فرش زیر پایم را می‌فروشم تا تو درس بخوانی

عصر ایران ؛ فردین علیخواه  ـ  پس از ازدواج، وقتی پدر و مادرم برای اولین بار به خانه‌مان آمدند، پدرم بیشتر از آنکه به دیوارها و وسایل خانه نگاه کند، زیرچشمی کف خانه را ورانداز می‌کرد. چند روز بعد تلفن کرد و گفت: «کف خانه‌ات را دیدم که لخت بود و ناراحت شدم. پول بدهم بروی و فرش بخری؟» برای من و همسرم کف خانه لخت نبود. اتفاقاً همین را دوست داشتیم. سرامیک‌ها را انتخاب کرده بودیم و دوست داشتیم بخشی از کف دیده شود.

 فرش نکردن همه جای خانه تصمیمی درباره زیبایی خانه بود، نه نشانه‌ای از نداشتن پول. اما برای پدرم کف خانه معنای دیگری داشت. برای او خانه‌ای که کفَش خالی باشد، انگار هنوز چیزی کم دارد. من در آن سطح خالی، زیبایی و انتخاب می‌دیدم و پدرم در آن، کمبود و ناتمام‌بودن خانه را. یکی از چیزهایی که اشیای خانه را جالب می‌کند همین است: آنها حتی وقتی قرار نیست چیزی بگویند درباره خانه حرف می زنند.

 خانه والدین من تا سال‌ها مبل نداشت. مبل بعدها وارد خانه شد؛ اما فرش، هر چند نوع ماشینی آن، از همان سال‌های کودکی آنجا بود. کف خانه باید پوشیده می‌شد. اگر فرش به لبه‌های اتاق نمی‌رسید، قسمت‌های خالی را با موکت می‌پوشاندند. اینکه بخشی از اتاق، به‌خصوص اتاق پذیرایی، همین‌طور خالی بماند، پذیرفتنی نبود. کف خانه جایی نبود که قرار باشد خودش دیده شود. باید چیزی روی آن می نشست.

فرش در خانه ما فقط سطحی برای نشستن و زندگی کردن نبود؛ بخشی از مرز میان بیرون و درون خانه را هم مشخص می‌کرد. کفش‌ها معمولاً پشت در از پا درمی‌آمدند و پا، بعد از عبور از این مرز، روی فرش قرار می‌گرفت. انگار فرش سطحی بود که باید از تماس با بیرون محافظت می‌شد؛ جایی برای پاهای پاکیزه و زندگی داخل خانه.  به همین دلیل بود که مراقبت از فرش تا این اندازه اهمیت داشت. روفرشی روی آن پهن می‌شد، مرتب جارو می‌خورد و گاهی شسته می‌شد تا رد رفت‌وآمد و آلودگی از آن پاک شود.

در این میان، فرش فقط وسیله‌ای برای پوشاندن کف نبود؛ بخشی از نظمی بود که خانه را از بیرون جدا می‌کرد و به آن معنای پاکیزگی و آسودگی می‌داد. انگار با پا گذاشتن روی فرش، آدم از جهان بیرون فاصله می‌گرفت و وارد فضای دیگری می‌شد. فرش به معنای خانه بود.

فرش فقط چیزی نبود که روی زمین پهن می‌کردیم. خودِ زندگی روی آن پهن می‌شد. آدم‌ها روی فرش می‌نشستند، دراز می‌کشیدند، غذا می‌خوردند، بچه‌ها بازی می‌کردند و تکلیف مدرسه‌شان را می‌نوشتند. مهمانی‌ها هم بیشتر روی همان سطح اتفاق می‌افتاد. قبل از آنکه مبل جای نشستن را از کف جدا کند، بخش بزرگی از زندگی خانه روی فرش می‌گذشت.

گورل و چلیک‌اوغلو در پژوهشی درباره فرش در خانه‌های ترکیه نیز به همین ویژگی اشاره می‌کنند و فرش را چیزی می‌دانند که در ساختن «خانه» نقش دارد و با زندگی آدم‌ها همراه می‌شود( گورل و چلیک‌اوغلو، 2022)  این حرف درباره فرش، برای من، بیش از آنکه حرفی درباره طراحی باشد، یادآور خانه‌ای است که در آن بخش بزرگی از وقت و زندگی روی زمین می گذشت.

فرش هم شاهد زندگی بود و هم جایی که زندگی روی آن جریان داشت. رد پای آن زندگی هم روی فرش می‌ماند. گاهی جای نشستن آدم‌ها را می‌شد شناخت. هرکس گوشه‌ای را برای خودش داشت. پدر جایی می‌نشست، مادر جایی دیگر، مادربزرگ اگر بود جای خودش را داشت. وقتی کسی از جایش بلند می‌شد، فرش برای مدتی کوتاه جای بدن او را نگه می‌داشت؛ فرورفتگی‌ای کوچک، جایی که هنوز شکل تن را به یاد می‌آورد.

