آقای پزشکیان، عبور عزتمندانه به یک برنامه ملی نیاز دارد

عصر ایران؛ دکتر حسن گل‌محمدی - مسعود پزشکیان تأکید کرده است که دولت برای عبور عزتمندانه کشور از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» تلاش می‌کند. او درعین‌حال یادآور شده که این اقدام نباید مانع برنامه‌ریزی جدی برای مدیریت انرژی، حفظ تولید و جلوگیری از اتلاف مشاغل شود.

اصل این سخن، درست و راهبردی است. طولانی‌شدن وضعیت «نه جنگ و نه صلح» می‌تواند فرساینده‌تر از یک دوره کوتاه جنگی باشد. در شرایط جنگ، تکلیف کشور تا حدودی مشخص است؛ اما در فضای تعلیق، نه فعال اقتصادی قدرت تصمیم‌گیری دارد، نه دستگاه اجرایی امکان برنامه‌ریزی بلندمدت می‌یابد و نه جامعه از اضطراب روانی حملات رها می‌شود.

سرمایه‌گذاری متوقف می‌شود، تجارت با نااطمینانی روبه‌رو می‌گردد، تولیدکننده میان کمبود انرژی و بی‌ثباتی بازار گرفتار می‌افتد و خانواده‌ها نیز در بلاتکلیفی آرامش یا بحران تازه می‌مانند. در این میان، دولت ناچار است هم‌زمان هزینه‌های شرایط جنگی و ناکارآمدی‌های وضعیت عادی را بپردازد.

بنابراین خروج از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» یک انتخاب سیاسی ساده نیست، بلکه یک ضرورت زیستی و ملی است. با این حال، صرفِ اعلام این هدف کافی نیست؛ کشور نیازمند یک برنامه روشن، جامع و قابل‌اجراست.

آقای پزشکیان، اکنون که این هدف استراتژیک را اعلام کرده‌اید، باید نقشه راه رسیدن به آن را نیز طراحی کرده و تا جایی که ملاحظات امنیتی اجازه می‌دهد، شفاف با مردم در میان بگذارید.

نخست بگویید مقصد کجاست

«عبور عزتمندانه» عبارتی امیدبخش است؛ اما اگر تعریف دقیق و عملیاتی از آن ارائه نشود، هر جریان سیاسی برداشت خود را بر آن بار خواهد کرد. عده‌ای عبور عزتمندانه را صرفاً در شکست کامل دشمن می‌بینند؛ فرایندی که پایان آن نامشخص است. گروهی دیگر توقف حملات را به‌تنهایی کافی می‌دانند، حتی اگر تحریم، محاصره و تهدیدات ساختاری همچنان باقی بماند.

دولت باید مرزهای مفهوم «عبور عزتمندانه» را شفاف کند. این هدف می‌تواند شامل شاخص‌های مشخصی باشد: توقف پایدار عملیات نظامی، رفع محاصره دریایی، کاهش احتمال حمله مجدد، تثبیت حقوق قانونی ایران، آزادسازی دارایی‌ها، کاهش یا رفع تحریم‌ها و آغاز بازسازی اقتصاد. ضرورتی ندارد تمامی اختلافات تاریخی ایران و آمریکا در یک گام حل‌وفصل شود. منوط‌کردن پایان جنگ به خروج کامل آمریکا یا حل همه بحران‌های منطقه‌ای، رسیدن به هرگونه توافق را ناممکن می‌سازد.

هدف باید محدود، قابل‌اندازه‌گیری و متناسب با مقدورات کشور باشد. ایران باید بداند در ازای چه تعهداتی حاضر به توقف برخی اقدامات است، چه اهرم‌هایی را حفظ می‌کند و چه دستاوردی نقطه پایان این بحران محسوب می‌شود. نخستین وظیفه دولت، تبدیل عبارت «عبور عزتمندانه» به مجموعه‌ای از اهداف اولویت‌بندی‌شده است.

