اجرای طرح آزمایشی اتوبوس‌ رایگان در کرج؛ گسترش طرح قابل بررسی است

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، حمیدرضا عبدالمنافی: صبح که می‌شود، مسیر کمالشهر به کرج مسافرانش را در یک صف نانوشته کنار هم می‌نشاند؛ کارمندی که باید پیش از شروع ساعت اداری در کرج باشد، دانشجویی که کلاسش دیر نمی‌شود، بیماری که نوبت پزشک دارد. همه سوار اتوبوس می‌شوند، همه کرایه می‌دهند و همه به یک جا می‌رسند: میدان حصارک کرج.

همین‌جا اتفاقی می‌افتد که مسافران دیگر نمی‌توانند ساده از کنارش بگذرند. حدود سه هزار تومان که تا این میدان حصارک پرداخته‌اند، آخرین کرایه‌ای است که در این سفر می‌دهند. از حصارک به بعد، همان مسافر با همان مقصد سوار اتوبوس‌های شهری کرج می‌شود و دیگر پولی نمی‌پردازد. چون طرح رایگان حمل و نقل عمومی در شهر کرج در حال اجرا است.

یک مسیر، دو قاعده. این تفاوت حالا از یک گلایه پراکنده در ایستگاه‌ها به پرسشی جدی برای مدیریت شهری تبدیل شده است: وقتی سفر روزانه شهروندان از مرز شهرها می‌گذرد، سهم همسایه‌ها از یک طرح شهری چیست؟

طرح رایگان‌سازی اتوبوس‌های شهری کرج از اوایل مردادماه، با موافقت فرمانداری شهرستان کرج و به‌صورت آزمایشی و به مدت شش ماه اجرا می‌شود. این تصمیم هزینه جابه‌جایی را در محدوده شهر کرج رایگان کرده است، اما فعلاً ساکنان کمالشهر، محمدشهر و مسافران ورودی از فردیس را به‌طور کامل پوشش نمی‌دهد.

مرز اداری، مسیر واقعی زندگی

مسئله از جایی آغاز می‌شود که مرز اجرای یک طرح شهری با مسیر واقعی زندگی شهروندان همخوانی ندارد. بسیاری از ساکنان شهرهای اطراف برای اشتغال، تحصیل، درمان و انجام امور اداری به کرج رفت‌وآمد می‌کنند. کرج مرکز استان البرز و مرکز شهرستان کرج است و بخش مهمی از خدمات اداری و درمانی منطقه در آن متمرکز شده است.

برای این شهروندان، تفاوت میان کرایه مسیر تا حصارک و ادامه رایگان سفر، فقط اختلاف در شیوه دریافت بهای بلیت نیست. موضوع به چگونگی هماهنگی خدمات حمل‌ونقل عمومی در محدوده‌ای برمی‌گردد که رفت‌وآمد روزانه ساکنانش از مرزهای اداری شهرها فراتر می‌رود.

سفر مشترک، کرایه متفاوت

مسافری که از کمالشهر راهی کرج می‌شود، برای رسیدن به میدان حصارک باید حدود سه هزار تومان بپردازد. پس از ورود به شبکه اتوبوس‌رانی کرج، همین مسافر می‌تواند از خدمات رایگان بهره ببرد. به این ترتیب، رایگان‌سازی فقط در بخشی از مسیر اعمال می‌شود و هزینه بخش دیگر همچنان بر دوش مسافر است.

گلایه شهروندان کمالشهری از همین تفاوت شکل گرفته است. بخشی از کارکنان دستگاه‌های اجرایی مستقر در کرج ساکن کمالشهر هستند و دانش‌آموزان، دانشجویان و مراجعه‌کنندگان به مراکز درمانی نیز هر روز میان این شهرها تردد می‌کنند.

استقرار استانداری البرز، فرمانداری شهرستان کرج، شماری از شعب بیمه و مراکز درمانی و تخصصی در کرج، ضرورت این رفت‌وآمدها را بیشتر کرده است.

از نگاه مسافران، وقتی مبدأ سفر در شهری همسایه و مقصد در کرج است، دو سیاست متفاوت کرایه در دو بخش یک مسیر پرسش‌برانگیز است. این پرسش‌ها درباره نحوه برنامه‌ریزی حمل‌ونقل عمومی مطرح می‌شود.

این مطالبه در شرایطی شنیده می‌شود که طرح هنوز آزمایشی است. گسترش آن به شهرهای دیگر نیز بدون بررسی منابع مالی، ظرفیت ناوگان و هماهنگی میان مدیریت‌های شهری ممکن نخواهد بود.

کمالشهر منتظر هماهنگی برای پیوستن به طرح

پشت این مسیر پیوسته، ناوگانی قرار دارد که کمالشهر آن را از کرج اجاره کرده است.

صادق گلزار زیرک، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل و عمران شورای اسلامی شهر کمالشهر، می‌گوید این شهر طی چند سال گذشته ۲۰ دستگاه اتوبوس از کرج گرفته و سالانه ۲۷ میلیارد تومان می‌پردازد. به این ترتیب، کمالشهر هم هزینه ناوگان را می‌دهد و هم مسافرانش بخشی از مسیر را با کرایه طی می‌کنند.

به گفته این عضو شورای شهر کمالشهر از این ۲۰ دستگاه، پنج اتوبوس فرسوده از چرخه خارج شده و فاصله حرکت اتوبوس‌ها از حدود هفت تا هشت دقیقه به ۱۲ تا ۱۵ دقیقه رسیده است.