 به گمانم این یکی از تفاوت‌های فرش با بسیاری از وسایل دیگر خانه است. میز و صندلی هم محل نشستن‌اند، اما فرش به شکل دیگری با بدن رابطه برقرار می‌کند. روی آن می‌توان نشست و دراز کشید و راه رفت؛ می‌توان آن را لمس کرد و حتی بی‌آنکه قصد خاصی داشته باشیم، دست روی پرزهایش کشید. به‌خصوص فرش دستبافِ خوب را گاهی آدم نمی‌تواند فقط نگاه کند. دلش می‌خواهد دستش را روی آن بکشد، بافتش را لمس کند و نوازشش کند.

در پژوهش گورل و چلیک‌اوغلو، همین رابطه طولانی و عاطفی با فرش اهمیت پیدا می‌کند. آنها فرش را شیئی می‌بینند که فقط عمر فیزیکی ندارد؛ می‌تواند در طول زمان برای صاحبش معنای عاطفی پیدا کند. در این حالت، قدیمی‌شدن الزاماً به معنای بی‌ارزش‌شدن نیست. فرشی که سال‌ها در خانه بوده، بخشی از تاریخ خانواده شده است و همین تاریخ می‌تواند دلیل ماندنش باشد(همان، 2022).

فرش آن‌قدر ارزشمند است که حتی وقتی دیگر جایی برای پهن شدن ندارد، به‌سادگی دور انداخته نمی‌شود. با الهام از آثار سارا پینک، (پینک، 2015) می‌توان گفت که برای فهم یک شیء کافی نیست بدانیم درباره آن چه می‌گوییم؛ باید ببینیم بدن ما چگونه آن را تجربه می‌کند و چگونه با آن زندگی می‌کند. فرش فقط چیزی نیست که در خانه دیده می‌شود؛ چیزی است که بدن سال‌ها آن را تجربه می‌کند. نشستن، راه رفتن، دراز کشیدن، بازی کردن و حتی لمس کردن آن، بخشی از رابطه ما با فرش است.

به همین دلیل، فرش می‌تواند بیش از یک وسیله در چیدمان خانه باشد؛ می‌تواند در حافظه بدنی و روزمره ما جا بگیرد. یک مهاجر ایرانی برایم تعریف می‌کرد که وقتی می‌خواهد بخوابد، ترجیح می‌دهد بدون تشک روی فرش بخوابد. می‌گفت وقتی فرش را بو می‌کند، وقتی پرزهایش به بدنش می‌خورد و وقتی نرمی آن را احساس می‌کند، ناگهان به خانه‌شان در ایران پرتاب می‌شود.

پژوهش شیدا کمالی (۲۰۲۵)، در خصوص دانشجویان ایرانی ساکن ایتالیا جالب است. طبق پژوهش او فرش یکی از اشیای خانگی مهمی است که دانشجویان از طریق آن پیوند خود را با ایران حفظ می‌کنند. در خانه های آنان فرش، در کنار زعفران، چای، قاب عکس‌ها و کتاب‌ها، صرفاً وسایلی برای پوشاندن کف یا تزئین فضای داخلی نیستند؛ بلکه حامل خاطرات، نشانه‌ای از آشنایی و بخشی از تجربه زیسته در وطن اند.

 حضور آنها در آپارتمان‌های ایتالیایی کمک می‌کند فضایی شکل بگیرد که برای ساکنانش حال‌وهوایی آشنا و پیوندی عاطفی با خانه و فرهنگ ایرانی داشته باشد. به این معنا، فرش در محیطی دور از ایران، بخشی از فرایند ایرانی‌کردن فضای خانه است؛ تلاشی برای آنکه در میان اشیا و شرایط زندگی جدید، نشانه‌هایی از زندگی پیشین حفظ شود و احساس تعلق دوباره شکل بگیرد.

 مینو معلم نیز در کتاب «فرش‌های ایرانی: ملت به‌مثابه یک کالای فراملی» نشان می‌دهد که فرش ایرانی در میان ایرانیان مهاجر می‌تواند به نمادی از هویت و تعلق ایرانی تبدیل شود. در اینجا فرش فقط به خاطر طرح، بافت یا قیمتش ارزشمند نیست؛ دلبستگی به جایی که از آن آمده نیز به آن ارزش می‌دهد. به این ترتیب، فرش می‌تواند حتی وقتی از خانه ایرانی دور شده، همچنان بخشی از معنای آن خانه را با خود حمل کند (معلم، ۲۰۱۸).

در ترانه‌های ایرانی هم انگار خانه‌ای که فرش نداشته باشد، کمی نامأنوس است. فرش آن چیزی است که میان زمین و بدن ما قرار می‌گیرد؛ جایی برای نشستن، دراز کشیدن، بازی کردن و راه رفتن.

 در ترانه «حمومی»، فرش و قالیچه در کنار دیگر وسایل خانه آمده و فرش یک وسیله کاملاً روزمره و مادی است؛ چیزی که در خانه هست و می‌توان آن را جمع کرد و برد. در ترانه «درویش» نیز «خاک» فرش درویش است؛ یعنی حتی وقتی فرش در معنایی استعاری به کار می‌رود، باز هم نسبت آن با زمین و زیر پا بودن حفظ می‌شود. در ترانه «قالی کرمون» نیز تصویر «گل قالی» با حرکت بدن پیوند می‌خورد؛ جایی که معشوق بر روی گل‌های قالی قدم می‌گذارد.

