«کتاب و کتابخوانی» در عصر AI؛ آیا هوش مصنوعی رقیب «یار مهربان» می‌شود؟

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها؛ خیلی‌ها با ظهور تلویزیون تصور می‌کردند دوره کتاب و کتابخوانی به سر رسیده و جایگاه خود را از دست داده است، همین تصور بار دیگر با ظهور و گسترش اینترنت و وسایل ارتباطی پیشرفته قوت یافت.

امروز هم بار دیگر این پرسش جدی مطرح است که جایگاه کتاب و کتابخوانی، نویسندگی و صنعت نشر، در عصر پیشتازی سریع و لحظه‌ای هوش مصنوعی به کدام سمت می‌رود.

۲۴ آبان‌ماه، روز بزرگداشت مرحوم علامه سیدمحمدحسین طباطبایی و روز کتاب و کتابخوانی، بهانه‌ای شد تا در گفتگویی تفصیلی با یک مدرس و کارشناس هوش مصنوعی در چهارمحال و بختیاری به ابعاد وسیع و گسترده کتاب و کتابخوانی در عصر هوش مصنوعی بپردازیم. «سجاد شفیع‌پور»، دارنده دکترای علوم قرآن و حدیث، نویسنده و پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی پاسخگوی پرسش‌های ما بود.

*ابتدا در خصوص مطالعه و کتابخوانی در عصر هوش مصنوعی قدری توضیح دهید.

هوش مصنوعی صرفاً یک فناوری جدید در کنار فناوری‌های قبلی نیست که بخواهیم تأثیر آن را بر کتاب و کتاب‌خوانی در حد افزایش سرعت تولید یا تغییر شیوه انتشار بررسی کنیم بلکه این پدیده در حال تغییر مناسبات انسان با دانش، اطلاعات، یادگیری و حتی فرآیند شکل‌گیری اندیشه است.

ما در حال ورود به دوره‌ای هستیم که در آن دسترسی به اطلاعات، الزاماً مزیت اصلی محسوب نمی‌شود چرا که انسان امروز می‌تواند در چند ثانیه پاسخ بسیاری از پرسش‌های خود را دریافت یا متنی درباره یک موضوع تولید کند، خلاصه یک کتاب را بخواند. این وضعیت، پرسش مهم‌ تری را پیش روی ما قرار می دهد و آن اینکه وقتی دسترسی به اطلاعات تا این اندازه آسان شده چه ضرورتی برای خواندن کتاب وجود دارد؟

به نظرم در عصر هوش مصنوعی نه تنها اهمیت کتاب از بین نمی‌رود بلکه در برخی ابعاد، بیشتر هم می‌شود؛ زیرا کتاب صرفاً ابزاری برای انتقال اطلاعات نیست. کتاب یکی از مهم‌ ترین ابزارهای پرورش قدرت تفکر، شکل‌گیری نظام فکری، انتقال تجربه تاریخی و تربیت انسان اندیشمند است. چیزی که ممکن است در عصر هوش مصنوعی کمیاب شود، نه اطلاعات، بلکه توانایی فهم، تحلیل، داوری و تشخیص درست از نادرست است.

* از دیدگاه شما، جایگاه کنونی کتاب در عصر هوش مصنوعی چیست؟

برای درک جایگاه کتاب در عصر هوش مصنوعی باید میان دسترسی به اطلاعات و مطالعه، فهم و یادگیری دانش تفاوت قائل شویم و این دو مفهوم اگرچه به یکدیگر مرتبط‌اند اما یکسان نیستند.

در گذشته یکی از مهم‌ترین کارکردهای کتاب، فراهم‌کردن دسترسی به اطلاعات و دانش بود و انسان برای آشنایی با یک موضوع یا یادگیری یک مهارت ناچار بود به کتاب مراجعه کند اما امروز با ظهور رسانه‌های دیجیتال و به‌ویژه هوش مصنوعی مولد، این انحصار تا حد زیادی از بین رفته است یعنی انسان می‌تواند به‌ جای جستجو در چندین کتاب، سؤال خود را مستقیماً از یک ابزار هوش مصنوعی بپرسد و در مدت کوتاهی پاسخی متناسب با نیازش را دریافت کند. این پیشرفت، جایگاه سنتی کتاب را به چالش کشیده اما به معنای پایان اهمیت کتاب نیست.

