حذف ونس از پرونده ایران، تغییر استراتژی ترامپ در برخورد با ایران است / او نمی‌خواهد بازنده باشد

به گزارش خبرآنلاین روزنامه اعتماد نوشت:کنار گذاشتن ونس در واقع حاصل برخورد سه محاسبه در واشنگتن است: هزینه انتخاباتی جنگ، رقابت بر سر آینده سیاست خارجی دولت ترامپ و تلاش رییس‌جمهور برای حفظ اهرم فشار پیش از هرگونه توافق با تهران.

اهمیت ماجرا از آنجا بیشتر می‌شود که این تصمیم درست در زمانی اعلام شد که ونس در حال باز کردن یک کانال تازه برای گفت‌وگو با تهران بود.

اهمیت تصمیم ترامپ زمانی روشن‌تر می‌شود که ترتیب تحولات را کنار هم قرار دهیم.

وال‌استریت ژورنال از بررسی امکان گفت‌وگوی مستقیم ونس با یک مقام ارشد امنیتی ایران خبر داد. آکسیوس نیز از تلاش‌های فشرده ونس برای باز کردن مسیر مذاکرات تازه سخن گفت. قطر، پاکستان و دیگر میانجی‌ها در این روند فعال بودند و ونس، ویتکاف و کوشنر در تلاش برای یافتن راهی برای توقف درگیری‌ها مشارکت داشتند. مقامات کشورمان البته انجام دیدار مستقیم ونس با محسن رضایی را تایید نکردند. بنابراین مساله، نه یک توافق قطعی، بلکه شکل‌گیری یک کانال در حال آزمون بود. کانالی که می‌توانست در صورت موفقیت، مهم‌ترین ابتکار دیپلماتیک واشنگتن پس از جنگ باشد.

ترامپ دقیقا در همین نقطه وارد شد و گفت: امریکا به توافق با ایران نیازی ندارد. این جمله فقط رد یک پیشنهاد مذاکره نبود. رد این ایده بود که واشنگتن برای پایان بحران به یک توافق فوری نیاز دارد. ترامپ می‌خواهد ایران ابتدا فشار امریکا را احساس کند و سپس درباره توافق تصمیم بگیرد.

تفاوت این دو رویکرد بنیادی است. ونس مذاکره را وسیله‌ای برای خروج از جنگ می‌دید؛ ترامپ می‌خواهد مذاکره، در صورت وقوع، محصول فشار باشد. این تفاوت البته جدید نیست. ونس از آغاز جنگ نسبت به منطق عملیات نظامی تردید بیشتری داشت. پس از انتخابات میان‌دوره‌ای نیز این اختلاف را علنی‌تر کرد و جنگ ایران را یکی از عوامل شکست جمهوری‌خواهان دانست. این اظهارنظر در شرایط عادی می‌توانست صرفا یک ارزیابی انتخاباتی تلقی شود، اما در ساختار دولت ترامپ معنای سیاسی بزرگ‌تری داشت. ونس دیگر فقط درباره یک عملیات خارجی اظهارنظر نمی‌کرد، او درباره آینده راهبردی دولت سخن می‌گفت.

نتایج انتخابات نیز به این بحث وزن داد. جنگ ایران تنها دلیل شکست جمهوری‌خواهان نبود و نباید شکست انتخاباتی را به یک عامل تقلیل داد. تورم، هزینه زندگی، تعرفه‌ها و نارضایتی از عملکرد دولت نیز نقش داشتند. با این حال، هزینه انرژی و پیامدهای جنگ به بخشی از محاسبات رای‌دهندگان تبدیل شده بود. به همین دلیل، سخنان ونس درباره جنگ از سطح اختلاف کارشناسی فراتر رفت و به یک پرسش سیاسی تبدیل شد: آیا ادامه جنگ می‌تواند به قیمت از دست رفتن آینده جمهوری‌خواهان تمام شود؟

ترامپ پاسخ متفاوتی دارد. او نمی‌تواند پس از یک جنگ پرهزینه، ناگهان به توافقی تن دهد که در افکار عمومی امریکا به عنوان عقب‌نشینی از اهداف اعلام‌شده جنگ معرفی شود. چنین توافقی برای ایران ممکن است پایان فشار باشد، اما برای ترامپ باید اثبات‌کننده موفقیت فشار باشد. همین تفاوت در تعریف «پیروزی» است که ونس را از مرکز پرونده ایران دور می‌کند.