در ترانه «تو که نیستی» نیز جای پای معشوق بر روی گل‌های قالی باقی مانده است؛ انگار حتی وقتی کسی از خانه رفته، فرش هنوز ردّ حضور او را در خود نگه داشته است. انگار در زبان ترانه‌ها هم فرش همان واسطه آشنایی است که میان زمین و بدن قرار گرفته و بخشی از تجربه زیستن در خانه را با خود حمل می‌کند.

در کودکی، حاشیه فرش‌های خانه ما چیزی شبیه قاب داشت. من آن قاب را جاده یا خیابان می‌دیدم و ماشین‌های پلاستیکی‌ام را همیشه در همان مسیر می‌راندم. گاهی هم گل‌های داخل فرش را به شکل عروسک‌هایی می‌دیدم که انگار دارند لبخند می‌زنند. آن نقش‌ها برای من معنایی داشتند که شاید هیچ ارتباطی با معنایی که بافنده یا بزرگ‌ترهای خانه برایشان قائل بودند نداشت. من فرش را آن‌طور که می‌دیدم، برای بازی خودم دوباره معنا می‌کردم.

باشلار در «بوطیقای فضا» نشان می‌دهد که اشیا و فضاهای آشنای خانه می‌توانند با خاطره و خیال شخصی درآمیزند و چیزی فراتر از شکل و کارکرد ظاهری خود پیدا کنند. خانه و اشیای آن برای هرکس می‌توانند بخشی از جهان خیال و خاطرات او باشند؛ به همین دلیل یک شیء واحد ممکن است در تجربه آدم‌های مختلف، تصاویر و معناهای متفاوتی پیدا کند (باشلار، ۱۹۵۸).

 در خانه کودکی ما، چیزی به نام روفرشی هم بود. روفرشی برای این بود که فرش خراب نشود. اما خودِ زندگی روی روفرشی اتفاق می‌افتاد. روی آن می‌نشستیم، بازی می‌کردیم و تکلیف می‌نوشتیم. وقتی مهمان می‌آمد، روفرشی جمع می‌شد و فرش اصلی خودش را نشان می‌داد. امروز اگر کسی روی مبل‌های خانه‌اش رومبلی بیندازد، برایمان عجیب نیست. آن زمان هم روفرشی تقریباً همین کار را با فرش می‌کرد.

اما در این میان یک تناقض جالب وجود داشت: چیزی که برای محافظت از فرش پهن شده بود، خودش تبدیل به سطح زندگی شده بود. فرش اصلی باید سالم می‌ماند، اما سطحی که از آن مراقبت می‌کردیم، چیزی بود که باید زندگی روی آن جریان پیدا کند.

این مراقبت از فرش فقط مراقبت از یک وسیله نبود. بخشی از رابطه ما با آن بود. فرش باید جارو می‌شد، شسته می‌شد، گاهی تعمیر می‌شد و گاهی از جایی به جای دیگر می‌رفت. فرش شیئی نبود که یک بار بخریم و دیگر کاری به کارش نداشته باشیم. حضورش در خانه با مراقبت همراه بود. همین مراقبت، به تدریج، رابطه‌ای میان آدم و شیء ایجاد می‌کرد؛ رابطه‌ای که باعث می‌شد فرش فقط «مال خانه» نباشد، بلکه بخشی از خانه شود. مهمان که می‌آمد، فرش دیگری هم ظاهر می‌شد؛ فرشی که انگار برای دیده‌شدن آماده بود.

آنچه در روزهای معمول زیر روفرشی پنهان بود، در حضور مهمان باید دیده می‌شد. فرش در این لحظه دیگر فقط کف خانه نبود. بخشی از تصویری بود که خانواده می‌خواست از خانه خود به دیگران نشان دهد. در برخی استان‌های ایران، هنگام برگزاری جشن‌ها، به‌ویژه عروسی‌ها، فرشی در وسط حیاط پهن می‌کردند تا عروس و داماد و مهمانان روی آن پایکوبی کنند. انگار با این کار، بخشی از فضای خانه به بیرون امتداد پیدا می‌کرد و حیاط نیز به فضایی برای زندگی و شادی جمعی تبدیل می‌شد. پهن کردن فرش در چنین موقعیتی، علاوه بر کارکردش، نشانه‌ای از احترام و پذیرایی ویژه از مهمانان نیز بود. فرش در حیاط اعلام می کرد که با روز خاصی مواجهیم.

فرش البته همیشه فقط مسئله زندگی روزمره نبوده است. فرش دستباف برای بسیاری از خانواده‌ها چیزی بیشتر از یک کف‌پوش بوده؛ می‌توانسته نشانه توانایی مالی، سلیقه و جایگاه اجتماعی خانواده باشد. در بعضی خانه‌ها، برای پوشاندن کف پذیرایی، یک فرش دستباف معمولی‌تر پهن می‌کردند و فرشی نفیس را روی آن قرار می‌دادند. چیدن فرش‌های دستباف روی یکدیگر، خود نشانه‌ای از رفاه و ثروت میزبان بود.