معتقدم در عصر هوش مصنوعی، کتاب باید بیش از گذشته به‌عنوان ابزار شکل‌دهی به اندیشه، پرورش قدرت تحلیل و خلاقیت، ایجاد نظام فکری و انتقال تجربه انسانی مورد توجه قرار گیرد.

برای مثال وقتی فردی درباره یک موضوع تاریخی از هوش مصنوعی سوال می‌کند، ممکن است در چند ثانیه پاسخ نسبتاً جامعی دریافت کند اما این پاسخ لزوماً به معنای شناخت عمیق او از آن موضوع نیست. شناخت عمیق معمولاً از مواجهه با استدلال‌های مختلف، بررسی شواهد، فهم زمینه تاریخی و ارتباط دادن مطالب به یکدیگر شکل می‌گیرد؛ فرایندی که مطالعه یک کتاب منسجم می‌تواند به‌خوبی فراهم کند.

نکته مهم دیگر مسئله تمرکز است. ما در محیط رسانه‌ای امروز با انبوهی از اطلاعات کوتاه، پراکنده و متغیر مواجه هستیم. شبکه‌های اجتماعی عموماً بر سرعت انتقال پیام، جلب توجه و مصرف سریع محتوا استوارند و در چنین شرایطی مطالعه کتاب می‌تواند تمرینی برای بازگشت به تفکر عمیق و پیوسته و صبر شناختی باشد.

البته نباید تصور کنیم که کتاب به شکل سنتی خود بدون تغییر باقی خواهد ماند. همان‌طور که ورود صنعت چاپ، کتاب را از انحصار نسخه‌های دست‌نویس خارج کرد و ظهور کتاب الکترونیکی، شکل فیزیکی آن را تغییر داد، هوش مصنوعی نیز می‌تواند صورت‌های تازه‌ای از کتاب و تجربه مطالعه ایجاد کند.

در حال حاضر در عصر هوش مصنوعی با کتاب‌هایی مواجه هستیم که صرفاً متن ثابت نیستند بلکه خواننده می‌تواند با محتوای آن‌ها تعامل کند، درباره بخش‌های مختلف سؤال بپرسد، توضیحات تکمیلی دریافت کند و حتی مسیر مطالعه خود را متناسب با سطح دانش و علاقه‌اش تغییر دهد.

بنابراین، به نظرم مسئله اصلی این نیست که آیا کتاب در عصر هوش مصنوعی باقی می‌ماند یا خیر بلکه مسئله این است که آیا نهادهای فرهنگی، نظام آموزشی و صنعت نشر می‌توانند جایگاه جدید و متناسبی برای کتاب تعریف کنند؟

* هوش مصنوعی چه ظرفیت‌ها و فرصت‌هایی در تجربه مطالعه و خواندن کتاب می‌تواند در اختیار ما قرار دهد؟

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های هوش مصنوعی تبدیل مطالعه از یک فرایند نسبتاً یکسان و عمومی به تجربه‌ای تعاملی، شخصی‌سازی‌ شده و متناسب با نیاز هر خواننده است با این توضیح که در شیوه سنتی مطالعه معمولاً همه خوانندگان با یک متن واحد و یک ساختار ثابت مواجه می‌شوند، نویسنده محتوایی را تنظیم می‌کند و ناشر همان نسخه را در اختیار مخاطبان مختلف قرار می‌دهد درحالی‌که خوانندگان از نظر سن، دانش قبلی، توانایی درک مطلب، علایق و اهداف مطالعاتی تفاوت‌های فراوانی دارند.

