هوش مصنوعی در منابع طبیعی و آبخیزداری؛ از دفع حریق تا مشاوره‌های حقوقی

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: هوش مصنوعی ابزاری است که همچون انسان فکر می‌کند، یاد می‌گیرد، عمل می‌کند و در برخی موارد فراتر از توانایی‌های انسان‌ خروجی می‌دهد و در همه حوزه‌های زیست انسان حرف برای گفتن دارد. حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری یکی از جدیدترین عرصه‌های دخالت این پدیده نوظهور است و قاعدتاً در جهانی که تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب، تخریب جنگل‌ها، نابودی تنوع زیستی و آلودگی هوا به تهدیدهای اصلی حیات بشر بدل شده هوش مصنوعی می‌تواند همان حلقه مفقوده‌ای باشد که قادر است داده‌های عظیم زیست محیطی را دریافت کند و یک تصمیم‌ علمی و هوشمندانه برای پیشبرد بهتر اهداف منابع طبیعی، آبخیزداری و زیست‌محیطی به ما بدهد.

در این خصوص، گفتگویی با صادق علایی، کارشناس ارشد هوش مصنوعی و مدیر روابط عمومی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان چهارمحال و بختیاری داشتیم که از نگاه خوانندگان گرامی می‌گذرد. علایی در حال حاضر روی ابزار هوش مصنوعی در حوزه حریق در منابع و مراتع استان چهارمحال و بختیاری کار می‌کند که به زودی در اطفای سریع حریق و ارزیابی میزان خسارت‌ها به یاری کارشناسان این حوزه می‌آید.

وی می‌گوید: تمام تلاشمان این بوده است که یک ابزار هوش مصنوعی از استان چهارمحال و بختیاری برای پیشبرد اهداف حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری کشورمان معرفی شود.

* در ابتدا تعریف و دیدگاه خودتان درباره هوش مصنوعی و کاربردهای آن را بگویید.

هوش مصنوعی در واقع ابزاری است که از قبل مورد آموزش قرار گرفته است. انسان‌ها با هوش طبیعی خود اطلاعات و داده‌های درست را از غلط مجزا و اطلاعات درست را در سامانه‌های بسیار عظیم ذخیره کردند که اکنون به عنوان هوش مصنوعی از آن بهره‌گیری می‌شود. این اطلاعات ابتدا در عرصه پزشکی کاربرد یافت و کم کم در دیگر موضوعات گسترده شد.

هوش مصنوعی درواقع ابزاری است که از اطلاعات و داده‌ها الگو می‌گیرد، پیش‌بینی می‌کند و یک خروجی و تصمیم را به ما ارائه داده و تولید می‌کند. این قابلیت در تحلیل و تولید و گفتگو توانایی و سرعتی بسیار بالاتر از ذهن انسان دارد و روز به روز بر دامنه کاربرد آن افزوده می‌شود.

* آیا می‌توان ادعا کرد که هوش مصنوعی به طور کامل می‌تواند جایگزین هوش طبیعی انسان شود؟

هوش مصنوعی به قدر هوش انسان قادر نیست پاسخ قطعی و درست را بدهد و صرفاً بر اساس سوال و دستوری که می‌گیرد، موضوع را تحلیل کرده و طبق داده‌های موجود پاسخ می‌دهد. هوش انسان اما احساسات و منطق را چاشنی تحلیل‌ها کرده و خروجی متفاوتی ارائه می‌دهد. البته تلاش می‌شود که بتوان احساسات را هم به هوش مصنوعی وارد کرد تا خروجی آن هر چه شبیه‌تر و نزدیک‌تر به خروجی هوش طبیعی شود.

انسان مجهز به هوش مصنوعی درواقع مجهزتر است یعنی می‌تواند در کنار بهره‌گیری از هوش خود از هوش مصنوعی برای سرعت‌بخشی و دقت و خلاقیت بیشتر در کارش استفاده کند.

* در خصوص کاربرد هوش مصنوعی در حفاظت از منابع طبیعی توضیح دهید.