در برخی خانه‌ها، کف اتاق‌ها با فرش ماشینی پوشانده می‌شد، اما در پذیرایی حتماً یک فرش دستباف نفیس پهن می‌کردند. در مقابل، پهن کردن فرش دستباف در اتاق‌ها نیز وجه دیگری از برخورداری مالی خانواده را به نمایش می‌گذاشت؛ گویی هرچه فرش دستباف به بخش‌های بیشتری از خانه راه پیدا می‌کرد، ثروت و توانایی مالی خانواده آشکارتر می‌شد.

درباره خانه‌ای که فرش‌های زیادی داشت، گاهی با اغراق می‌گفتند: «در خانه‌اش فرش است که روی فرش انداخته شده است.» خودِ تعداد فرش‌ها می‌توانست نشانه‌ای از دارایی باشد. در بعضی خانواده‌ها فرش به نوعی سرمایه هم بود. مثل طلا که ممکن بود برای روز مبادا نگه داشته شود، فرش دستباف هم می‌توانست چیزی باشد که ارزشش فقط در استفاده روزمره خلاصه نمی‌شد. خرید آن همزمان می‌توانست خرید برای خانه و نگه‌داشتن بخشی از سرمایه باشد.

 پدر یکی از دوستانم همیشه به او می گفت که من فرش زیر پایم را می فروشم تا تو درس بخوانی. این جمله نشان می‌دهد که فرش در زندگی خانواده فقط وسیله‌ای برای آسایش و استفاده روزمره نبود، بلکه دارایی ارزشمندی هم محسوب می‌شد که می‌شد در شرایط لازم آن را به پول تبدیل کرد. پدر با گفتن این جمله، آمادگی خود را برای چشم‌پوشی از یکی از دارایی‌هایش نشان می‌داد تا هزینه تحصیل فرزندش را تأمین کند. به این ترتیب، فرش که سال‌ها بخشی از زندگی و آسایش خانواده بود، می‌توانست برای فراهم کردن امکان پیشرفت فرزند به فروش برسد.

 در اینجا ارزش فرش نه فقط در کیفیت و زیبایی آن، بلکه در امکانی بود که برای خانواده ایجاد می‌کرد: تبدیل یک دارایی موجود به سرمایه‌ای برای آینده. در خانه‌های قدیمی، دیدن فرش‌های لوله‌شده و تکیه‌داده به دیوار امری معمول بود. این فرش‌ها اغلب هنگام مهمانی باز و روی زمین پهن می‌شدند؛ درست مانند زنی که در مهمانی طلا و جواهراتش را به خود می‌آویخت تا جلوه و دارایی‌اش را به نمایش بگذارد. فرش‌های نفیس نیز بخشی از ثروت خانواده بودند که در موقعیت‌های خاص به نمایش درمی‌آمدند.

با این حال، ارزش آن‌ها تنها به جنبه نمایشی‌شان محدود نمی‌شد؛ این فرش‌ها همچون پس‌اندازی در خانه نگهداری می‌شدند تا در صورت بروز نیاز یا تنگنای اقتصادی، فروخته و به پول نقد تبدیل شوند.

 اما در کنار این ارزش اقتصادی، فرش دستباف برای کسی که آن را می‌شناسد، ارزش دیگری هم دارد. تشخیص بافت، طرح، ظرافت و کیفیت آن نیازمند نوعی آشنایی است. ممکن است دو نفر جلوی دو فرش بایستند و یکی چیزهایی ببیند که دیگری اصلاً نمی‌بیند. به این ترتیب، فرش می‌تواند علاوه بر پول، نوعی دانستن و سلیقه را هم با خود حمل کند. فرش بیانگر سرمایه فرهنگی افراد هم بود.

در اینجا دوست دارم به پژوهشی جالب با عنوان «یک شیء، یک عکس و سوسیالیسم: داستان یک فرش» (۲۰۱۴)، اشاره کنم که یاروسلاوا پاناکووا انجام داد. او نشان می‌دهد که فرش در دوران شوروی به یکی از نمادهای مادیِ زندگی خوب و آبرومندانه تبدیل شده بود. این فرش‌ها، به‌خصوص انواع پرزدار و گران‌قیمت، فقط برای زیبایی یا پوشاندن کف و دیوار به کار نمی‌رفتند؛ داشتن آن‌ها نشانه‌ای از برخورداری، آسایش و توانایی تأمین امکانات زندگی مطلوب بود.

