مهندسی آب در ایران ریشه‌ای هزارساله دارد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، حمیدرضا عبدالمنافی : آب برای ایرانیان همیشه چیزی فراتر از یک نیاز طبیعی بوده است. در طول تاریخ، همین آب بود که تعیین کرد مردم کجا سکونت کنند، کشاورزی کجا رونق بگیرد و تمدن در کدام نقطه شکل بگیرد. در سرزمینی که بخش بزرگی از آن با کمبود منابع آب سطحی روبه‌رو بوده، ایرانیان ناگزیر دانش و مهارتی پروراندند که با آن آب را در دل زمین پیدا کنند، مسیر جریانش را بشناسند و با محاسبات دقیق به سطح زمین برسانند. قنات و شیوه‌های مهندسی انتقال آب، حاصل همین تجربه تاریخی است؛ تجربه‌ای که علاوه بر مهارت اجرایی، بر دانش ریاضی، اندازه‌گیری و شناخت منابع زیرزمینی استوار بوده است.

محمد بن حسن کرجی از چهره‌های کمتر شناخته‌شده این میراث علمی است؛ دانشمندی ایرانی که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری در حوزه جبر، حساب و مهندسی آب آثار ارزشمندی از خود به جا گذاشت. نام او شاید در مقایسه با برخی دانشمندان مشهور ایرانی کمتر به گوش مردم رسیده باشد، اما بازخوانی آثارش نشان می‌دهد تاریخ علم ایران به چند نام آشنا محدود نمی‌شود و دانشمندان دیگری نیز در شکل‌گیری مبانی علوم ریاضی و مهندسی نقش داشته‌اند.

با همین نگاه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج روز ۱۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵ همایش ملی محمد بن حسن کرجی را برگزار کرد. در این همایش، علاوه بر بررسی جایگاه علمی این دانشمند، دو اثر مرتبط با میراث ریاضی او نیز رونمایی شد تا پژوهشگران بیش از پیش با اندیشه‌های یکی از چهره‌های تاریخ علم ایران آشنا شوند.

کرجی؛ ریاضیات در خدمت شناخت آب‌های زیرزمینی

حسین کلانتری، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز در این همایش، محمد بن حسن کرجی را از مفاخر علمی قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری معرفی کرد و گفت: این دانشمند ایرانی در زمینه آب‌های پنهان، نقشه‌برداری و توسعه جبر و ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی تلاش‌های قابل توجهی داشته است.

وی با اشاره به اهمیت بازخوانی آثار کرجی اظهار کرد: تجربه‌های علمی این دانشمند در حوزه منابع آب، به‌ویژه قنات و آب‌های زیرزمینی، ظرفیت قابل توجهی برای استفاده در مطالعات و فناوری‌های امروز دارد.

وی با بیان اینکه کرجی بیش از چهار کتاب داشته است، افزود: بخشی از آثار او به جبر و ریاضیات و بخشی دیگر به موضوع آب‌های پنهان اختصاص دارد و شناخت این آثار می‌تواند زمینه استفاده از تجربه دانشمندان گذشته در حوزه علم و فناوری امروز را فراهم کند.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز همچنین از رونمایی دو کتاب در این همایش خبر داد و گفت: «الکافی فی الحساب» و اثری در حوزه جبر و مقابله، با ترجمه استادان دانشگاه آزاد اسلامی در این مراسم رونمایی شدند.

دانشمندی که ریاضیات را از هندسه به جبر پیوند زد

در بخش دیگری از همایش، عزت مسلمین سعدآبادی با اشاره به ضرورت معرفی دانشمندان کمتر شناخته‌شده ایرانی، اظهار کرد: در تاریخ علم ایران شخصیت‌هایی مانند خوارزمی و ابن‌سینا بیشتر شناخته شده‌اند، اما چهره‌هایی همچون محمد بن حسن کرجی با وجود آثار و دستاوردهای علمی، کمتر به جامعه معرفی شده‌اند.

وی با اشاره به جایگاه کرجی در توسعه ریاضیات گفت: یکی از ویژگی‌های مهم کار علمی او، حرکت از روش‌های هندسی به سمت روش‌های جبری در حل مسائل ریاضی بود؛ رویکردی که امکان حل معادلات را از طریق روابط و محاسبات جبری فراهم می‌کرد.

سعدآبادی با اشاره به فعالیت‌های کرجی در زمینه توان‌های منفی و مباحث جبر، این دستاوردها را بخشی از بنیان‌هایی دانست که در ادامه مسیر توسعه ریاضیات مورد استفاده قرار گرفتند.

این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت بازشناسی مفاخر علمی کشور افزود: هدف از برگزاری چنین همایش‌هایی آن است که دانشجویان، استادان و پژوهشگران با چهره‌هایی آشنا شوند که در دوره شکوفایی تمدن ایرانی ـ اسلامی نقش علمی داشته‌اند، اما نام و آثارشان به اندازه برخی دیگر از دانشمندان در فضای عمومی و دانشگاهی مطرح نشده است.

