مردم؛ پشتوانه‌ای که معادلات قدرت را تغییر می‌دهند

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: حضور مردم در بزنگاه‌های تاریخی همواره یکی از مؤلفه‌های اثرگذار بر تحولات سیاسی و اجتماعی ایران بوده است؛ حضوری که به باور غلامرضا منتظری، عضو هیئت علمی دانشگاه، تنها به مقاطع شکل‌گیری انقلاب اسلامی محدود نمانده و در چهار دهه گذشته نیز در صحنه‌های مختلف خود را نشان داده است.

وی معتقد است استمرار این حضور در کنار توانمندی‌های دفاعی کشور، می‌تواند در برابر تهدیدها و فشارهای خارجی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

انقلاب اسلامی در شرایطی شکل گرفت که جامعه ایران شاهد تحولات گسترده سیاسی و اجتماعی بود و بخش قابل توجهی از مردم با حضور در عرصه‌های مختلف، مسیر تحولات کشور را تحت تأثیر قرار دادند. پس از پیروزی انقلاب نیز این حضور در مقاطع مختلف ادامه پیدا کرد؛ از سال‌های جنگ تحمیلی و حضور نیروهای مردمی در جبهه‌ها گرفته تا دوره‌های تحریم، فشارهای اقتصادی، ترورها و بحران‌های امنیتی.

تداوم نقش مردم در تحولات کشور

در طول این سال‌ها، اگرچه شکل تهدیدها تغییر کرده است، اما از نگاه برخی کارشناسان، مؤلفه اجتماعی همچنان یکی از عناصر مهم در حفظ ثبات و انسجام کشور به شمار می‌رود. غلامرضا منتظری در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به همین موضوع، نقش مردم را فراتر از حضور مقطعی در مناسبت‌ها دانست و بر استمرار ارتباط جامعه با مسائل کشور تأکید کرد.

وی اظهار کرد: اگر به تاریخ انقلاب اسلامی نگاه کنیم، می‌بینیم که مردم از ابتدا تا امروز یکی از ارکان اصلی تحولات کشور بوده‌اند. انقلاب با حضور مردم شکل گرفت و در ادامه نیز در مقاطع مختلف، همین مردم بودند که در برابر مشکلات و تهدیدها ایستادند و هزینه‌های زیادی پرداخت کردند.

منتظری با اشاره به دوران دفاع مقدس افزود: در سال‌های جنگ تحمیلی، حضور مردم تنها به اعزام نیرو به جبهه‌ها محدود نبود، بلکه خانواده‌ها، اصناف، گروه‌های اجتماعی و اقشار مختلف جامعه هرکدام به نوعی در پشتیبانی از جبهه‌ها نقش داشتند. این تجربه نشان داد که توان یک کشور فقط در تجهیزات نظامی خلاصه نمی‌شود و پشتوانه اجتماعی نیز می‌تواند در شرایط بحرانی اهمیت زیادی داشته باشد.

منتظری ادامه داد: پس از پایان جنگ نیز کشور با شکل دیگری از فشارها مواجه شد. تحریم‌های اقتصادی، فشارهای سیاسی، ترور شخصیت‌ها و اقدامات مختلف علیه جمهوری اسلامی، هرکدام بخشی از مسیر چهار دهه گذشته را تشکیل داده‌اند. به اعتقاد من، در تمام این مقاطع یک مسئله ثابت وجود داشته و آن هم ضرورت حفظ انسجام داخلی و مشارکت مردم در مسائل کشور است.

پشتوانه اجتماعی در کنار توان دفاعی

وی با بیان اینکه ماهیت تهدیدها در طول زمان تغییر کرده است، گفت: ممکن است امروز نوع تهدید با دهه‌های گذشته متفاوت باشد، اما اصل مسئله تغییر نکرده است. کشور زمانی می‌تواند در برابر فشارها ایستادگی کند که علاوه بر برخورداری از توان دفاعی و ظرفیت‌های اقتصادی، از پشتوانه اجتماعی نیز برخوردار باشد.

منتظری با اشاره به ارتباط میان قدرت نظامی و قدرت اجتماعی اظهار کرد: توان نظامی برای تأمین امنیت کشور ضروری است، اما قدرت نظامی زمانی در کنار سایر مؤلفه‌های قدرت قرار می‌گیرد که جامعه نیز احساس مسئولیت کند. حضور مردم در صحنه‌های اجتماعی و ملی می‌تواند پیام روشنی درباره انسجام داخلی و اراده عمومی کشور منتقل کند.

وی افزود: در مناسبات بین‌المللی، کشورها تنها با تجهیزات و امکانات نظامی با یکدیگر مواجه نیستند. طرف مقابل میزان انسجام اجتماعی، ظرفیت اقتصادی، توان سیاسی و میزان همراهی مردم با ساختار سیاسی را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. بنابراین نمی‌توان نقش جامعه را از معادلات قدرت حذف کرد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با تأکید بر اینکه حضور اجتماعی نباید صرفاً به یک مناسبت خاص محدود شود، اظهار کرد: مردم باید نسبت به اتفاقاتی که در اطراف آنها رخ می‌دهد حساس باشند و بدانند که بی‌تفاوتی نسبت به مسائل عمومی می‌تواند هزینه‌هایی برای جامعه ایجاد کند. حضور آگاهانه مردم زمانی معنا پیدا می‌کند که همراه با شناخت، مسئولیت‌پذیری و توجه به منافع عمومی باشد.