 فرش در کنار دیگر وسایل خانه، تصویری از رفاه و وفور مادی را بازنمایی می‌کرد؛ تصویری که با وعده آرمان‌شهری کمونیسم و زندگی بهتر در آینده پیوند داشت. به این ترتیب، شیئی که در ظاهر بخشی ساده از اثاث خانه بود، به نشانه‌ای قابل مشاهده از تحقق یا دست‌کم نزدیک‌شدن به آرمان زندگی خوب در جامعه شوروی تبدیل شد.(پاناکووا، 2014)

پاناکووا در همین پژوهش به تفاوت معنای فرش در مسکو و مناطق دورافتاده سیبری، به‌ویژه چوکوتکا، اشاره می‌کند. در مسکو، داشتن فرش می‌توانست نشانه‌ای از برخورداری و تعلق به الگوی زندگی شهروند اتحاد جماهیر شوروی باشد؛ به‌گونه‌ای که فرش در خانه، صاحب آن را در چشم دیگران فردی برخوردار و هم‌خوان با معیارهای زندگی مطلوب شوروی نشان می‌داد.

 اما در چوکوتکا، فرش برای برخی از ساکنان بومی معنایی فراتر پیدا می‌کرد: داشتن آن و نمایش آن در خانه می‌توانست نشانه‌ای از نزدیک‌شدن به سبک زندگی روسی و پذیرفته‌شدن در نظم فرهنگی و اجتماعی مسلط اتحاد جماهیر شوروی باشد. بنابراین، فرش در این دو موقعیت معنایی کاملاً یکسان نداشت؛ در مسکو بیشتر به بازنمایی رفاه و موقعیت اجتماعی مربوط می‌شد و در چوکوتکا، علاوه بر این‌ها، می‌توانست نشانه‌ای از فرایند هم‌گرایی فرهنگی و ادغام در جامعه شوروی باشد.

بخش دیگری از پژوهش پاناکووا به رسم عکس‌گرفتن افراد و خانواده‌ها در برابر فرش‌های آویخته بر دیوار اختصاص دارد. او نشان می‌دهد که این شیوه به‌تدریج به یک قرارداد تصویری در خانه‌های شوروی تبدیل شده بود؛ فرش پس‌زمینه‌ای آراسته و آشنا برای پرتره‌های خانوادگی فراهم می‌کرد و حضورش در عکس، فقط جنبه زیبایی‌شناختی نداشت.

 در این تصاویر، فرش در کنار مبلمان، لباس‌ها، آرایش مو و نحوه قرارگرفتن افراد، به ساختن تصویری از خانواده‌ای برخوردار، منسجم و خوشبخت کمک می‌کرد. پاناکووا با مقایسه عکس‌های خانوادگی در مسکو و سیبری نشان می‌دهد که این قرارداد در هر دو جا وجود داشت، اما شکل اجرای آن متفاوت بود: در عکس‌های شهری، چیدمان افراد و اشیا معمولاً حساب‌شده‌تر و هماهنگ‌تر بود، در حالی که در عکس‌های سیبریایی، نظم و ترکیب‌بندی متعارف کمتر رعایت می‌شد.

بااین‌حال، حتی این عکس‌های نامنظم نیز تصویری از انسجام خانواده را بازنمایی می‌کردند. به این ترتیب، فرش نه‌فقط بخشی از فضای خانه، بلکه جزئی از تصویری بود که خانواده از خود ثبت می‌کرد و به دیگران نشان می‌داد. نکته جالب آن است که این رسم پس از فروپاشی شوروی نیز در بسیاری از خانه‌های سیبری ادامه پیدا کرد؛ هرچند نسل جوان‌تر با گرفتن سلفی و عکس‌های گروهی، به‌تدریج خود را در مرکز تصویر قرار داد و پس‌زمینه فرش را کم‌رنگ‌تر کرد(پاناکووا، 2014).

با آمدن فرش‌های ماشینی و تولید انبوه، فرش دیگر مثل گذشته تنها راه پوشاندن کف خانه نبود. فرش ماشینی ارزان‌تر و در دسترس‌تر شد و می‌شد بخش بزرگ‌تری از خانه را با آن پوشاند. اما همین فراوانی، به شکل عجیبی ارزش بعضی فرش‌های دستباف را بیشتر کرد. چیزی که همه‌جا در دسترس بود، دیگر به تنهایی نمی‌توانست تمایز ایجاد کند. فرش دستباف، به‌خصوص اگر ویژگی‌های خاصی داشت، می‌توانست دوباره به چیزی برای تشخیص و تمایز تبدیل شود. هرچه کُپی بیشتر رواج می‌یابند، ارزش و تمایز اصالت بیش از پیش نمایان می‌شود.

 به گمانم برای همین در بعضی خانه‌های امروزی، یک فرش دستباف کوچک روی سرامیک یا کف چوبی بیشتر از آنکه بخواهد کف خانه را بپوشاند، قرار است دیده شود. اینجا فرش کوچک‌تر شده، اما لزوماً کم‌اهمیت‌تر نشده است. مبل که وارد خانه شد، رابطه آدم‌ها با فرش هم آرام‌آرام تغییر کرد. وقتی همه روی زمین می‌نشستند، فرش باید فضای بیشتری را می‌پوشاند. اما وقتی مبل آمد، بدن از زمین فاصله گرفت. دیگر لازم نبود تمام اتاق فرش باشد. فرش می‌توانست فقط فضای میان مبل‌ها را پر کند.

