تولید محصول سالم، هزینه با کشاورز، مسئولیت با دولت

به گزارش کرمان نو، مختار مهدی‌زاده، عضو هیئت‌رئیسه انجمن ارگانیک ایران، در گفت‌وگو با خبرگزاری «بازار» سهم محصولات ارگانیک از تولیدات کشاورزی کشور را کمتر از یک درصد اعلام کرده و گفته است در برنامه پنج‌ساله، افزایش این سهم به حدود سه درصد هدف‌گذاری شده است. به گفته او، دستیابی به این هدف بدون حمایت مالی، آموزش کشاورزان و تقویت نظام بازرسی امکان‌پذیر نخواهد بود.

تولید ارگانیک؛ هزینه بیشتر، حمایت ناکافی

به گفته مهدی‌زاده در گفت‌وگو با خبرگزاری «بازار»، تولید ارگانیک تنها به حذف سموم و کودهای شیمیایی از فرایند تولید محدود نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از الزامات باید در مزرعه رعایت شود. او با اشاره به ضرورت مراقبت‌های ویژه، کنترل آلودگی و رعایت شرایط قرنطینه، تأکید کرده است که این شیوه تولید هزینه بیشتری به کشاورز تحمیل می‌کند.

در کشاورزی متعارف نیز تولیدکننده با هزینه‌های نهاده، آب، انرژی، نیروی کار و نوسان بازار مواجه است. ورود به تولید ارگانیک، علاوه بر این هزینه‌ها، مستلزم رعایت ضوابط مشخص و طی کردن فرایند ارزیابی و دریافت گواهی است. بنابراین کشاورز برای تغییر شیوه تولید، تنها با یک تصمیم فنی روبه‌رو نیست؛ او باید درباره توان مالی خود، امکان تحمل هزینه‌های دوره گذار و احتمال فروش محصول با شرایط اقتصادی مناسب نیز تصمیم بگیرد.

مهدی‌زاده تأمین مالی را مهم‌ترین نیاز این بخش دانسته و گفته است دولت می‌تواند برای کشاورزانی که استانداردهای تولید ارگانیک را رعایت می‌کنند، مشوق‌هایی در نظر بگیرد. به گفته او، در دوره گذار از تولید متعارف به تولید ارگانیک ممکن است میزان تولید یا ساختار هزینه‌ها تغییر کند و همین موضوع، ضرورت حمایت از تولیدکننده را افزایش می‌دهد.

مسئله در اینجا، صرفاً پرداخت تسهیلات نیست؛ حمایت زمانی می‌تواند به توسعه پایدار منجر شود که متناسب با هزینه واقعی تغییر روش تولید طراحی شده باشد

آموزش و ترویج؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

تغییر روش تولید بدون دانش فنی امکان‌پذیر نیست. کشاورزی ارگانیک به مدیریت متفاوت خاک، شناخت نهاده‌های مجاز، پیشگیری از آلودگی مزرعه و آشنایی با ضوابط صدور گواهی نیاز دارد. کشاورزی که از این اطلاعات برخوردار نباشد، ممکن است با هزینه‌های اضافی مواجه شود یا نتواند الزامات لازم برای تأیید محصول خود را به‌درستی رعایت کند.

عضو هیئت‌رئیسه انجمن ارگانیک ایران، آموزش کشاورزان را یکی از نیازهای مهم این بخش دانسته است. او در گفت‌وگو با «بازار» از نبود ساختار مشخص و قدرتمند برای ترویج محصولات ارگانیک در وزارت جهاد کشاورزی انتقاد کرده و خواستار روشن شدن جایگاه این حوزه در ساختار وزارتخانه و خدمات ارائه‌شده به تولیدکنندگان شده است.

اهمیت آموزش زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم تصمیم کشاورز برای تغییر روش تولید، در مزرعه و در مواجهه با شرایط واقعی اقلیم، خاک، آفات و بازار گرفته می‌شود. دستورالعمل‌های عمومی، بدون آموزش عملی و پشتیبانی کارشناسی، لزوماً به تغییر پایدار منجر نمی‌شوند. از این رو، نظام ترویج باید بتواند تولیدکننده را از مرحله آشنایی با الزامات تا مدیریت مزرعه و دریافت گواهی همراهی کند.

برای استان کرمان نیز این موضوع اهمیت دارد. گستردگی فعالیت‌های کشاورزی و تنوع محصولات، ضرورت بررسی ظرفیت تولید سالم و ارگانیک را برجسته می‌کند؛ اما تعیین اینکه کدام محصولات و مناطق برای توسعه این شیوه مناسب‌ترند، به اطلاعات دقیق درباره هزینه تولید، شرایط اقلیمی، بازار فروش و الزامات گواهی نیاز دارد. بدون چنین ارزیابی‌ای، نمی‌توان صرفاً بر اساس ظرفیت عمومی کشاورزی استان، از امکان توسعه گسترده تولید ارگانیک سخن گفت.

دیگر چه خبر؟

شناسایی محصولات مستعد، آموزش متناسب با شرایط هر منطقه و دسترسی کشاورزان به مشاوره تخصصی می‌تواند نقطه شروع برنامه‌ریزی استانی باشد. در این مسیر، همکاری میان بخش‌های ترویج، مراکز تخصصی و نهادهای مرتبط با گواهی‌دهی نیز اهمیت دارد تا کشاورز در میان دستورالعمل‌ها و مراحل اداری سرگردان نماند.

