آینده مدیریت شهری در گرو مشارکت شهروندان و بهره‌گیری از هوش مصنوعی است

 فاطمه مرادی، عضو هیات مدیره سواد رسانه‌ای ایران، مدیر استانی انجمن سواد رسانه ای در استان مرکزی و مدرس سواد رسانه در گفت‌و‌گو با خبرنگار تسنیم در اراک، در حاشیه رویداد علمی «دانشگاه و رسانه؛ از آموزش تا روایتگری حرفه‌ای» درباره ضرورت تدوین کتاب در حوزه حکمرانی سکویی و انتخاب شهرداری به‌عنوان نقطه آغاز این تحول گفت: با توجه به نقش واسطه‌ای رسانه در شکل‌دهی به افکار عمومی و ضرورت حضور مؤثر مردم در تعیین سرنوشت خود، فرایندهای تصمیم‌گیری و ارزیابی عملکرد مدیران، توجه به الگوی حکمرانی سکویی ضرورتی انکارناپذیر است.

وی افزود: شهرداری به دلیل گستردگی حوزه فعالیت، تنوع مأموریت‌ها و دربرگیری مستقیم زندگی همه شهروندان، ظرفیت مناسبی برای آغاز و اجرای آزمایشی الگوی حکمرانی سکویی است؛ چراکه بخش قابل‌توجهی از مسائل روزمره مردم، از خدمات شهری تا مدیریت بحران، با عملکرد شهرداری‌ها ارتباط دارد.

مرادی با اشاره به بارندگی‌های اخیر و ضرورت آمادگی پیش از وقوع بحران تصریح کرد: در شرایط بحرانی، گاهی انتشار اظهارنظرهای غیرمسئولانه، محتوای جعلی و حتی تصاویر و ویدئوهای دیپ‌فیک، در کنار بازنمایی نادرست و برجسته‌سازی گزینشی برخی اخبار، می‌تواند به شکل‌گیری بحران‌های رسانه‌ای و اجتماعی و اختلال در مدیریت شرایط منجر شود.

پژوهشگر حوزه حکمرانی و رسانه عنوان کرد: در چنین شرایطی، صرفاً اطلاع‌رسانی از سوی دستگاه‌های اجرایی کافی نیست. شهرداری‌ها می‌توانند با طراحی برنامه‌های آموزش شهروندی، ارتقای سواد رسانه‌ای و بهره‌گیری از دانش و داده‌های محلی، شهروندان را به بخشی از ظرفیت عملیاتی و بازوی توانمند مدیریت شهری تبدیل کنند.

وی خاطرنشان کرد: شهروند آگاه می‌تواند در شناسایی مسائل محله، انتقال اطلاعات معتبر، تشخیص اخبار جعلی، اطلاع‌رسانی مسئولانه و حتی ارزیابی اقدامات مدیریت شهری نقش‌آفرین باشد. این همان ظرفیتی است که حکمرانی سکویی به دنبال فعال‌سازی و سازمان‌دهی آن است؛ یعنی تبدیل شهروندان از مخاطبان منفعل خدمات به مشارکت‌کنندگان آگاه در اداره شهر.

مرادی بیان کرد: آینده مدیریت شهری زمانی شکل متفاوتی خواهد گرفت که دانش تخصصی، فناوری، داده‌های محلی و سرمایه اجتماعی شهروندان در کنار یکدیگر قرار گیرند و مشارکت مردم از سطح مطالبه‌گری صرف به همکاری مؤثر در حل مسائل شهر ارتقا یابد.

مرادی با ابراز امیدواری نسبت به توسعه و به‌کارگیری الگوی حکمرانی سکویی در شهرهای ایران، اظهار کرد: آینده شهرهای هوشمند نباید صرفاً بر فناوری‌های نوین و ابزارهای دیجیتال استوار باشد، بلکه تلفیق دانش و فناوری‌های جدید با تجربیات زیسته، شناخت بومی، سرمایه اجتماعی و ظرفیت‌های ارزشمند زندگی سنتی می‌تواند به شکل‌گیری شهرهایی هوشمندتر، انسانی‌تر، عادلانه‌تر و مشارکت‌پذیرتر منجر شود.

وی اضافه کرد: بهره‌گیری هم‌زمان از داده، هوش مصنوعی، دانش تخصصی و تجربه زیسته شهروندان، فرصتی برای بازتعریف رابطه میان مردم و مدیریت شهری و حرکت به سمت حکمرانی پاسخ‌گو و مسئله‌محور فراهم می‌کند؛ امید است این رویکرد بتواند در آینده به بهبود کیفیت زندگی و ساخت شهرهای هوشمند نسل آینده کمک کند.