این ابزار نوپدید راهبردی موارد و مصادیق فراوانی در حفاظت از منابع طبیعی و آبخیزداری دارد که از جمله می‌توانم به تسریع در اطفاء حریق اشاره کنم یعنی هم کمک می‌کند که حریق گسترش نیابد و هم راهکار بهتری برای دفع و اطفاء آن یافت. انسان با کمک هوش مصنوعی قادر خواهد بود بفهمد که حریق از کدام قسمت شروع شده و به کدام سمت حرکت می‌کند.

هوش مصنوعی همچنین با تحلیل داده‌ها و در نظر گرفتن ملاحظاتی همچون گسترش جمعیت، سرعت تخریب مرتع و ارائه گزارش‌های آنی و دقیق درباره پوشش‌های گیاهی یک منطقه خاص، راهکارهای کاربردی برای کاشت گیاهان جنگل و نوع مرتع و پوشش گیاهی مناسب آن منطقه ارائه می‌دهد به‌گونه‌ای که امکان آتش‌سوزید. منابع طبیعی به حداقل برسد.

دریافت و تحلیل داده‌های دوربین‌های دوربُرد توسط هوش مصنوعی به انسان کمک می‌کند که بفهمد کجاها تراکم مراتع و جنگل کاهش یافته و کجاها نیاز به بذرکاری و جنگل‌کاری وجود دارد. محاسبه و تحلیل میزان تولید علوفه در مرتع با توجه به میزان دما و بارندگی، وضعیت خاک و شیب زمین از دیگر کاربردها است.

* هوش مصنوعی در حوزه آبخیزداری چگونه به کمک انسان آمده است؟

سنجش میزان و سطح اقدامات آبخیزداری مکانیکی و سرعت‌بخشی به گام محاسباتی برای رسیدن به یک خروجی درست و متقن از جمله این کمک‌هاست. مدل‌سازی جریان رودخانه، آب، خاک، رسوب و فرآیندهای حوضه، پهنه‌بندی سیلاب، تحلیل مکانی و تهیه نقشه و مدیریت داده‌های جغرافیایی از دیگر مصادیق کاربرد هوش مصنوعی در حوزه آبخیزداری است.

تهیه و احصای دبی سیلاب، حجم روان‌آبها، میزان رسوب سیل پشت سدها بر اساس فرسایش خاک و ... از دیگر کاربردها است که هوش مصنوعی می‌تواند با سرعت محاسبه و پیش‌بینی این مولفه‌ها را انجام دهد و در اختیار کارشناسان قرار دهد و این کمک بزرگی برای پیشبرد بهتر اهداف در حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری است.

* هوش مصنوعی علاوه بر حوزه‌های تخصصی که توضیح دادید، در زمینه حقوقی و حفاظت از اراضی چه کمکی می‌تواند داشته باشد؟

در این حوزه هوش مصنوعی می‌تواند به تحلیل و مقایسه قوانین موجود بپردازد و بهترین قانونی را که برای مردم آورده داشته باشد معرفی کند و شرایط اجرای قانون، تعارض‌های احتمالی بین مقررات را در اختیار کارشناسان قرار دهد تا تصمیم بهتری بگیرند. انسان اگر بخواهد این قبیل کارها را در حوزه حقوقی انجام دهد نیاز است چندین کتاب قانون را از حفظ باشد تا توانایی تحلیل و مقایسه مواد قانونی را پیدا کند که این قابلیت را هوش مصنوعی در اختیار دارد و در مدت زمان بسیار کوتاه و سریع می‌تواند تحلیل و پردازش کند.

از دیگر کاربردها، تحلیل و تشخیص ملی بودن یا مستثنیات بودن زمین است با پردازش داده‌ها و عکس‌های هوایی و دادن خروجی آنی و سریع و حذف روندهای استعلام اداری که بسیار زمان‌بر است و منجر به سوءاستفاده متصرفان می‌شود. این قابلیت به کارشناسان در مقابله با تخلفات و تصرفات کمک کرده و از حجم پرونده‌های قضایی ناظر به این موضوع کم می‌کند. این تسریع قابل ملاحظه در روند تشخیص ملی یا مستثنیات بودن زمین به کارشناسان کمک می‌کند که از هر نوع سوءاستفاده در کشت و کار و فرسایش خاک، ساخت و سازهای غیرقانونی، تخریب پوشش‌های گیاهی و تعرض به زمین‌های ملی جلوگیری کنند. با دخالت دادن هوش مصنوعی این آسیب‌ها در پیچ و خم استعلامات اداری به منابع طبیعی وارد نخواهد شد.