 به این ترتیب، یکی از رقیبان فرش فقط موکت یا سرامیک نبود. خودِ مبل هم رقیب آن بود؛ چون جای بدن را تغییر داد. در خانه‌ای که مبل ندارد، کف خانه محل اصلی نشستن است و فرش اهمیت بیشتری دارد. در خانه‌ای که مبل دارد، فرش بیشتر به چیزی تبدیل می‌شود که مبلمان را به هم وصل می‌کند، فضای میان آنها را تعریف می‌کند یا به اتاق رنگ و گرما می‌دهد. بعدها سرامیک، پارکت، لمینت و انواع کف‌پوش‌های دیگر هم وارد این رقابت شدند. اما مسئله فقط عوض‌شدن مواد کف نبود. انگار تصور ما از یک کف خوب هم تغییر کرده بود.

برای پدر من، کف خانه وقتی زیبا و کامل بود که با فرش پوشیده می‌شد. برای من، زیبایی خانه می‌توانست در دیده‌شدن خودِ کف خانه باشد. این تغییر کوچک، چیزی درباره تغییر تصور ما از خانه هم بگوید. زمانی خانه کامل‌تر بود اگر کَفَش پوشیده بود؛ حالا ممکن است خانه‌ای زیبا باشد که بخش بزرگی از کفَش عمداً خالی گذاشته شده است. اما فرش در همین مسیر، از کف به دیوار هم راه پیدا کرد.

فرش وقتی روی زمین است، چیزی است که با بدن تماس دارد. روی آن راه می‌رویم، می‌نشینیم و دراز می‌کشیم. اما وقتی از زمین جدا می‌شود و روی دیوار می‌رود، رابطه ما با آن تغییر می‌کند. دیگر قرار نیست چیزی روی آن اتفاق بیفتد؛ باید از فاصله نگاهش کرد. البته فرش دیواری همیشه فقط یک شیء تزئینی نبوده است. در بسیاری از خانه‌ها، همزمان چند کارکرد داشته: عایقی در برابر سرما و تا اندازه‌ای صدا بوده، عیب‌ها و نازیبایی‌های دیوار را هم می‌پوشاند.

در بسیاری از خانه‌ها، فرش پس‌زمینه عکس‌های خانوادگی می‌شد و به این ترتیب، نقش و رنگ آن نیز به بخشی از خاطره تصویری خانواده تبدیل می‌شد. همان شیئی که زمانی زیر پای آدم‌ها بود، حالا روی دیوار قرار می‌گرفت؛ هم به کار خانه می‌آمد، هم چیزی از سلیقه و دارایی خانواده را نشان می‌داد و هم در ثبت خاطرات آن سهم داشت. در پژوهش رنگین گورل و اوزگه مرزالی چلیک‌اوغلو نیز فرش همزمان به‌عنوان یک شیء روزمره و چیزی که می‌تواند ارزش هنری پیدا کند دیده می‌شود. این جابه‌جایی فقط تغییر مکان یک وسیله نیست؛ معنای آن را هم تغییر می‌دهد.

طبق مطالعات آندریا راکلش (۲۰۱۴)، در پژوهشی با عنوان «روایت‌هایی با فرش‌های دیواری و درباره آن‌ها: روایتی انسان‌شناختی از شیوه سکونت روماهای اورساری در رومانی»، فرش‌های دیواری در شکل‌دادن به احساس تعلق به خانه و هویت ساکنان نقش دارند. او توضیح می‌دهد که این فرش‌ها از طریق حضورشان در فضای خانه، شیوه استفاده و مراقبت از آن‌ها و خاطراتی که پیرامونشان شکل می‌گیرد، به بخشی از تجربه روزمره سکونت تبدیل می‌شوند.

در این پژوهش، فرش دیواری فقط یک وسیله نیست؛ شیئی است که در روایت افراد از خانه، گذشته و تفاوت میان خود و دیگران حضور دارد. راکلش همچنین نشان می‌دهد که مراقبت از اشیا و حفظ آن‌ها در طول زمان، بخشی از فرایند خانه‌ساختن و ایجاد احساس تعلق است.(راکلش، 2014)

 جالب اینکه در بازار فرش، گاهی ماجرا برعکس است. بعضی مغازه‌داران فرش‌ها را در پیاده‌رو پهن می‌کنند و عابران از روی آنها رد می‌شوند. انگار فرش برای آنکه خوب دیده و شناخته شود، باید زیر پا هم برود. پا خوردن در اینجا دیگر نشانه بی‌احترامی یا فرسودگی نیست؛ بخشی از معرفی فرش است. خریدار فقط با چشم به آن نگاه نمی‌کند؛ روی آن راه می‌رود، بافتش را زیر پا حس می‌کند و از همین تماس درباره کیفیتش چیزی می‌فهمد. فرشی که قرار است سال‌ها زیر پای آدم‌ها باشد، شاید باید پیش از خرید هم پاخورده شود.

