گانه تا سامان‌دهی سیما و منظر شهری، احیای گذر‌های تاریخی، پروژه‌های زودبازده محله‌ای، مسجد‌محوری، ایمنی شهری، تعیین‌تکلیف اراضی بزرگ‌مقیاس، هوشمندسازی صدور مجوز‌ها و جابه‌جایی پادگان لشکر‌۷۷ ثامن‌الائمه (ع) - بررسی کرده است.

در کنار این موارد، انتقال زندان مرکزی، شفافیت اطلاعات، کاهش گلوگاه‌های فساد و استفاده از ظرفیت اراضی ارزشمند نیز در شمار موضوعات پیگیری‌شده قرار داشته‌اند. با حمید ضمیری، رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای‌اسلامی‌شهر مشهد، درباره محور‌های فعالیت این کمیسیون، اهداف طرح‌ها و مشکلاتی که این کمیسیون با آن روبه‌روست به گفت‌و‌گو نشستیم که از نظر می‌گذرد.

پیگیری تسریع در تصویب طرح‌های تفصیلی ارسال‌شده به مراجع ذی‌صلاح و تهیه و تدوین طرح‌های باقی‌مانده، با رویکرد توسعه متوازن شهری، از موضوعات مهم کمیسیون بوده است. در کنار روند تصویب، فرایند اجرا و چالش‌های طرح‌ها نیز با حضور نمایندگان حوزه‌های اثرگذار و صاحب‌نقش بررسی شده است.

طرح تفصیلی با تعیین‌کاربری زمین و ضوابط ساخت‌وساز، چارچوبی برای سامان‌دهی کالبد شهر فراهم می‌کند. ضوابط مربوط به تراکم، سطح‌اشغال، ارتفاع و نحوه استفاده از زمین، ساخت‌وساز را هدایت می‌کند و مبنایی برای تصمیم‌گیری درباره صدور پروانه و دیگر اقدامات مدیریت‌شهری به‌وجود می‌آورد. از سوی دیگر، توجه به توزیع خدمات‌شهری در طرح‌ها می‌تواند از تمرکز امکانات در یک بخش شهر و محروم‌ماندن محدوده‌های دیگر جلوگیری کند.

در همین چارچوب، طرح‌های تفصیلی هفت‌گانه مشهد در حوزه‌های شمال‌غربی، شمال‌شرقی، میانی‌غربی، میانی‌شرقی، جنوب‌غربی، جنوب‌شرقی و مرکزی مطرح بوده است. پیگیری طرح‌ها تنها به تهیه و تصویب محدود نمی‌شود؛ بررسی آثار ضوابط بر محلات و شناسایی دشواری‌های اجرایی نیز اهمیت دارد. هرچه ارتباط میان ظرفیت‌های هر‌محدوده، نیاز‌های محلی و ضوابط شهرسازی روشن‌تر باشد، امکان هماهنگی میان توسعه کالبدی و تأمین خدمات موردنیاز بیشتر خواهد شد.

شناسایی و تقویت عناصر هویت‌بخش سیما و منظر‌شهری با رویکرد معماری ایرانی‌اسلامی، از محور‌های مورد‌پیگیری کمیسیون بوده است. موضوع فقط زیباسازی ظاهری نیست؛ معماری، مبلمان شهری، نما‌ها و فضا‌های عمومی باید به نظم و انسجام بصری شهر کمک کنند و در‌عین‌حال، با جایگاه فرهنگی و زیارتی مشهد تناسب داشته باشند.

در این رویکرد، حفظ شأن فضای اطراف حرم‌مطهر و محور‌های زیارتی، ارتقای کیفیت محیط برای زائران و شهروندان و کاهش آشفتگی‌های کالبدی و تبلیغاتی مورد‌توجه قرار گرفته است. پیگیری طرح «پیشخان زیارت» نیز با هدف ایجاد و پایدارسازی پیوند میان حرم و شهر انجام شده است.

در این طرح، موضوعاتی مانند استفاده از عناصر اسلامی ایرانی، سامان‌دهی امکانات زیارتی و توزیع خدمات رفاهی در ورودی‌ها و لایه‌های میانی شهر بررسی شده‌اند. احیای گذر‌های تشرف، محور‌های تاریخی، بنا‌ها و رویداد‌های تاریخی نیز بخشی از این برنامه بوده است.

گذر‌های سرشور و نوغان از جمله محور‌های مورد‌توجه‌اند و در کنار آنها، محور‌هایی مانند ارگ، بازارچه سراب و عیدگاه نیز در شمار مسیر‌های تاریخی مطرح شده‌اند. این اقدامات با هدف حفظ هویت تاریخی، فرهنگی و مذهبی شهر و ایجاد تعادل میان حفاظت و بهره‌برداری شهری دنبال می‌شوند.

ارتقای کیفیت تجربه زیارت، تقویت حیات اجتماعی و حضورپذیری فضا‌ها و کمک به رونق اقتصاد محلی، از پیامد‌هایی است که برای احیای این مسیر‌ها مورد‌توجه قرار می‌گیرد. تحقق این اهداف، به‌نحوه اجرا و میزان هماهنگی میان حفاظت از ارزش‌های تاریخی و پاسخگویی به نیاز‌های امروز شهر بستگی دارد.

