گل محمدی در تنگنای تولید و بازار؛ چرا ارزش افزوده سهم ایران نیست؟

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - هادی نجف زاده: گل محمدی برای کاشان و بسیاری از شهرهای منطقه تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی، اقتصادی و گردشگری این منطقه با گل، گلاب و فرآورده‌های آن گره خورده است. با این حال، اظهارات فعالان این صنعت نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان ظرفیت موجود و ارزش اقتصادی ایجادشده وجود دارد؛ فاصله‌ای که از مزرعه آغاز می‌شود و تا بازارهای داخلی و خارجی ادامه پیدا می‌کند.

در حالی که ایران از نظر سطح زیرکشت و تنوع اقلیمی ظرفیت بالایی برای تولید گل محمدی دارد، فعالان این حوزه معتقدند ضعف بهره‌وری، محدود بودن سبد محصولات، مشکلات استانداردسازی و دشواری‌های صادرات و بازاریابی، مانع تبدیل این ظرفیت به یک زنجیره اقتصادی قدرتمند شده است.

مسئولان باید برای توسعه محصولات و شکل‌گیری یک هویت اقتصادی و فرهنگی پیرامون گل محمدی برنامه‌ریزی کنند

محمدعلی رضایی در گفتگو با خبرنگار مهر یکی از مهم‌ترین مسائل این صنعت را فاصله میان ظرفیت تولید و میزان بهره‌برداری اقتصادی از گل محمدی دانست و با اشاره به مشکلات صادرکنندگان محصولات گیاهان دارویی و فرآورده‌های گل محمدی اظهار کرد: دولت‌ها وظیفه دارند از بخش اقتصادی کشور حمایت کنند و صادرات محصولات در شرایط تحریم برای فعالان این حوزه دشوار شده است.

به گفته وی، حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی نیز هزینه‌های سنگینی به تولیدکنندگان و صادرکنندگان تحمیل می‌کند و بدون حمایت مؤثر، حضور مستمر در بازارهای جهانی دشوار خواهد بود.

رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده‌های غذایی ایران بر ضرورت افزایش تنوع محصولات گل محمدی تأکید و تصریح کرد: در کشورهایی مانند بلغارستان و ترکیه از یک گل محمدی محصولات متنوعی تولید می‌شود، در حالی که در ایران بخش قابل توجهی از ظرفیت این محصول همچنان در تولید گل و گلاب خلاصه شده است.

وی تجربه ترکیه را نمونه‌ای قابل توجه دانست و افزود: در این کشور شهری وجود دارد که هویت و نمادهای آن با گل محمدی پیوند خورده و حتی محصولات مختلفی مانند صابون و کرم با استفاده از این گل تولید می‌شود.

رضایی با انتقاد از کم‌رنگ بودن چنین رویکردی در کاشان گفت: مسئولان باید برای ایجاد نمادهای شهری، توسعه محصولات و شکل‌گیری یک هویت اقتصادی و فرهنگی پیرامون گل محمدی برنامه‌ریزی کنند.

وی در نهایت تأکید کرد: کاشان نباید تنها به عنوان محل تولید گلاب شناخته شود، بلکه باید به مرکز تولید ایده، فرآوری، توسعه محصولات و معرفی گل محمدی در کشور تبدیل شود و ظرفیت ایجاد یک هاب ملی در این حوزه را دنبال کند.

از محصول سنتی تا زنجیره ارزش

نکته مهم این است که مسئله صنعت گل محمدی فقط افزایش میزان تولید نیست. اگر محصول پس از برداشت عمدتاً به گلاب تبدیل شود و بخش بزرگی از آن نیز در بازار داخلی مصرف شود، امکان خلق ارزش افزوده بالا محدود خواهد ماند.

به همین دلیل، توسعه صنایع پایین‌دستی و تولید فرآورده‌هایی با ارزش اقتصادی بیشتر، می‌تواند حلقه مفقوده این زنجیره باشد.