اما ماجرا فقط به پا خوردن فرش ختم نمی‌شود. این روزها که فرش‌های قدیمی و عتیقه دوباره مورد توجه قرار گرفته‌اند، فرش‌هایی هم ساخته می‌شوند که کهنه‌نما هستند. فرش نو است، اما قرار است قدیمی به نظر برسد. با روش‌های مختلف، رنگ و بافت آن را تغییر می‌دهند، از رنگ‌های محدودتری استفاده می‌کنند و گاهی ساییدگی‌هایی را عمداً روی آن ایجاد می‌کنند.

چیزی که در فرش واقعی حاصل سال‌ها استفاده، رفت‌وآمد و گذشت زمان بوده، حالا می‌تواند از همان روز اول روی فرش ساخته شود. اینجا فرش معنای جالبی پیدا می‌کند: گاهی ارزشش در نو بودن است و گاهی در قدیمی به نظر رسیدنش. انگار فرش فقط چیزی نیست که با گذشت زمان ارزش خود را از دست بدهد؛ گاهی خودِ نشانه‌های گذشت زمان به چیزی تبدیل می‌شوند که برایش پول می‌دهیم.

 فرش از این نظر چیز عجیبی است. هم می‌تواند زیر پای ما باشد و هم روی دیوار. هم می‌تواند با زندگی روزمره کثیف و فرسوده شود و هم آن‌قدر ارزشمند باشد که نخواهیم کسی به آن دست بزند. در یک خانه، فرش ممکن است چیزی باشد که بچه روی آن شیر می‌ریزد. در خانه‌ای دیگر، همان فرش ممکن است با دقت جمع شود و برای مهمان خاص پهن شود. در خانه‌ای دیگر، شاید اصلاً پهن نشود و روی دیوار برود. و شاید بعضی فرش‌ها در هیچ‌کدام از این سه وضعیت نباشند. لوله شده‌اند و گوشه‌ای از خانه مانده‌اند؛ زیر تخت، پشت کمد یا در گوشه اتاق.

این فرش‌ها دیگر جایی برای خودشان در چیدمان جدید خانه ندارند. کف خانه با سرامیک یا پارکت زیباست، مبل‌ها جا گرفته‌اند، اتاق‌ها کوچک‌تر شده‌اند و دیگر نمی‌شود مثل گذشته تمام کف را پوشاند. اما فرش هنوز آنجاست. چرا؟

پژوهش گورل و چلیک‌اوغلو از مفهومی حرف می‌زند که می‌توان آن را «دوام عاطفی» نامید: بعضی اشیا به این دلیل عمر طولانی دارند که در طول زمان برای صاحبانشان معنا پیدا می‌کنند. ارزش آنها فقط به کارکرد فعلی‌شان مربوط نیست؛ خاطره، تجربه و رابطه‌ای که با آنها ساخته شده، باعث می‌شود نگه داشته شوند(همان، 2022). فرش‌های لوله‌شده همین‌جا قرار می‌گیرند. اگرچه دیگر به کار خانه نمی آیند، اما هنوز نمی‌توان به آسانی دورشان انداخت. فرشی که زمانی تمام خانه را پوشانده بود، حالا فقط بخشی از یک گوشه را اشغال می کند؛ اما همان گوشه ممکن است پر از گذشته باشد.

به نظر می‌رسد رابطه نسل‌های جدیدتر با فرش در حال تغییر است. البته نمی‌شود گفت آنها دیگر فرش را دوست ندارند. مسئله بیشتر این است که تجربه‌شان از فرش با تجربه نسل‌های قبل یکی نیست. کسی که در کودکی بخش زیادی از وقتش را در اتاق نشیمن و روی فرش گذرانده، فرش را با بدنش به یاد می‌آورد. بازی کردن روی آن، خوابیدن، نشستن کنار بزرگ‌ترها، تماشای تلویزیون، مهمانی‌های خانوادگی و حتی دعوا و آشتی‌های  کوچک خانوادگی، همه می‌توانند بخشی از خاطره فرش باشند.

اما بسیاری از بچه‌های امروز اتاق خودشان را دارند. تخت، میز، صندلی، لپ‌تاپ و وسایل شخصی‌شان فضای دیگری برای زندگی ساخته است. آنها ممکن است ساعت‌های زیادی را پشت در بسته اتاق خودشان بگذرانند. فرش، اگر هم در خانه باشد، الزاماً مرکز زندگی مشترک خانواده نیست. از این روست که برای نسل‌های قدیمی‌تر، فرش بیشتر از آنکه یک وسیله تزئینی باشد، بخشی از خاطره خانه است؛ در حالی که برای نسل‌های جدیدتر ممکن است بیشتر یکی از عناصر دکوراسیون باشد.

فرش از زیر پای یک نسل به چشم های نسل دیگری منتقل شده است. با این همه، فرش دوباره در بعضی خانه‌های امروز برگشته است؛ اما نه دقیقاً همان فرشی که قبلاً می‌شناختیم. فرش‌های دستباف کوچک‌تر شده‌اند. روی سرامیک‌های بزرگ و کف‌های چوبی قرار می‌گیرند و فضای زیادی از زمین را آزاد می‌گذارند. گاهی یک قالیچه کوچک در اتاق پذیرایی هست و اطرافش کف خانه دیده می‌شود. این بار فرش قرار نیست خانه را کامل بپوشاند؛ قرار است گوشه‌ای از آن را تعریف کند.