از اینجا نقش مارکو روبیو اهمیت پیدا می‌کند. اگر ونس مذاکره‌کننده‌ای بود که می‌کوشید میان فشار و توافق پل بزند، روبیو نماینده ساختاری است که می‌تواند فشار را به ابزار اصلی مذاکرات تبدیل کند. روبیو توافق با ایران را رد نکرده، اما توافقی را که از نظر واشنگتن ضعیف باشد نیز نمی‌پذیرد. موضع او درباره خواسته‌های تهران برای رفع فشارها و دریافت تضمین، نشان می‌دهد وزارت خارجه امریکا در پی توافقی است که ابتدا امتیازهای راهبردی مورد نظر واشنگتن را تثبیت کند.

به همین دلیل، انتقال پرونده ایران به حوزه نفوذ بیشتر روبیو را باید جدی گرفت. این انتقال می‌تواند بخشی از تلاش ترامپ برای بازگرداندن سیاست خارجی به ساختار رسمی وزارت خارجه باشد، ساختاری که در ماه‌های نخست دولت با حضور ویتکاف و کوشنر تا حدی از مسیرهای سنتی دیپلماسی فاصله گرفته بود. اگر این روند ادامه پیدا کند، ونس تنها قربانی آن نخواهد بود. ویتکاف و کوشنر نیز ممکن است بخشی از نقش ویژه خود در پرونده‌های خارجی را از دست بدهند.

با این حال، یک تفسیر دیگر نیز وجود دارد و آن رقابت سیاسی بر سر انتخابات سال ۲۰۲۸ است. ونس و روبیو هر دو در فهرست چهره‌های آینده حزب جمهوری‌خواه قراردارند. ترامپ نیز در سال‌های پایانی ریاست‌جمهوری خود ناگزیر است میان دو مساله تعادل برقرار کند: حفظ قدرت شخصی خود و تعیین جانشینی که میراث سیاسی او را ادامه دهد. ونس با موضع ضدجنگ می‌تواند بخشی از جمهوری‌خواهان خسته از مداخلات خارجی را جذب کند. روبیو در مقابل می‌تواند نماینده تداوم سیاست خارجی سختگیرانه‌تر باشد. بنابراین پرونده ایران به‌طور طبیعی به بخشی از رقابت بر سر آینده حزب تبدیل می‌شود. هرچه ونس بیشتر به عنوان چهره مذاکره با ایران شناخته شد، ترامپ بیشتر بر نقش شخصی خود در تعیین مسیر سیاست ایران تاکید کرد.

در این شرایط، کنار گذاشتن ونس یک پیام دوگانه به تهران می‌فرستد. پیام نخست این است که واشنگتن هنوز حاضر نیست برای توافق امتیازهای اولیه بدهد. پیام دوم این است که کانال مذاکره کاملا بسته نشده است. قطر، پاکستان و روسیه همچنان می‌توانند نقش میانجی را ایفا کنند. بنابراین ترامپ در واقع دیپلماسی را نابود نکرده است، او دیپلماسی را از حالت ابتکار ونس خارج کرده و دوباره زیر کنترل مستقیم خود قرار داده است.

این تفاوت مهم است. مذاکره با ونس می‌توانست به عنوان مذاکره با بخشی از دولت امریکا تلقی شود که به پایان جنگ علاقه‌مند است. مذاکره‌ای که مستقیما زیرنظر ترامپ پیش برود، معنای دیگری دارد. هر امتیازی که تهران بدهد، ترامپ می‌تواند آن را نتیجه فشار امریکا معرفی کند. هر امتیازی که واشنگتن بدهد، نیز باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که شکست سیاست فشار تلقی نشود.