هوش مصنوعی اما می‌تواند این فاصله را تا حدود زیادی کاهش دهد مثلاً تصور کنید فردی کتابی علمی مطالعه می‌کند که ممکن است با برخی اصطلاحات یا مفاهیم آن آشنا نباشد و در گذشته برای رفع سوالات باید به منابع دیگری مراجعه می‌کرد یا از متخصص کمک می‌گرفت اما اکنون می‌تواند از یک ابزار هوش مصنوعی بخواهد همان مفهوم را با زبانی ساده‌تر، همراه با مثال و متناسب با سطح دانش خود توضیح دهد.

این قابلیت می‌تواند برای دانشجویان، پژوهشگران و حتی کسانی که به‌تازگی مطالعه جدی را آغاز کرده‌اند، بسیار ارزشمند باشد. اما فرصت‌های هوش مصنوعی در تجربه مطالعه به همین مورد محدود نمی‌شود و می‌تواند کتاب را از یک متن یک‌طرفه به یک محیط تعاملی تبدیل کند.

در مطالعه سنتی، خواننده متن را دریافت می‌کند و فرایند فهم و تحلیل عمدتاً در ذهن خودش اتفاق می‌افتد اما با کمک هوش مصنوعی می‌ توان نوعی گفتگوی تکمیلی با کتاب ایجاد کرد که در این حالت، هوش مصنوعی نقش یک همراه مطالعاتی را ایفا می‌کند نه جایگزین متن و نویسنده بلکه ابزاری برای عمیق‌تر شدن ارتباط خواننده با اثر.

فرصت دیگر هوش مصنوعی شخصی‌سازی محتوای مطالعاتی است یعنی می‌تواند با توجه به سطح دانش و نیاز خواننده، توضیحات تکمیلی، واژه‌نامه، مثال، نمودار مفهومی و حتی مسیرهای مطالعاتی متفاوت ارائه کند که این قابلیت به‌خصوص در حوزه کتاب‌های آموزشی اهمیت دارد؛ زیرا می‌تواند به کاهش فاصله آموزشی میان افراد با سطوح متفاوت دانش کمک کند.

فرصت دیگر مربوط به افزایش قدرت یادگیری و ماندگاری مطالب است چرا که یکی از مشکلات رایج در مطالعه این که افراد مطالب زیادی می‌خوانند اما بخش قابل توجهی از آن را به‌سرعت فراموش می‌کنند و هوش مصنوعی می‌تواند با طراحی پرسش‌های متناسب با محتوای کتاب، مرورهای زمان‌بندی‌شده، آزمون‌های کوتاه و تمرین‌های کاربردی، به تثبیت آموخته‌ها کمک کند. در واقع، به‌جای آنکه مطالعه صرفاً به خواندن و عبور از صفحات محدود شود، می‌توان آن را به یک فرایند یادگیری مستمر تبدیل کرد.

یکی دیگر از فرصت‌های مهم، امکان دسترسی هوشمند به محتوای کتابخانه‌ها و منابع گسترده است. با استفاده از فناوری‌های پردازش زبان می‌توان سامانه‌هایی طراحی کرد که خواننده به‌جای جستجوی صرفاً عنوان کتاب، بتواند بر اساس مفهوم، موضوع، پرسش و نیاز خود به بخش‌های مرتبط منابع دسترسی پیدا کند. البته چنین سامانه‌ای زمانی ارزش علمی دارد که پاسخ‌ها به متن اصلی منابع مستند باشند و امکان مشاهده مأخذ و بررسی صحت برداشت‌ها وجود داشته باشد. در این زمینه، یک اصل بسیار مهم وجود دارد هوش مصنوعی باید خواننده را به متن اصلی نزدیک‌تر کند، نه اینکه او را از مطالعه متن اصلی بی‌نیاز کند.