پیگیری و تصویب پروژه‌های زودبازده و اعتمادساز با هدف بهبود ملموس خدمات شهری، افزایش اعتماد عمومی به مدیریت‌شهری و تحقق نسبی عدالت فضایی انجام شده است. این پروژه‌ها قرار است در بازه‌ای کوتاه‌تر به بخشی از نیاز‌های روزمره محلات پاسخ دهند، از جمله بهسازی معابر، تأمین روشنایی، ایجاد یا بهسازی پارک‌های محله‌ای و سامان‌دهی فضا‌های رهاشده.

یکی از ویژگی‌های این رویکرد، توجه به مشارکت ساکنان در شناسایی اولویت‌هاست. وقتی نیاز‌های یک محله از نزدیک بررسی شود، امکان انتخاب پروژه‌هایی که برای مردم ملموس‌تر و ضروری‌ترند افزایش می‌یابد.

اجرای طرح‌های محله‌ای در مناطق کم‌برخوردار می‌تواند بخشی از فاصله میان برنامه‌ریزی بلندمدت و نیاز‌های فوری شهروندان را کاهش دهد و زمینه‌ای برای تقویت حس تعلق و مشارکت اجتماعی فراهم کند؛ با‌این حال، پروژه‌های زودبازده جایگزین برنامه‌ریزی جامع برای توسعه و بهسازی شهر نیستند. این طرح‌ها زمانی اثر پایدارتری دارند که در کنار برنامه‌های بلندمدت بازآفرینی قرار بگیرند و با نیاز‌های آتی محله، خدمات عمومی و طرح‌های مصوب هماهنگ باشند.

پیگیری و تصویب طرح مسجد‌محوری با هدف ارتقای نقش مساجد به‌عنوان یکی از عناصر اصلی محلات انجام شده است. در این طرح، مسجد به‌عنوان کانونی فرهنگی، اجتماعی و معنوی دیده می‌شود که می‌تواند زمینه ارتباط میان ساکنان و افزایش مشارکت شهروندان در امور محلی را تقویت کند.

یکی از محور‌های مطرح‌شده، استفاده از ظرفیت مساجد برای برگزاری فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی و افزایش مشارکت گروه‌های مختلف جامعه است؛ همچنین، آموزش داوطلبان و فعالان مسجدی می‌تواند در افزایش آمادگی محلات برای مواجهه با بحران‌ها و حوادث پیش‌بینی‌نشده نقش داشته باشد. استفاده از ظرفیت حوزه‌های علمیه مشهد برای پیشبرد فعالیت‌های علمی، پژوهشی و تبلیغی نیز در شمار موضوعات این حوزه قرار دارد.

ارزیابی میزان اثرگذاری این رویکرد به استمرار فعالیت‌ها، میزان مشارکت ساکنان و همکاری نهاد‌های مرتبط وابسته است. تقویت نقش مسجد در محله، در کنار برنامه‌ریزی شهری و دیگر خدمات اجتماعی، می‌تواند به گسترش ارتباطات محلی و شناخت بهتر مسائل محله کمک کند.

در حوزه ایمنی، هدف شناسایی و کاهش آسیب‌پذیری شهر در برابر حوادث طبیعی و انسانی و افزایش آمادگی در زمان بحران بوده است. تهیه مطالعات پیوست پدافند برای طرح‌های تفصیلی، ارزیابی ریسک فرونشست و فروریزش، شناسایی مراکز اسکان اضطراری و بررسی لایحه جامع ایمنی شهر و سامان‌دهی مشاغل شهری از جمله محور‌های مطرح‌شده در کمیسیون بوده‌اند.

شناسایی مخاطرات و ارزیابی میزان آسیب‌پذیری محدوده‌های شهری، به مدیریت‌شهری کمک می‌کند تصمیم‌های مرتبط با توسعه را با آگاهی بیشتری اتخاذ کند. شناسایی مراکز اسکان اضطراری و توجه به ملاحظات پدافندی در طرح‌های شهری نیز از اجزای برنامه‌ریزی برای شرایط پیش‌بینی‌نشده است.

در بخش طرح‌های موضعی و موضوعی، موضوعاتی مانند بافت آبکوه، بافت وکیل‌آباد، بافت‌های فرسوده و طرح بلندمرتبه‌سازی پیگیری شده‌اند. این طرح‌ها برای بررسی دقیق‌تر مسائل هر محدوده، تدقیق سیاست‌های طرح‌های فرادست و فراهم‌کردن زمینه مداخله هدفمند تدوین می‌شوند. توجه به ظرفیت‌های بافت، جلوگیری از تخلیه جمعیت و ایجاد زمینه برای نوسازی تدریجی و مشارکتی، از اهدافی است که در این چارچوب دنبال می‌شود.