خروج از تعلیق فقط وظیفه وزارت خارجه نیست

وضعیت کنونی صرفاً یک مسئله دیپلماتیک نیست که مدیریت آن به وزیر امور خارجه یا تیم مذاکره‌کننده محدود شود. ابعاد نظامی، اقتصادی، انرژی، اجتماعی، حقوقی و رسانه‌ای این مسئله به یکدیگر پیوند خورده‌اند.

دولت به یک ساختار متمرکز برای مدیریت این مأموریت نیاز دارد؛ ساختاری که شورای عالی امنیت ملی، وزارت خارجه، نیروهای مسلح، مجلس، سازمان برنامه، بانک مرکزی، وزارتخانه‌های نفت و نیرو، دستگاه‌های اطلاعاتی و تیم رسانه‌ای را ذیل یک تقسیم‌کار واحد قرار دهد.

باید کاملاً مشخص باشد چه کسی مسئول نهایی پیگیری این هدف است، کدام دستگاه درباره هر بخش تصمیم می‌گیرد و اختلافات چگونه مدیریت می‌شوند. کشور نمی‌تواند با چند مرکز تصمیم‌گیری، چند سخنگو و روایت‌های متناقض از جنگ و مذاکره عبور کند.

واشنگتن نباید از تهران پیام‌های متناقض دریافت کند؛ اینکه یک مقام از احیای تفاهم سخن بگوید و دیگری آن را خاتمه‌یافته بداند، یا جریانی اصل مذاکره را نفی کند و دیگری از توافق قریب‌الوقوع خبر دهد. اختلاف‌نظر کارشناسی طبیعی است، اما پس از تصمیم‌گیری نهایی باید یک سیاست و یک صدا بازتاب یابد. انسجام درونی حاکمیت، بخش مهمی از قدرت بازدارندگی و قدرت مذاکره ایران است.

تکلیف تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را روشن کنید

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نباید به موضوعی برای تسویه‌حساب‌های جناحی تبدیل شود. نه می‌توان آن را متنی بی‌نقص دانست و نه به‌دلیل بدعهدی طرف مقابل، باید تمام ظرفیت‌های آن را یک‌جای نادیده گرفت. دولت باید ارزیابی رسمی و دقیق از این تجربه ارائه دهد: کدام تعهدات اجرا شد، کدام بخش‌ها به نقض انجامید، ابهامات متن چه بود، کدام ضمانت‌ها ناکافی بود و مسیر اجرا در کجا دچار انحراف شد. مردم باید بدانند تفاهم اسلام‌آباد چه گشایش‌های مقطعی ایجاد کرد، چرا به توافق پایدار نرسید و برنامه دولت برای جلوگیری از تکرار نقایص آن چیست.

پرسش اصلی این است که آیا همان چارچوب با اصلاحات جدی قابل احیاست یا کشور به سازوکار متفاوتی نیاز دارد؟ پاسخ به این پرسش باید بر اساس منافع ملی تنظیم شود، نه نیاز دولت به دفاع از عملکرد گذشته یا تمایل منتقدان به اثبات شکست دیپلماسی. اسلام‌آباد یک تجربه ملی است و آسیب‌شناسی آن پایه طراحی مرحله بعد خواهد بود.

مذاکره باید مرحله‌ای، مشروط و برگشت‌پذیر باشد

بی‌اعتمادی به آمریکا واقعیتی عینی است که با توصیه‌های اخلاقی تغییر نمی‌کند. مذاکره با آمریکا نباید بر پایه اعتماد، وعده‌های شفاهی یا خوش‌بینی به تغییر رفتار آن کشور بنا شود. با این حال، بدعهدی طرف مقابل دلیل تعطیلی دیپلماسی نیست؛ بلکه دلیلِ طراحی سخت‌گیرانه‌تر فرایند گفتگوست.