* تهدیدهای هوش مصنوعی برای حوزه کتاب و کتاب‌خوانی و فرهنگ مطالعه چیست؟

در کنار فرصت‌های فراوان، هوش مصنوعی می‌تواند چالش‌های جدی برای آینده کتاب ایجاد کند و یکی از مهم‌ترین تهدیدها، تضعیف عادت مطالعه عمیق و جایگزینی آن با دریافت پاسخ‌های سریع است و توضیح اینکه، وقتی فرد می‌تواند با یک پرسش، خلاصه یک کتاب را دریافت کند ممکن است به‌تدریج انگیزه خود را برای خواندن متن کامل از دست بدهد و این مسئله به‌ویژه زمانی نگران‌کننده می‌شود که فرد تصور کند خلاصه هوشمندانه یک کتاب، معادل تجربه مطالعه آن است. درحالی‌که خلاصه کتاب فقط بخشی از اطلاعات و استدلال‌های آن را منتقل می‌کند و ممکن است ظرافت‌های مفهومی، زمینه تاریخی، پیوستگی استدلال و حتی ابهام‌های سازنده متن را از بین ببرد.

تهدید دیگر ناظر بر گسترش اطلاعات نادرست و تولید انبوه محتوای فاقد اعتبار علمی است با این توضیح که مدل‌های هوش مصنوعی مولد می‌توانند متونی بسیار روان و ظاهرا علمی تولید کنند اما این به معنای صحت اطلاعات آن نیست. گاهی این ابزارها اطلاعات نادرست، ارجاعات ساختگی یا تحلیل‌های غیرمستند ارائه می‌کنند.

یک تهدید مهم دیگر، پرشدن بازار نشر از محتوای کم‌کیفیت و تولید انبوه کتاب‌ های مشابه و یکی از نگرانی‌های مهم صنعت نشر این است که تولید متن با هوش مصنوعی هزینه و زمان بسیار کمتری نسبت به فرایند سنتی داشته باشد. در نتیجه، ممکن است حجم عظیمی از کتاب‌های کم‌عمق، تکراری یا حتی بدون ارزش واقعی وارد بازار شود که این مسئله می‌تواند تشخیص آثار ارزشمند را برای مخاطب دشوارتر کند. در شرایطی که حجم محتوا به‌سرعت افزایش پیدا می‌کند، کیفیت ممکن است زیر سایه کمیت قرار گیرد.

تهدید دیگر وابستگی شناختی و کاهش استقلال فکری مخاطب است و اگر افراد به‌تدریج برای فهم هر موضوع، تحلیل هر مسئله و حتی شکل‌گیری نظر شخصی خود به هوش مصنوعی مراجعه کنند، این احتمال وجود دارد که توانایی ارزیابی مستقل اطلاعات در آن‌ها تضعیف شود. خطر زمانی بیشتر می‌شود که کاربران به‌جای مواجهه با دیدگاه‌های متنوع، صرفا پاسخ‌هایی را دریافت کنند که ابزارهوش مصنوعی بر اساس الگوهای آماری و تنظیمات خود ارائه می‌دهد. در چنین شرایطی، هوش مصنوعی ممکن است ناخواسته به یک واسطه قدرتمند در شکل‌دهی به جهان‌بینی انسان تبدیل شود. البته باید تأکید کنم که این پیامد قطعی و اجتناب‌ناپذیر نیست؛ نوع طراحی سامانه، شیوه استفاده و میزان سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی کاربران در تعیین آن نقش مهمی دارد.

* چگونه می‌توان از هوش مصنوعی برای ترویج و ارتقای فرهنگ مطالعه بهره گرفت؟

به نظرم این سؤال از مهم‌ترین پرسش‌های مطرح‌شده است زیرا اگر بخواهیم نسبت هوش مصنوعی و کتاب را صرفاً از زاویه تولید و انتشار بررسی کنیم، بخش مهمی از ظرفیت اجتماعی این فناوری را نادیده گرفته‌ایم.

هوش مصنوعی می‌تواند به یک زیرساخت جدید برای ترویج کتاب‌خوانی تبدیل شود البته به شرط آنکه از آن برای تقویت انگیزه مطالعه و ایجاد ارتباط میان مردم و کتاب استفاده کنیم، نه اینکه صرفا جایگزینی برای مطالعه ارائه دهیم. در این خصوص راهکارهای متعددی وجود دارد که به برخی اشاره می کنم.