گلزار زیرک امیدوار است با ساماندهی مجدد ناوگان، فاصله حرکت به وضعیت قبل برگردد.

وی همچنین معتقد است وقتی مسافران دو شهر از یک مسیر مشترک استفاده می‌کنند، پیش از شروع طرح رایگان‌سازی باید هماهنگی بیشتری میان مدیریت‌های شهری انجام می‌شد. چنین هماهنگی‌ای می‌توانست شهروندان کمالشهری را هم‌زمان با کرجی‌ها بهره‌مند کند.

اگر توافق و منابع مالی فراهم شود، رایگان‌سازی در کمالشهر هم ممکن خواهد بود. این شهر در کنار این پیگیری، به‌دنبال تأمین منابع برای نوسازی ناوگان و خرید اتوبوس‌های جدید است.

رئیس کمیسیون حمل و نقل شورای کمالشهر امیدوار است تقویت ناوگان خدمات‌رسانی را بهتر کند.

کرج؛ طرح آزمایشی با ملاحظات اجرایی

در کرج، نگاه دیگری وجود دارد. علیرضا رحیمی، رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورای اسلامی شهر کرج، در پاسخ به انتقاد از پوشش ندادن شهرهای پیرامونی، بر آزمایشی بودن طرح تأکید می‌کند.

او می‌گوید رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی را باید با بررسی دقیق اثرش بر ظرفیت ناوگان، کیفیت خدمات و هزینه‌های مدیریت شهری پیش برد.

نگرانی این عضو شورای شهر کرج از افزایش تعداد مسافران است. وقتی بلیت رایگان می‌شود، تقاضای سفر بالا می‌رود. اگر ناوگان و نظم حرکت اتوبوس‌ها همراه این افزایش تقویت نشود، کیفیت خدمات ممکن است افت کند.

از نگاه رحیمی، تعمیم طرح به شهرهای پیرامونی پیش از مشخص شدن نتایج دوره آزمایشی می‌تواند مشکلات اجرایی و مالی ایجاد کند. به همین دلیل، ارزیابی شرایط فعلی و تعیین سازوکار ادامه طرح را لازم می‌داند.

این استدلال نکته‌ای مهم را برجسته می‌کند: رایگان شدن بلیت به‌تنهایی به معنای بهبود حمل‌ونقل عمومی نیست. اتوبوسی که دیر برسد یا شلوغ باشد، حتی با بلیت رایگان هم مسافر را راضی نمی‌کند.

با این حال، پرسش کمالشهری‌ها بی‌پاسخ نمانده است. آنان بخشی از مسیر را با پرداخت کرایه می‌روند و بعد از ورود به کرج بی‌پرداخت ادامه می‌دهند. این تفاوت، ضرورت بررسی راهکارهای هماهنگی میان مدیریت‌های شهری را نشان می‌دهد.

درخواست رسمی؛ مسیر پیگیری شهرهای پیرامونی

برای این پرسش، مسیر رسمی‌ای وجود دارد. علی قاسم‌پور، رئیس شورای اسلامی شهرستان کرج، در پاسخ به پیگیری خبرنگار مهر می‌گوید شوراهای شهر می‌توانند درخواست بهره‌مندی از طرح رایگان‌سازی را به‌صورت رسمی مطرح کنند.

به گفته قاسم‌پور، اگر این شورا درخواست رسمی خود را ارائه کند، امکان پیگیری موضوع و مساعدت برای پیشبرد آن وجود دارد. برای فردیس، مسیر از شورای اسلامی شهرستان فردیس و شورای اسلامی استان البرز می‌گذرد. طرح درخواست از طریق شورای اسلامی شهرستان کرج هم ممکن است.

اما ارائه درخواست، تصمیم نهایی نیست. تصویب یا آغاز اجرای طرح در شهرهای پیرامونی به بررسی هزینه‌ها، توافق مدیریت‌های شهری و تعیین سازوکار اجرایی بستگی دارد.

مطالبه‌ای فراتر از رایگان شدن بلیت

طرح شش‌ماهه رایگان‌سازی اتوبوس‌های کرج فرصتی است برای سنجش اثر این سیاست بر هزینه سفر شهروندان و کیفیت خدمات عمومی. تجربه مسافران کمالشهری نشان می‌دهد که رفت‌وآمد روزانه میان شهرهای پیرامونی و مرکز استان، ضرورت توجه به هماهنگی حمل‌ونقل عمومی در کل این محدوده را بیشتر می‌کند.

مدیریت شهری کرج بر آزمایشی بودن طرح و حفظ کیفیت خدمات تأکید دارد. کمالشهر با اشاره به هزینه اجاره ناوگان و پیوستگی خطوط، خواهان بررسی امکان استفاده از طرح است.

رئیس شورای اسلامی شهرستان کرج هم مسیر درخواست رسمی را پیش روی شوراهای شهر گذاشته است.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا در فرصت باقی‌مانده از دوره آزمایشی، درخواست شهرهای پیرامونی به بررسی مشترک و تصمیمی روشن می‌رسد یا نه.

تعیین تکلیف هزینه‌ها، اعلام شرایط پیوستن شهرهای دیگر و مشخص شدن زمان‌بندی تصمیم‌گیری می‌تواند وضعیت را شفاف‌تر کند. برای مسافران کمالشهر، محمدشهر و فردیس، مسئله فقط رایگان شدن بلیت نیست. آنچه برایشان اهمیت دارد، دسترسی هماهنگ‌تر به حمل‌ونقل عمومی در مسیرهای روزانه است.