تعیین‌تکلیف اراضی بزرگ‌مقیاس نیز با هدف تسهیل تفاهم میان مالکان و مدیریت‌شهری و افزایش سرانه‌های خدماتی، به‌ویژه در حاشیه شهر، مورد پیگیری بوده است. مسائل اراضی و املاک فاقد سند، تعامل میان شهرداری مشهد، استانداری خراسان‌رضوی و کمیسیون ماده‌۵ و مشکلات اراضی بلافصل شهری و اختلافات مرز شهرستان مشهد و بینالود نیز از موضوعات بررسی‌شده به شمار می‌روند.

در همین‌راستا، پیگیری طرح پهنه‌بندی حریم شهر با هدف هدایت توسعه و حفاظت از اراضی پیرامونی مطرح بوده است. حفاظت از زمین‌های کشاورزی، منابع طبیعی، محیط‌زیست و فضای سبز پیرامون شهر، در کنار جلوگیری از گسترش نامنظم و شفافیت در صدور مجوزها، از ملاحظات این حوزه است.

طرح انتقال توسعه یا TDR نیز به‌عنوان سازوکاری برای ایجاد تعادل میان حفاظت و توسعه دنبال شده است. این رویکرد می‌تواند در حفاظت از مناطق حساس و ارزشمند، مانند بافت تاریخی و زمین‌های کشاورزی، ایجاد سازوکار‌های جبرانی برای مالکان دارای محدودیت توسعه و هدایت رشد شهری به نقاط مناسب‌تر نقش داشته باشد.

خودکارسازی و هوشمندسازی فرایند صدور مجوز‌ها و گواهی‌های ساختمانی، از موضوعات پیگیری‌شده در کمیسیون و قرارگاه تحول پاسخگویی بوده است. در این چارچوب، کاهش زمان صدور پروانه ساختمانی مرحله اول، در محدوده ضوابط، به ۲۶‌روز، هدف‌گذاری شده است. هدف از این رویکرد، کاهش مراجعات حضوری و بروکراسی، افزایش دقت، کاهش خطای انسانی، یکپارچگی سامانه‌های اطلاعاتی و شفاف‌ترشدن مراحل رسیدگی است. رعایت ضوابط فنی و شهرسازی همچنان مبنای بررسی درخواست‌ها و صدور مجوزهاست.

در حوزه شفافیت، بررسی و شناسایی گلوگاه‌های فساد در فرایند‌های سازمانی شهرداری در دستور‌کار بوده است. ثبت اطلاعات تکمیلی بودجه و نیروی انسانی شهرداری و گزارش حمایت‌ها و کمک‌های نقدی و غیرنقدی به اشخاص حقوقی در سامانه «فاش»، از موضوعات مطرح‌شده در این زمینه است. الزام به استفاده از نیروی انسانی موجود و واجد شرایط در پست‌های مدیریتی و بررسی نحوه پاسخگویی به درخواست‌ها هنگام ابلاغ طرح‌های تفصیلی جدید نیز در شمار موضوعات پیگیری‌شده قرار دارد.

کمیسیون همچنین موضوع کاهش وابستگی درآمدی شهرداری به عوارض و تخلفات ساختمانی، تعیین‌تکلیف پرداخت عوارض بنا‌های ابقاشده و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان را بررسی کرده است. احداث مراکز «رویش نوین» برای اشتغال‌زایی بانوان بدسرپرست و بی‌سرپرست و نحوه محاسبه اجورات کاربری‌های خدماتی در اختیار شهرداری با مالکیت آستان‌قدس نیز از موضوعات مطرح‌شده بوده است.

در زمینه کاربری‌های خاص، پیگیری طرح موضعی پادگان لشکر‌۷۷ ثامن‌الائمه (ع) در کمیسیون ماده‌۵ و شورای عالی شهرسازی و معماری به جابه‌جایی پادگان انجامیده است. درباره زندان مرکزی مشهد نیز طرح انتقال پیگیری شده است؛ اما تحقق آثار احتمالی آن به اجرایی‌شدن انتقال و تصمیم‌های بعدی درباره زمین وابسته است.

آزادسازی و تعیین‌تکلیف این اراضی، در صورت پیشبرد طرح‌های مصوب، می‌تواند زمینه بررسی نیاز‌های عمومی و خدماتی، فضای سبز، مراکز فرهنگی و سامان‌دهی بافت پیرامونی را فراهم کند. نحوه استفاده از این زمین‌ها باید بر پایه ضوابط شهرسازی و با‌توجه‌به نیاز‌های محدوده اطراف تعیین شود.

در مجموع، موضوعات پیگیری‌شده در کمیسیون شهرسازی و معماری مشهد، از طرح‌های تفصیلی و ضوابط ساخت‌وساز تا هویت تاریخی، بازآفرینی محلات، ایمنی شهری، اراضی بزرگ‌مقیاس، هوشمندسازی و شفافیت را در بر می‌گیرد. وجه مشترک این حوزه‌ها، تلاش برای هماهنگی بیشتر میان نیاز‌های شهروندان، ظرفیت‌های کالبدی شهر و ضوابط قانونی است. سنجش میزان تحقق اهداف، در نهایت به بررسی نتایج اجرایی طرح‌ها در محلات و میزان اثر آنها بر دسترسی به خدمات، کیفیت فضا‌های عمومی و روند توسعه شهر نیاز دارد.