راهکار نخست، ایجاد دستیارهای هوشمند کتاب‌خوانی است با این توضیح که یکی از مشکلات فرهنگ مطالعه این است که بسیاری از افراد نمی‌دانند از کجا شروع کنند، چه کتابی متناسب با نیازشان انتخاب کنند و چگونه مطالعه را به یک عادت مستمر تبدیل کنند و در این خصوص می‌توان از ابزارهایی استفاده کرد که بر اساس علایق، سن، سطح دانش و اهداف مطالعاتی افراد، کتاب‌های مناسب را معرفی کنند.

این ابزارها می‌توانند در طول مطالعه نیز همراه مخاطب باشند مثلاً درباره مفاهیم دشوار توضیح دهند، پرسش‌های تأملی مطرح کنند، ارتباط میان فصل‌های کتاب را نشان دهند و پیشنهادهایی برای مطالعه تکمیلی ارائه کنند.

پیوند دادن کتاب با رسانه‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی راهکار دوم است چرا که بخش قابل توجهی از توجه مخاطبان امروز در بستر شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد لذا نمی‌توان از ترویج کتاب سخن گفت، اما نسبت آن را با محیط رسانه‌ای جدید نادیده گرفت. هوش مصنوعی می‌تواند به تبدیل بخش‌هایی از یک کتاب به محتوای کوتاه و جذاب کمک کند؛ مانند ویدئوهای معرفی کتاب، پادکست‌های کوتاه، روایت‌های تصویری، اینفوگرافیک، محتوای تعاملی و پرسش‌های چالشی.

راهکار سوم ناظر بر توسعه کتابخانه‌های هوشمند و دسترسی عمومی به دانش و یکی از فرصت‌های مهم هوش مصنوعی، ایجاد امکان جست‌وجو و استفاده آسان‌تر از منابع کتابخانه‌ای است و بر این اساس می‌توان کتابخانه‌های عمومی و تخصصی را به سامانه‌هایی مجهز کرد که مخاطب بتواند به درباره موضوع موردنظر خود سؤال کند و منابع مرتبط را همراه با محل دقیق اطلاعات در کتاب دریافت کند.

راهکار چهارم، استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی در توسعه فرهنگ مطالعه در خانواده و مدرسه است که مدارس و خانواده‌ها می‌توانند از ابزارهای هوشمند برای طراحی فعالیت‌های مطالعاتی جذاب استفاده کنند. برای مثال، پس از مطالعه یک داستان، دانش‌آموزان می‌توانند شخصیت‌ها و تصمیم‌های آن‌ها را تحلیل کنند، پایان متفاوتی برای داستان پیشنهاد دهند یا درباره پیام‌های اخلاقی و اجتماعی آن گفت‌وگو کنند که در اینجا هوش مصنوعی می‌تواند به معلم و مربی در طراحی فعالیت‌های خلاقانه کمک کند.

* سخن پایانی شما چیست؟

هوش مصنوعی نباید به فناوری حذف کتاب و مطالعه تبدیل شود بلکه باید به فناوری توسعه فرهنگ خواندن، تعمیق اندیشه و گسترش دسترسی انسان به دانش تبدیل شود. به اعتقاد من، ما در آستانه یک تغییر مهم در تاریخ کتاب قرار داریم. همان‌طور که اختراع صنعت چاپ، انتشار دانش را متحول کرد، هوش مصنوعی نیز می‌تواند مناسبات تولید، انتشار، دسترسی و مطالعه دانش را دگرگون کند.

اما نتیجه این تحول، از پیش تعیین‌شده نیست و اینکه هوش مصنوعی به ارتقای فرهنگ مطالعه منجر شود یا به تضعیف آن، به تصمیم‌ها و سیاست‌هایی بستگی دارد که امروز اتخاذ می‌کنیم.