سه نگاه به ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی

بخش دیگری از مباحث همایش به نسبت ریاضیات با فلسفه، عرفان و اندیشه تمدنی اختصاص داشت؛ موضوعی که سخنران دانشگاه تهران با بررسی دیدگاه‌های یونانیان و اندیشمندان دوره اسلامی به آن پرداخت.

این استاد دانشگاه با اشاره به سه رویکرد اصلی در مواجهه با ریاضیات در یونان باستان، از نگاه کاربردی و برهانی، رویکرد عرفانی فیثاغورسیان و دیدگاه فلسفی افلاطون سخن گفت و توضیح داد که ریاضیات در آن دوره تنها ابزاری برای محاسبه و اندازه‌گیری نبود، بلکه در شناخت جهان و نسبت انسان با حقیقت نیز جایگاه داشت.

وی با اشاره به انتقال این جریان‌های فکری به تمدن اسلامی، اخوان‌الصفا، کرجی و ابن‌سینا را نمایندگان سه رویکرد متفاوت در مواجهه با ریاضیات معرفی کرد.

به گفته این استاد دانشگاه، در نگاه اخوان‌الصفا، ریاضیات با عرفان و اندیشه‌های فیثاغورسی پیوند داشت؛ در حالی که ابن‌سینا رویکردی فلسفی و برهانی به این دانش داشت و کرجی بیشتر بر جنبه کاربردی ریاضیات تأکید می‌کرد.

این سخنران با اشاره به رویکرد کرجی توضیح داد: نگاه او به ریاضیات و هندسه، دانشی بود که باید در عمل به کار گرفته شود و بتواند به حفر چاه و رساندن آب به انسان کمک کند.

وی همچنین با طرح این پرسش که چرا پیوند میان علوم ریاضی، فلسفه و دانش طبیعی در دوره‌های بعدی کم‌رنگ شد، بر ضرورت بررسی تاریخی این موضوع تأکید کرد و آن را از منظر شناخت فراز و فرود تمدن علمی ایران و جهان اسلام قابل توجه دانست.

میراث علمی که باید از کتابخانه‌ها به عرصه عمل برسد

آنچه از مباحث مطرح‌شده در این همایش برمی‌آید، اهمیت توجه هم‌زمان به دو جنبه از میراث محمد بن حسن کرجی است؛ نخست جایگاه او در تاریخ ریاضیات و توسعه دانش جبر و دوم فعالیت‌های علمی او در حوزه آب‌های زیرزمینی و مهندسی آب.

در شرایطی که مدیریت منابع آب، حفاظت از ذخایر زیرزمینی و بهره‌برداری اصولی از ظرفیت‌های آبی به یکی از مسائل مهم کشور تبدیل شده است، بازخوانی آثار دانشمندانی که قرن‌ها پیش در این زمینه مطالعه و پژوهش داشته‌اند، می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت بهتر تاریخ دانش مهندسی در ایران باشد.

البته استفاده از این میراث صرفاً با برگزاری همایش و رونمایی از کتاب محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند پژوهش‌های تخصصی، بررسی تطبیقی آثار تاریخی و ارتباط میان رشته‌های ریاضی، مهندسی آب و مطالعات تاریخی است تا مشخص شود کدام بخش از دانش گذشتگان قابلیت بهره‌گیری در مطالعات و فناوری‌های امروز را دارد.

بازشناسی محمد بن حسن کرجی از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند؛ دانشمندی که نامش در میان مفاخر کمتر شناخته‌شده ایران قرار گرفته، اما آثار او یادآور پیوند دیرینه ریاضیات با نیازهای واقعی زندگی انسان است؛ پیوندی که از محاسبات علمی و شناخت زمین آغاز می‌شود و در نهایت می‌تواند به تأمین یکی از اساسی‌ترین نیازهای جوامع انسانی، یعنی آب، منتهی شود.

زادگاه کرجی؛ اختلاف تاریخی میان چند شهر ایرانی

رضا جمالپور نجم‌آبادی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج، در حاشیه مراسم در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری مهر، با اشاره به پژوهش‌های تاریخی درباره شخصیت محمد بن حسن کرجی اظهار کرد: ایرانی بودن این دانشمند بر اساس مستندات تاریخی مورد تأکید قرار گرفته و انتساب او به محله کرخ بغداد نیز در بررسی‌های تاریخی رد شده است، اما درباره اینکه زادگاه دقیق او کدام منطقه ایران بوده، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

وی با اشاره به مطرح بودن چند منطقه از جمله کرج همدان، کرج فعلی در استان البرز و کرج ابودلف در استان مرکزی افزود: درباره انتساب کرجی به این مناطق، استدلال‌ها و مستندات تاریخی مختلفی مطرح شده و هر یک از این مناطق به نوعی با این شخصیت علمی مرتبط دانسته می‌شوند.

جمالپور نجم‌آبادی با تأکید بر اینکه اهمیت اصلی کرجی به هویت علمی و تمدنی او بازمی‌گردد، گفت: فارغ از اینکه زادگاه دقیق او کدام منطقه بوده است، محمد بن حسن کرجی دانشمندی مسلمان و ایرانی است و باید این میراث علمی را در سطح ملی مورد توجه قرار داد.