در نتیجه، بحران اکنون وارد مرحله‌ای شده است که در آن هر دوطرف می‌خواهند بدون عقب‌نشینی آشکار به توافق برسند. واشنگتن می‌خواهد ایران ابتدا تحت فشار قرار گیرد و سپس توافق کند. تهران می‌خواهد ابتدا تضمین و رفع فشار را ببیند و سپس درباره تعهدات جدید تصمیم بگیرد. این همان بن‌بستی است که ونس تلاش می‌کرد با دیپلماسی مستقیم‌تر آن را بشکند. اما ترامپ مسیر دیگری را انتخاب کرده است.

او ونس را از پرونده کنار گذاشت تا نشان دهد هیچ مذاکره‌کننده‌ای در دولت امریکا اختیار مستقل برای تعیین مسیر رابطه با تهران ندارد. پرونده ایران در نهایت باید به تصمیم شخص رییس‌جمهور ختم شود. این تصمیم برای ترامپ مزیت سیاسی دارد، اما هزینه راهبردی نیز دارد، زیرا وقتی تمام مسیر دیپلماسی به اراده یک نفر وابسته شود، فاصله میان مذاکره و جنگ می‌تواند با یک پیام در شبکه اجتماعی از میان برود.
از همین رو، کنار گذاشتن ونس بیش از آنکه پاسخ به یک اختلاف شخصی باشد، نشانه یک انتخاب راهبردی است. ترامپ فعلا نمی‌خواهد میان فشار و توافق یکی را انتخاب کند. او می‌خواهد فشار را ادامه دهد تا توافق را با شرایط خود تعریف کند. ایران نیز جنگ را تجربه کرده، هزینه داده و توافقی که از موضع ضعف تحمیل شود، نمی‌پذیرد. در چنین وضعیتی، گزینه‌ای که ترامپ انتخاب کرده نه صلح است و نه جنگ تمام‌عیار. محاصره، فشار، تهدید و مذاکره همزمان است. این راهبرد ممکن است برای خریدن زمان مناسب باشد، اما برای پایان دادن به بحران کافی نیست. همان‌طور که شماری از تحلیلگران منطقه‌ای هشدار داده‌اند، واشنگتن می‌تواند جنگ را متوقف کند، اما بدون یک توافق سیاسی پایدار نمی‌تواند پیامدهای آن را مدیریت کند.
بنابراین پاسخ به این پرسش که «چرا ترامپ پرونده ایران را از ونس گرفت؟» یک پاسخ واحد ندارد. ونس به هزینه سیاسی جنگ رسیده بود، ترامپ هنوز به ضرورت حفظ دستاوردهای جنگ باور دارد. ونس مذاکره را راه خروج می‌دید، ترامپ مذاکره را زمانی می‌خواهد که فشار امریکا بیشترین قدرت را داشته باشد. ونس در حال ساختن یک مسیر دیپلماتیک مستقل بود، ترامپ نمی‌خواست ابتکار پایان جنگ از کنترل کاخ سفید خارج شود.
در نهایت، خطر اصلی در همین نقطه نهفته است. واشنگتن اکنون میان جنگ و صلح، گزینه سومی را تجربه می‌کند: محاصره بدون توافق، مذاکره بدون مذاکره‌کننده و تهدید نظامی بدون اعلام بازگشت به جنگ. این وضعیت ممکن است از نظر تاکتیکی برای ترامپ مطلوب باشد، اما از نظر راهبردی شکننده است، زیرا همان‌گونه که خالد الجابر، مدیر اجرایی شورای خاورمیانه در امور جهانی قطر هشدار داده است، امریکا می‌داند چگونه جنگ را آغاز کند، اما مساله دشوارتر این است که چگونه پیامدهای آن را کنترل کند و چگونه به آن پایان دهد؟  کنار گذاشتن ونس، بنابراین الزاما نشانه پایان دیپلماسی نیست، نشانه پایان یک مدل از دیپلماسی است. ترامپ اکنون می‌خواهد مذاکره از موضع محاصره انجام شود. اما ایران نیز مذاکره از موضع فشار را نمی‌پذیرد. فاصله میان این دو محاسبه، همان شکافی است که می‌تواند به نقطه آغاز جنگی تازه تبدیل شود.

۱۷۳۰۲