به گمانم بخشی از این بازگشت، دلتنگی برای خانه‌های قدیمی باشد؛ نوعی میل به چیزی که از گذشته می‌آید. اما همه‌اش نوستالژی نیست. فرش دستباف در خانه امروز می‌تواند حامل سلیقه و نوعی شناخت هم باشد. ممکن است کسی آن را به خاطر کیفیت، طرح، اصالت یا ارزشش انتخاب کند؛ یعنی فرش دوباره وارد خانه شده، اما این بار با معنایی متفاوت. همان چیزی که زمانی کف خانه را می‌پوشاند، حالا می‌تواند تنها یک تکه از کف را انتخاب کند. و شاید این کوچک‌شدن، خودش بخشی از داستان فرش باشد.

اگر به فرش فقط به عنوان یک کف‌پوش نگاه کنیم، داستان ساده است: آمد، پهن شد، فرسوده شد و شاید با کف‌پوش دیگری جایگزین شد. اما اگر کمی بیشتر به آن نگاه کنیم، چیز دیگری می‌بینیم. فرش با آدم‌های خانه پیر می‌شود. روی آن بچه‌ای بزرگ می‌شود. کسی ازدواج می‌کند و از خانه می‌رود. مادربزرگی که همیشه گوشه‌ای از آن می‌نشست دیگر نیست. مبل می‌آید و جای نشستن‌ها را تغییر می‌دهد. خانه کوچک‌تر یا بزرگ‌تر می‌شود. سرامیک جای بخشی از فرش را می‌گیرد. فرش دیگری خریده می‌شود. یکی به دیوار می‌رود و دیگری لوله می‌شود و گوشه‌ای می‌ماند. فرش در تمام این تغییرها فقط شاهد نیست. خودش هم بخشی از تغییر است.

 به همین دلیل باشد که بعضی چیزهای خانه را نمی‌توان فقط با قیمت و کاربردشان فهمید. یک فرش ممکن است سال‌ها دیگر استفاده نشود، اما هنوز نتوانیم آن را دور بیندازیم. ممکن است جای پهن‌شدن نداشته باشد، اما هنوز جای خودش را در حافظه خانه حفظ کرده باشد.

 حالا که به حرف پدرم فکر می‌کنم، شاید او فقط از لخت بودن کف خانه ناراحت نشده بود. شاید چیزی را می‌دید که من آن زمان نمی‌دیدم: خانه‌ای که هنوز، از نگاه او، چیزی کم داشت. من می‌خواستم کف خانه دیده شود. او می‌خواست خانه فرش داشته باشد. هر دو درباره یک کف حرف می‌زدیم، اما شاید در واقع درباره دو تصور متفاوت از خانه حرف می‌زدیم.

سال‌ها از آن روزها گذشته است. امروز وقتی به خانه‌ها نگاه می‌کنم، دیگر از کوچک‌تر شدن فرش‌ها، آویخته شدن بعضی از آن‌ها به دیوار یا لوله‌شدن و ماندنشان در گوشه‌ای از خانه تعجب نمی‌کنم. با این حال، گاهی نگاهم به قالیچه کوچکی می‌افتد که روی سرامیک پهن شده است و با خودم فکر می‌کنم فرش هنوز از خانه نرفته؛ فقط جایگاهش تغییر کرده است. دیگر به‌روشنی نمی‌دانیم قرار است زیر پایمان باشد، پیش چشممان قرار بگیرد یا جایی میان این دو، معلق بماند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع

Bachelard, G. (1994). The poetics of space (M. Jolas, Trans.). Beacon Press. (Original work published 1958).

Gürel, R., & Merzali Çelikoğlu, Ö. (2022). Products that age with us: Carpet in the Turkish household. Proceedings of the Design Society, 2, 1011–1020.

Kamali, S. (2025). Thresholds of heritage: Material culture, domestic space, and the preservation of Iranian identity among Iranian students in Italy [Master’s thesis, University of Padua]. University of Padua Repository.

Moallem, M. (2018). Persian carpets: The nation as a transnational commodity. Routledge.

Panáková, J. (2014). A thing, a photo, and socialism: A carpet story. Národopisná revue, 24(1), 46–59.

Pink, S. (2015). Doing sensory ethnography (2nd ed.). SAGE Publications.

Racleș, A. (2014). Stories with and about wall carpets: An anthropological account on the inhabitation of Ursari Romanian Roma. Journal of Comparative Research in Anthropology and Sociology, 5(2), 107–131.

ترانه ها:

احمدی، مرتضی. «حمومی». اجرای مرتضی احمدی.

گلپا، اکبر. «درویش». ترانه و آهنگ: جهانبخش پازوکی.

روانبخش. «قالی کرمون». اجرای روانبخش.

صولتی، شهره. «تو که نیستی». ترانه و آهنگ: آرش سزاوار؛ تنظیم: آندرانیک آساطوریان.