* هوش مصنوعی در حوزه آموزشی و ترویجی چگونه به کمک منابع طبیعی و آبخیزداری آمده است؟

پوستر، بروشور و محتواهای آموزشی در قالب‌های مختلف چندرسانه‌ای با کمک هوش مصنوعی به سرعت تهیه می‌شود و در اختیار مردم قرار می‌گیرد که باعث سرعت‌بخشی به آموزش و ترویج آموزه‌ها میان اقشار مختلف مردم در زمینه حفاظت از منابع طبیعی خواهد شد.

* آیا آسیب‌هایی در به کارگیری هوش مصنوعی در حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری وجود دارد؟

بله قطعاً؛ بهرحال هوش مصنوعی یک ابزار ساخته بیگانگان است که می‌تواند علیه جوامع مختلف مورد سوءاستفاده قرار گیرد لذا همه کاربران باید دقت کنند که هر اطلاعاتی را در اختیار هوش مصنوعی قرار ندهند. کارشناسان حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری منابع طبیعی نیز به همین ترتیب باید دقت داشته باشند که در جریان دادن داده‌ها اطلاعات جغرافیایی اماکن حساس و استراتژیک در اختیار آن قرار نگیرد. مثلاً وقتی از هوش مصنوعی برای ساخت سازه آبخیزداری کمک می‌گیریم، صرفاً داده‌ها و اطلاعات ضروری را در اختیار هوش مصنوعی قرار دهیم و نیازی به مشخصات مکانی سازه و جغرافیای منطقه با اشخاص مهم نیست.

ما در کنار بهره‌مندی از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در حوزه کاری خودمان باید کاملاً بی‌اعتماد به آن باشیم و هر داده و اطلاعاتی را خاصه در شرایط حساس و سرنوشت‌ساز کنونی در اختیار این ابزار قرار ندهیم.

* آیا در حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری، ابزار هوش مصنوعی بومی در دسترس داریم؟

کارهایی در این خصوص در دست انجام است و ما نیز در چهارمحال و بختیاری در این حوزه مطالعات و اقداماتی داشتیم که به زودی نهایی می‌شود. در حال حاضر روی ابزاری در حوزه حریق کار می‌کنیم که به ما در اطفای سریع حریق و ارزیابی میزان خسارت‌ها و ... کمک خواهد کرد. برای این مهم از ماهواره‌های داخلی استفاده می‌کنیم و تلاشمان این است که یک ابزار هوش مصنوعی از استان چهارمحال و بختیاری برای پیشبرد اهداف حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری معرفی شود.

باید گفت که هوش مصنوعی مدام در حال یادگیری بیشتر است لذا بر قابلیت‌های تحلیل و پردازش و داده‌پردازی آن افزوده و توانمندتر می‌شود اما پایه اصلی داده‌های آن مبتنی بر اطلاعات جهانی است. برای ساخت و استفاده از ابزار هوش مصنوعی کاملاً بومی ابتدا باید مرورگرهای قوی ایرانیزه شده داشته باشیم تا از گوگل و دیگر مرورگرهای خارجی بی‌نیاز شویم. اگرچه کارهای خوبی انجام گرفته اما هنوز از کشورهای پیشرفته در این زمینه عقب هستیم و باید به سمت تقویت مرورگرهای ایرانی برویم تا با خیال راحت از دیتابیس‌های داخلی خودمان استفاده کنیم و خروجی‌های دقیق‌تری ناظر به وضعیت واقعی منابع طبیعی و آبخیزداری از هوش مصنوعی دریافت کنیم.

تا چند سال آینده کسانی در زمینه هوش مصنوعی حرفی برای گفتن دارند که زودتر ورود کردند و در این راستا تلاش می‌کنند و کمک بهتری از هوش مصنوعی می‌گیرند. در کشور ما نیز این پدیده به سرعت در حال گسترش است و کارمندان نیز به سمت بهره‌گیری از ابزارهای نوین هوش مصنوعی پیش می‌روند اما باید به سمت بهره‌گیری تخصصی از این ابزار پیش برویم.