منتظری ادامه داد: گاهی تصور می‌شود حضور مردم فقط برای نشان دادن حمایت از یک موضوع یا یک جریان سیاسی است، در حالی که مسئله گسترده‌تر از این است. جامعه‌ای که نسبت به سرنوشت خود احساس مسئولیت دارد، در برابر تهدیدهای خارجی و بحران‌های داخلی نیز ظرفیت بیشتری برای عبور از شرایط دشوار خواهد داشت.

ضرورت حضور آگاهانه مردم

وی درباره ضرورت حضور مردم در عرصه‌های اجتماعی گفت: اگر مردم احساس کنند که در سرنوشت کشور نقش دارند، طبیعی است که در بزنگاه‌ها نیز مسئولانه‌تر رفتار کنند. بنابراین باید زمینه‌ای فراهم شود که مردم صدای خود را بشنوند و احساس کنند حضور آنها در تصمیم‌گیری‌ها و روندهای اجتماعی بی‌اثر نیست.

منتظری با اشاره به تجربه سال‌های گذشته افزود: در مقاطع مختلف دیده‌ایم که هر زمان جامعه احساس خطر کرده، بخش‌هایی از مردم فارغ از اختلاف‌نظرهای طبیعی، نسبت به مسائل اصلی کشور حساسیت نشان داده‌اند. این ظرفیت اجتماعی سرمایه‌ای است که نباید آن را نادیده گرفت.

وی در ادامه به موضوع حمایت از رهبری اشاره کرد و گفت: در ساختار جمهوری اسلامی، رهبری یکی از ارکان اصلی نظام سیاسی است و کسانی که از این نظام دفاع می‌کنند، حمایت خود از رهبری را نیز بخشی از این رویکرد می‌دانند. البته استمرار این همراهی نیازمند گفت‌وگوی مستمر با جامعه و توجه به مسائل و مطالبات مردم است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تأکید کرد: نمی‌توان از مردم انتظار حضور داشت اما نسبت به مسائل و دغدغه‌های آنها بی‌تفاوت بود. حفظ سرمایه اجتماعی نیازمند اعتمادسازی، پاسخگویی و توجه به مشکلات واقعی جامعه است. اگر این ارتباط تقویت شود، مشارکت مردم نیز می‌تواند شکل آگاهانه‌تر و مؤثرتری پیدا کند.

منتظری با بیان اینکه شرایط امروز را باید در چارچوب تحولات چند دهه گذشته دید، اظهار کرد: جامعه‌ای که چهار دهه تجربه جنگ، تحریم، ترور و فشارهای مختلف را پشت سر گذاشته، طبیعتاً باید نسبت به تحولات پیرامونی حساس باشد. این حساسیت به معنای ترس از تهدید نیست، بلکه به معنای شناخت درست شرایط و تصمیم‌گیری مسئولانه است.

وی ادامه داد: ممکن است بخشی از جامعه تصور کند که حضور نداشتن یا کنار کشیدن از مسائل عمومی، تأثیری بر روند اتفاقات ندارد؛ اما مسئله این است که در شرایط حساس، رفتار هر بخش از جامعه می‌تواند بر رفتار بخش‌های دیگر نیز اثر بگذارد. به همین دلیل، مسئولیت اجتماعی یک موضوع فردی صرف نیست و پیامدهای جمعی دارد.

انسجام ملی؛ مؤلفه‌ای برای عبور از شرایط دشوار

منتظری خاطرنشان کرد: در نهایت، آنچه می‌تواند یک جامعه را در برابر فشارها مقاوم کند، ترکیبی از آگاهی، انسجام، توان دفاعی، ظرفیت اقتصادی و مشارکت اجتماعی است. هیچ‌کدام از این مؤلفه‌ها به تنهایی کافی نیستند و باید در کنار یکدیگر دیده شوند.

وی با تأکید بر اهمیت حفظ انسجام ملی گفت: جامعه ایران در طول دهه‌های گذشته نشان داده که در شرایط دشوار می‌تواند اختلافات را کنار بگذارد و درباره مسائل اساسی به یک نقطه مشترک برسد. این ظرفیت باید حفظ شود و تقویت آن نیازمند کار فرهنگی، گفتگوی اجتماعی و توجه جدی به مطالبات مردم است.

منتظری گفت: اگر مردم نسبت به کشور، آینده خود و سرنوشت جامعه احساس مسئولیت داشته باشند، طبیعی است که در برابر تهدیدها نیز واکنش مسئولانه نشان دهند.

از نگاه وی، حضور اجتماعی مردم در کنار توان دفاعی و دیگر ظرفیت‌های کشور، بخشی از مجموعه عواملی است که می‌تواند در مواجهه با فشارها و تهدیدها مورد توجه قرار گیرد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تأکید کرد: مردم زمانی می‌توانند نقش مؤثری در آینده کشور ایفا کنند که ضمن حفظ انسجام، مسائل را آگاهانه دنبال کنند و نسبت به سرنوشت جامعه بی‌تفاوت نباشند؛ چراکه سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی، در کنار دیگر ظرفیت‌های کشور، از عوامل اثرگذار بر عبور از شرایط دشوار به شمار می‌رود.