عضو هیات مدیره سواد رسانه‌ای ایران با اشاره به رونمایی از کتاب «از سنت تا پلتفرم؛ شهرداری سکویی» و با تأکید بر ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی اداره شهر اظهار کرد: آینده مدیریت شهری صرفاً با توسعه سامانه‌ها و تجهیزات دیجیتال محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند تحول در منطق حکمرانی، اصلاح ساختارهای سازمانی و حرکت به سمت مشارکت واقعی شهروندان در حل مسائل شهری است.

وی با اشاره به تفاوت میان شهرداری سنتی، شهرداری هوشمند و شهرداری سکویی بیان کرد: شهرداری سنتی عمدتاً سازمانی خدمات‌رسان است که شهروند در آن دریافت‌کننده خدمات محسوب می‌شود. در شهرداری هوشمند، فناوری و سامانه‌های دیجیتال به خدمت گرفته می‌شوند، اما هوشمندسازی لزوماً به معنای تحول در شیوه حکمرانی نیست.

مرادی افزود: در الگوی شهرداری سکویی، شهرداری از یک سازمان صرفاً خدمات‌رسان به بستری برای همکاری و هم‌افزایی میان شهروندان، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها، استارت‌آپ‌ها و نهادهای عمومی تبدیل می‌شود تا ظرفیت‌های پراکنده شهر در مسیر حل مسائل عمومی به کار گرفته شوند.

پژوهشگر و مدرس دانشگاه، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حکمرانی پلتفرمی را گذار از «حکمرانی برای مردم» به «حکمرانی با مردم» دانست و بیان کرد: در این رویکرد، شهروند صرفاً مصرف‌کننده خدمات نیست، بلکه در شناسایی مسائل، تولید داده، ارائه راه‌حل و ارزیابی عملکرد مدیریت شهری نقش دارد. البته مشارکت زمانی واقعی است که گزارش‌ها و مطالبات شهروندان به اقدام مشخص و پاسخ‌گویی مدیریت شهری منجر شود.

وی با اشاره به ظرفیت‌های هوش مصنوعی و داده‌محوری در مدیریت شهرها ادامه داد: هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل اطلاعات، شناسایی الگوها، پیش‌بینی مسائل و اولویت‌بندی اقدامات شهری نقش مؤثری داشته باشد؛ اما استفاده از این ظرفیت‌ها باید با شفافیت، پاسخ‌گویی، حفاظت از اطلاعات شخصی و نظارت انسانی همراه باشد.

مرادی با تأکید بر ضرورت عدالت در بهره‌گیری از فناوری خاطرنشان کرد: اتکای صرف به داده‌های ثبت‌شده در سامانه‌های دیجیتال ممکن است موجب نادیده گرفته شدن محله‌ها و گروه‌هایی شود که دسترسی کمتری به ابزارهای دیجیتال دارند. ازاین‌رو، مدیریت شهری باید میان داده‌های دیجیتال، گزارش‌های میدانی، تجربه کارکنان و شناخت اجتماعی محلات پیوند برقرار کند.

وی گذار به شهرداری سکویی را فراتر از یک پروژه فناوری اطلاعات دانست و سه ضرورت اساسی برای تحقق آن برشمرد و افزود: بازنگری در فرایندهای مدیریتی، ایجاد زیرساخت مشارکت و یکپارچگی داده‌ها و تحول در فرهنگ سازمانی و توسعه سرمایه انسانی که موفقیت مدیریت شهری در عصر تحول دیجیتال نباید با تعداد اپلیکیشن‌ها و سامانه‌های راه‌اندازی‌شده سنجیده شود، بلکه معیار اصلی، میزان تأثیر این تحولات بر کیفیت زندگی شهروندان و توانایی مدیریت شهری در حل مسائل واقعی شهر است.

مرادی بیان کرد: کتاب «از سنت تا پلتفرم؛ شهرداری سکویی» تلاشی برای بازاندیشی در آینده مدیریت شهری و تبیین الزامات حکمرانی در عصر داده، پلتفرم و هوش مصنوعی است و شهرداری آینده، سازمانی نیست که فقط برای شهروندان خدمات تولید کند؛ بلکه بستری است که با مشارکت مردم، دانش تخصصی، داده و فناوری، برای حل مسائل شهر ارزش عمومی خلق می‌کند چراکه شهر هوشمند را با فناوری می‌سازیم، اما تحقق شهری پاسخ‌گو، عادلانه و یادگیرنده، به حکمرانی درست، مشارکت مردم و استفاده مسئولانه از فناوری نیاز دارد.