توافق آتی باید کاملاً مرحله‌ای باشد. ایران نباید امتیازات کلیدی خود را یک‌باره اعطا کند و منتظر اقدام طرف مقابل بماند. هر گام ایران باید در برابر اقدام روشن، قابل‌سنجش و محقق‌شده طرف مقابل باشد.

بازه زمانی هر مرحله باید کوتاه و مشخص بوده و راستی‌آزمایی دقیق پیش از ورود به گام بعد انجام شود. اگر تعهدی نقض شد، امکان بازگشت سریع ایران باید محفوظ بماند و اهرم‌های اصلی کشور در مراحل نخست واگذار نشود.

میانجی‌ها نباید صرفاً نقش پیام‌رسان داشته باشند. کشورهایی نظیر پاکستان، قطر و عمان باید بخشی از مسئولیت سیاسی و تضمین اجرای توافق را عهده‌دار شوند. همچنین همراهی قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مانند چین و روسیه می‌تواند هزینه نقض توافق را افزایش دهد. بخشی از توافق نهایی باید در قالب قطعنامه‌ای الزام‌آور تثبیت شود و سازوکار حل اختلاف و پاسخ به نقض عهد از ابتدا شفاف باشد. مذاکره مقتدرانه یعنی تعریف دقیق اهداف، داده‌ها، ستانده‌ها و سناریوهای مواجهه با بدعهدی.

دشمن باید راه خروج داشته باشد؛ اما نه رایگان

اگر هدف نهایی پایان جنگ است، طرف مقابل نیز باید امکان خروج از بحران را پیش روی خود ببیند. دشمنی که در بن‌بست کامل قرار گیرد، الزاماً تسلیم نمی‌شود، بلکه ممکن است برای تغییر معادله، سطح و شعاع خشونت را افزایش دهد.

ایجاد راه خروج به معنای امتیاز رایگان به آمریکا نیست. ایران می‌تواند برای خروج آمریکا از بن‌بست، قیمت تعیین کند: رفع محاصره، توقف کامل حملات، آزادسازی دارایی‌ها، اعطای معافیت‌های نفتی و بانکی، پذیرش حقوق ایران در تنگه هرمز و تدارک سازوکار جبران خسارات.

دیپلماسی، هنرِ تبدیلِ نیازِ طرف مقابل به امتیازِ ملموس برای کشور است. اگر آمریکا به این نتیجه رسیده که تداوم فشار پرهزینه است، این واقعیت باید به تعهد حقوقی و دستاورد عینی تبدیل شود. صرفِ گیرکردن دشمن در بحران منفعتی ایجاد نمی‌کند؛ توانایی ایران در تحمیل شروط خود برای خروج وی اهمیت دارد. قدرت میدانی زمانی کامل می‌شود که به دستاورد سیاسی و اقتصادی ملموس بینجامد.

هم مذاکره کنید و هم برای جنگ آماده باشید

تلاش برای دستیابی به توافق نباید به کاهش سطح آمادگی دفاعی بینجامد. تجربه نشان داده است طرف مقابل ممکن است از فضای گفتگو برای غافلگیری، جمع‌آوری اطلاعات یا تجدید قوا بهره ببرد.

دولت باید هم‌زمان با دیپلماسی، ارتقای آمادگی نیروهای مسلح، ترمیم نقاط آسیب‌پذیر، حفاظت از مراکز حساس و تدوین سناریوهای پاسخ قاطع به نقض احتمالی توافق را پیگیری کند.

ارتقای پدافند هوایی، امنیت سایبری، حفاظت از زیرساخت‌های انرژی، تأمین ذخایر راهبردی و تداوم خدمات عمومی باید ارکان اصلی مدیریت این دوره باشند.

این آمادگی، منافاتی با دیپلماسی ندارد. مذاکره بدون پشتوانه قدرت به تسلیم می‌انجامد و قدرت بدون دیپلماسی دچار فرسایش می‌شود. فرمول درست عبارت است از: مذاکره از موضع اقتدار همراه با آمادگی کامل دفاعی؛ نه صلح به هر قیمت و نه جنگ بدون افق مشخص.