غذای سالم؛ مسئله‌ای فراتر از یک بازار خاص

محصولات ارگانیک گاهی در بازار به‌عنوان کالاهایی خاص و گران‌قیمت شناخته می‌شوند؛ اما بحث درباره آن‌ها با موضوع گسترده‌تری، یعنی سلامت غذا، ارتباط دارد. مهدی‌زاده در گفت‌وگو با خبرگزاری «بازار» تأکید کرده است که تولید محصولات ارگانیک نباید صرفاً از منظر اقتصادی و تجاری بررسی شود، بلکه سلامت جامعه نیز باید در سیاست‌گذاری این حوزه مورد توجه قرار گیرد.

او با اشاره به نیاز بیماران و افرادی که دوران درمان یا نقاهت را می‌گذرانند، پیشنهاد کرده است امکان تدوین دستورالعمل‌هایی برای استفاده از محصولات سالم و در صورت فراهم بودن شرایط، محصولات ارگانیک در بیمارستان‌ها بررسی شود. به گفته او، توجه به تغذیه مناسب نباید تنها به مدت حضور بیمار در بیمارستان محدود بماند و دسترسی به مواد غذایی مطمئن پس از ترخیص نیز اهمیت دارد. مهدی‌زاده همچنین بر ضرورت توجه به غذای کودکان تأکید کرده است.

در این میان، تمایز میان «محصول ارگانیک» و «محصول سالم» نیز ضروری است. این دو عنوان الزاماً یکسان نیستند و ادعای ارگانیک بودن باید بر اساس استانداردها و گواهی معتبر اثبات شود. کنترل باقی‌مانده سموم و آلاینده‌ها یکی از ابعاد مهم ایمنی غذاست، اما به‌تنهایی برای اثبات ارگانیک بودن محصول کافی نیست.

بنابراین، سیاست‌گذاری سلامت غذا باید هم‌زمان چند مسیر را دنبال کند: نظارت بر مصرف نهاده‌های کشاورزی، پایش باقی‌مانده سموم، توسعه تولید بر اساس استانداردهای معتبر و افزایش دسترسی مصرف‌کنندگان به اطلاعات قابل اعتماد درباره محصولی که خریداری می‌کنند.

گواهی معتبر؛ شرط اعتماد در بازار ارگانیک

یکی از مشکلاتی که می‌تواند به بازار محصولات ارگانیک آسیب بزند، استفاده از این عنوان بدون برخورداری از تأییدیه معتبر است. اگر مصرف‌کننده نتواند محصول واقعی را از کالایی که صرفاً با برچسب ارگانیک عرضه شده تشخیص دهد، اعتماد به بازار کاهش می‌یابد. این وضعیت به تولیدکنندگانی نیز آسیب می‌زند که برای رعایت ضوابط، هزینه و زمان صرف کرده‌اند.

مهدی‌زاده با اشاره به فعالیت سازمان‌های بازرسی در این حوزه گفته است تولیدکنندگان می‌توانند برای دریافت تأییدیه، فرایند ارزیابی را طی کنند. به گفته او، در این فرایند، شرایط تولید در مزرعه بررسی می‌شود و روند بازرسی ممکن است شش ماه تا یک سال طول بکشد. پس از بررسی الزامات و انجام آزمایش‌های لازم، در صورت تأیید شرایط، امکان دریافت گواهی ارگانیک فراهم می‌شود.

او همچنین تأکید کرده است که نمی‌توان تنها با آزمایش یک نمونه کوچک، کل تولید یک مزرعه یا واحد تولیدی را ارگانیک اعلام کرد. این نکته به تفاوت میان ارزیابی محصول نهایی و بررسی فرایند تولید اشاره دارد. آزمایش محصول می‌تواند اطلاعاتی درباره برخی آلاینده‌ها فراهم کند، اما احراز ارگانیک بودن مستلزم بررسی ضوابط تولید و سوابق مربوط نیز هست.

از نگاه مهدی‌زاده، تقویت نظام بازرسی و اطلاع‌رسانی به مردم می‌تواند از سوءاستفاده از عنوان ارگانیک جلوگیری کند. برای تحقق این هدف، مصرف‌کننده باید بتواند نشان معتبر را شناسایی کند و در صورت نیاز، اطلاعات مربوط به گواهی محصول را استعلام بگیرد.

سهم کمتر از یک‌درصدی محصولات ارگانیک، بر اساس اظهارات عضو هیئت‌رئیسه انجمن ارگانیک ایران، نشان می‌دهد فاصله‌ای میان وضعیت موجود و هدف سه‌درصدی اعلام‌شده وجود دارد. پر کردن این فاصله به مجموعه‌ای هماهنگ از حمایت مالی، آموزش، نظارت و ایجاد بازار نیاز دارد. اگر هزینه تغییر روش تولید بر دوش کشاورز بماند و در سوی دیگر، نظام تشخیص محصول معتبر و بازار قابل اعتماد شکل نگیرد، افزایش سهم تولید ارگانیک با موانع جدی مواجه خواهد بود.