استاندارد و برند ارگانیک می‌تواند زمینه فروش محصولات گیاهی از جمله گل محمدی با ارزش افزوده بیشتر را فراهم کند

صمد حسن‌زاده نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت گسترده کشور در حوزه گیاهان دارویی و معطر اظهار کرد: ایران از نظر تنوع گیاهی از امکانات کم‌نظیری برخوردار است، اما هنوز نتوانسته از این ظرفیت برای ایجاد ارزش افزوده و حضور مؤثر در بازارهای جهانی استفاده کند.

وی با اشاره به گل محمدی ابراز کرد: این محصول توانسته تا حدی نام ایران را در میان تولیدکنندگان گیاهان معطر مطرح کند و مناطقی مانند کاشان نیز در سال‌های گذشته در زمینه کشت، فرآوری و تولید گلاب و سایر فرآورده‌ها فعالیت داشته‌اند.

رئیس اتاق بازرگانی ایران البته ظرفیت ایران را محدود به گل محمدی ندانسته و به محصولاتی مانند زرشک و عناب خراسان جنوبی و گیاهان دارویی مناطق آذربایجان اشاره و تصریح کرد: اگر برای این محصولات زنجیره تولید و ارزش افزوده شکل بگیرد، فرصت‌های اقتصادی قابل توجهی ایجاد خواهد شد.

وی همچنین بر ظرفیت بازار محصولات ارگانیک تأکید و خاطرنشان کرد: استاندارد و برند ارگانیک می‌تواند زمینه فروش محصولات گیاهی از جمله گل محمدی با ارزش افزوده بیشتر را فراهم کند.

حسن زاده یکی از مشکلات موجود را محدودیت در معرفی محصولات ایرانی در بازارهای بین‌المللی عنوان کرد و گفت: تحریم‌ها و مشکلات ارتباطات بین‌المللی، حضور مؤثر تولیدکنندگان ایرانی در نمایشگاه‌ها و بازارهای جهانی را دشوار کرده است.

زنجیره‌ای که از مزرعه آغاز می‌شود

موضوع گل محمدی را نمی‌توان جدا از سایر گیاهان دارویی و معطر کشور دید. مشکل اصلی، نبود یک زنجیره کامل است؛ زنجیره‌ای که باید از تولید استاندارد و پایدار در مزرعه آغاز شود، به فرآوری و تولید محصولات متنوع برسد و در نهایت با بسته‌بندی، برند، بازاریابی و صادرات تکمیل شود.

در چنین شرایطی، حتی محصولی با کیفیت بالا نیز بدون بازار مناسب نمی‌تواند ارزش اقتصادی واقعی خود را ایجاد کند.

بهره‌وری گل محمدی ایران فاصله زیادی با ترکیه و بلغارستان دارد

پرویز خیرخواه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بخش مهمی از مشکلات صنعت مربوط به به بهره‌وری و شیوه تولید است.

وی با اشاره به سطح زیرکشت حدود ۶۰ هزار هکتاری گل محمدی در ایران ابراز کرد: مجموع سطح زیرکشت این محصول در ترکیه و بلغارستان حدود پنج هزار هکتار اعلام شده است، اما میزان برداشت ایران حدود ۶۰ هزار تن و برداشت این دو کشور در مجموع حدود ۲۰ هزار تن عنوان شده است.

عضو انجمن گلاب ایران با اشاره به ارزش اقتصادی تولید گل محمدی تصریح کرد: بهره‌وری اقتصادی ایران حدود دو هزار دلار در هکتار اعلام شده، در حالی که این رقم در ترکیه حدود ۱۲ هزار دلار است.

وی تأکید کرد: این ارقام نشان می‌دهد افزایش سطح زیرکشت به تنهایی راه‌حل نیست و باید روی افزایش بهره‌وری، کیفیت محصول، فرآوری و ارزش افزوده تمرکز کرد.

خیرخواه همچنین بر اهمیت کشاورزی ارگانیک تأکید و خاطرنشان کرد: ارگانیک تنها به حذف سموم و کودهای شیمیایی محدود نمی‌شود، بلکه باید کل اکوسیستم گلستان مورد توجه قرار گیرد.