برای هر سه سناریو آماده باشید

امید به موفقیت دیپلماسی نباید برنامه‌ریزی کشور را معطل بگذارد. دولت باید برای سه سناریوی محتمل، برنامه عملیاتی مستقل داشته باشد:

• سناریوی اول (پیشرفت مذاکرات و کاهش تنش): دولت باید از پیش برای آزادسازی تجارت، جذب سرمایه، بازسازی زیرساخت‌ها، مدیریت منابع آزادشده و جلوگیری از ایجاد رانت‌های جدید در دوره گشایش آماده باشد.
• سناریوی دوم (تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح): در این شرایط، حفظ توان تولید، پایداری اشتغال، مدیریت منابع انرژی، حمایت هدفمند از صنایع و کاهش هزینه‌های غیرضروری اولویت مطلق خواهد بود.
• سناریوی سوم (تشدید مجدد درگیری‌ها): کشور به افزایش ذخایر راهبردی، ایمن‌سازی زیرساخت‌ها، پدافند اقتصادی و سایبری و الگوی اداره کشور در شرایط بحران حاد نیاز دارد.

مدیریت کشور نباید با هر خبر مثبت معطل توافق بماند و با هر تهدید تازه وارد شوک روانی شود. اداره کشور باید در هر سه وضعیت، استوار و پایدار ادامه یابد.

بار بحران را عادلانه توزیع کنید

اگر از جامعه خواسته می‌شود ناآرامی‌های اقتصادی را تحمل کند و مصرف را کاهش دهد، عدالت حکم می‌کند که صرفه‌جویی و انضباط ابتدا از ساختار حکمرانی و بدنه دولت آغاز شود. کاهش مصرف باید از دستگاه‌های دولتی و نهادهای بزرگ آغاز گردد. هزینه‌های تشریفاتی باید حذف شده و دهک‌های کم‌درآمد مورد حمایت مستقیم قرار گیرند. جبران ناترازی انرژی نباید صرفاً به قیمت قطع برق و گاز صنایع و ریزش مشاغل تمام شود.

تأکید بر حفظ فرصت‌های شغلی در شرایط بحران، شاخص اصلی سنجش کارآمدی دولت است.

پایداری سرمایه اجتماعی تنها با توصیه به صبر محقق نمی‌شود. مردم باید عدالت در توزیع هزینه‌ها، شفافیت در اطلاع‌رسانی و عقلانیت در مدیریت را حس کنند. اگر طبقات محروم بار تحریم و فشار اقتصادی را بپردازند اما گروه‌هایی از رانت‌های خاص بهره‌مند شوند، توان مقاومت ملی تحلیل خواهد رفت.

مخالفان مذاکره را به ارائه راه‌حل دعوت کنید

دولت نباید نقدها یا دغدغه‌های مخالفان مذاکره را نادیده بگیرد یا تضعیف کند. بخشی از نگرانی‌های موجود درباره بدعهدی آمریکا و ضعف ضمانت‌ها، واقعی است و باید در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ شود.

اما منتقدان نیز نباید صرفاً به بیان مخاطرات بسنده کنند. هر جریانی که با مسیر دیپلماتیک مخالف است، موظف است جایگزین عملیاتی خود را ارائه دهد: راهبرد پیشنهادی چیست؟ ابعاد و هزینه‌های آن چگونه محاسبه شده؟ نقطه پایانی درگیری کجاست و دستاوردهای میدانی چگونه تثبیت می‌شوند؟

دولت می‌تواند با انتشار اطلاعات غیرمحرمانه، برگزاری نشست‌های کارشناسی و پاسخ مستند به ابهامات، فضای تصمیم‌گیری را از قطبی‌زدگی دور کند. باید میان نقد تخصصی و تخریب سیاسی تمایز قائل شد. درعین‌حال، تیم مذاکره‌کننده نباید هدف اتهامات سیاسی قرار گیرد. دیپلماسی باید تصمیم کلان نظام و مأموریتی ملی معرفی شود، نه پروژه اختصاصی یک دولت یا جناح خاص.