به گفته وی، کوچک و خرد بودن واحدهای کشاورزی، هزینه دریافت گواهی‌های ارگانیک و محدودیت دانش و آموزش از موانع توسعه این نوع تولید است. در برخی موارد نیز نبود آزمایشگاه‌های مورد تأیید بازارهای هدف باعث می‌شود تولیدکنندگان برای انجام آزمایش‌های مورد نیاز هزینه و زمان بیشتری صرف کنند.

عضو انجمن گلاب ایران همچنین استانداردسازی را یکی از الزامات حضور در بازارهای جهانی دانست و تأکید کرد: تولیدکنندگان و کارخانه‌ها باید در تدوین استانداردهای مرتبط با صنعت نقش بیشتری داشته باشند.

بازاریابی؛ حلقه پایانی اما تعیین‌کننده

اگر بهره‌وری پایین، هزینه تولید و محدودیت فرآوری یک سوی مشکل باشد، بازاریابی سوی دیگر آن است. تولیدکننده زمانی از افزایش کیفیت و بهره‌وری سود می‌برد که بتواند محصول خود را در بازار مناسب و با قیمت متناسب عرضه کند.

این مسئله در تولید سنتی گلاب نیز خود را نشان می‌دهد؛ صنعتی که در شهرهایی مانند نیاسر با دانش بومی و سابقه طولانی ادامه دارد اما با افزایش هزینه‌های تولید و رقابت در بازار مواجه است.

بزرگ‌ترین مشکل امروز بازاریابی است

یکی از تولیدکنندگان گلاب سنتی در نیاسر در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به مشکلات تولید گل محمدی اظهار کرد: چالش‌ها از مرحله تولید آغاز می‌شود؛ هزینه نگهداری گلستان، تأمین نیروی کار، شرایط آب‌وهوایی و نوسان قیمت گل، همگی بر هزینه نهایی محصول اثر می‌گذارند. در زمان برداشت نیز گل باید با سرعت مناسب جمع‌آوری و برای گلابگیری آماده شود و افزایش هزینه نیروی انسانی، فشار بیشتری به تولیدکننده وارد کرده است.

وی ابراز کرد: پس از برداشت نیز هزینه گلابگیری، بسته‌بندی، نگهداری و عرضه محصول وجود دارد، اما بزرگ‌ترین مشکل اکنون بازاریابی است.

به گفته این تولیدکننده سنتی گلاب ممکن است محصول با کیفیت و روش سنتی تولید شود، اما اگر بازار مناسب و مسیر مطمئنی برای فروش وجود نداشته باشد، زحمت تولیدکننده به درآمد متناسب تبدیل نمی‌شود.

آنچه از اظهارات فعالان صنعت گل و گلاب به دست می‌آید، تصویری از زنجیره‌ای است که در حلقه‌های مختلف با مشکل مواجه است؛ از بهره‌وری مزرعه و هزینه برداشت گرفته تا فرآوری، استاندارد، بسته‌بندی، بازاریابی و صادرات.

گل محمدی ایران ظرفیت تبدیل شدن به یک محصول اقتصادی با ارزش افزوده بالا را دارد، اما تحقق این ظرفیت نیازمند عبور از نگاه صرفاً سنتی به تولید و گلابگیری و حرکت به سمت زنجیره کامل ارزش است.

برای کاشان نیز موضوع فراتر از حفظ عنوان پایتخت گلاب است. اگر قرار است این منطقه به مرکزیت ملی گل محمدی تبدیل شود، باید میان کشاورز، تولیدکننده، تشکل‌های تخصصی، بخش خصوصی و دستگاه‌های دولتی پیوند مؤثرتری شکل بگیرد؛ پیوندی که نتیجه آن افزایش بهره‌وری، تنوع محصولات، تقویت برند، دسترسی به بازار و در نهایت سهم بیشتر تولیدکننده از ارزش اقتصادی گل محمدی باشد.