برای مذاکرات اکوسیستم رسانه‌ای بسازید

یکی از آسیب‌های تجارب گذشته، غفلت از تشکیل منظومه رسانه‌ای منسجم و افکارعمومی‌محور بود. تأخیر در اطلاع‌رسانی و تعدد روایت‌ها، فضای خالی را برای روایت‌سازی طرف مقابل یا جریان‌های مخالف فراهم می‌کرد.

دولت به یک روایت محوری، سخنگوی متخصص، اتاق رصد لحظه‌ای و شبکه‌ای از تحلیل‌گران حوزه‌های مختلف نیاز دارد. جامعه باید در جریان خطوط کلی مذاکرات، اهداف و دستاوردهای هر مرحله باشد. افزایش آگاهی عمومی منافاتی با حفظ محرمانگی ابعاد امنیتی ندارد؛ محرمانگی نباید به ابهام جامعه بینجامد.

حضور منظم رئیس‌جمهور برای تشریح مسیر، موانع و دستاوردها ضروری است. جمله «در حال تلاش هستیم» به تنهایی پاسخگوی افکار عمومی نیست؛ جامعه نیازمند تبیین نقشه راه و جانمایی موقعیت فعلی کشور در این مسیر است.

برنامه روز بعد از جنگ را امروز بنویسید

پایان وضعیت بحرانی، تازه آغاز سخت‌ترین مرحله یعنی فرایند بازسازی و احیای کشور است. دولت باید از هم‌اکنون برای ترمیم زیرساخت‌های آسیب‌دیده، جبران خسارت بخش‌های تولیدی و خانوارها، جذب سرمایه‌گذاری، بازگشت سرمایه انسانی، احیای ترانزیت و بازسازی ثبات روانی جامعه برنامه‌ریزی کند.

جامعه باید تصویر روشنی از تأثیر پایان بحران بر زندگی روزمره، اشتغال، تورم و ثبات آینده داشته باشد. اگر گشایش سیاسی در سطح خارجی به بهبود ملموس شاخص‌های زندگی نینجامد، پشتیبانی اجتماعی از فرایند دیپلماسی تداوم نخواهد یافت. قدرت نظامی و موفقیت دیپلماتیک در نهایت باید به امنیت، رفاه و امید اجتماعی منتهی شود.

از تلاش به برنامه برسید

آقای پزشکیان، خروج از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» کلیدی‌ترین مأموریت دولت شماست و عیار کارآمدی مدیریت کنونی با پیامدهای همین پرونده سنجیده خواهد شد. کشور نیازمند مقصد شفاف، فرماندهی متمرکز، اجماع حاکمیتی، دیپلماسی مرحله‌ای، بازدارندگی معتبر، اقتصاد آماده، روایت رسانه‌ای منسجم و خط‌مشی بازسازی است.

هدف نباید دستیابی به صلح به هر قیمتی باشد؛ همان‌گونه که استمرار درگیری بدون افق روشن و هدف مشخص، نشانه‌ای از اقتدار نیست. اقتدار واقعی در توانایی کشور برای دفاع، تحمیل هزینه به دشمن و تبدیل به‌موقع توان میدانی به امنیت، رفع فشارها و دستاوردهای پایدار برای مردم تعریف می‌شود.

عبور عزتمندانه یعنی: نه تسلیم، نه تعلیق و نه جنگ بی‌پایان.

اکنون مسئولیت اصلی دولت، ترجمه این عبارت از یک هدف کلی به یک برنامه ملی، عملیاتی و قابل‌سنجش است.