زن در تراز اسلام؛ عفت مقتدرانه و کنشگری اجتماعی در سیره حضرت زینب(س)

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، عاطفه وفائیان: نگاهی به منظومه تاریخ اسلام و نقطه‌های عطف آن نشان می‌دهد که نقش‌آفرینی زنان هرگز محدود به حاشیه رویدادها یا محصور در دایره بسته‌ای از انفعال نبوده است. در این میان، سیره و منظومه رفتاری عقیله بنی‌هاشم، جلوه‌ای کامل از مکتب تربیتی وحیانی و توحیدی را پیش روی بشریت قرار می‌دهد؛ تربیتی ریشه‌دار و بالنده در دامن خاندان عصمت و طهارت که حاصل آن، شکل‌گیری روحیه‌ای بصیرت‌محور، مقاوم و آماده برای پذیرش سترگ‌ترین رسالت‌های الهی و تاریخی در سخت‌ترین موقعیت‌ها و بزنگاه‌ها بوده است.

حضور و جایگاه این بانوی بزرگ پیش و پس از واقعه کربلا در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و ترویج معارف قرآن کریم، به روشنی خط بطلانی بر باورها و تصویرسازی‌های ایستا و تک‌بعدی می‌کشد. ایشان نشان دادند که متن جامعه اسلامی همواره می‌تواند مأمن و پایگاهی علمی و معنوی برای هدایتگری و حیات جمعی باشد؛ جایگاهی که نه تنها رسالت‌های اصیل خانوادگی را کم‌رنگ نمی‌کند، بلکه حیا، نجابت و وقار زنانه را به عنوان سنگر و بنیانی مستحکم برای اثرگذاری اجتماعی و کنشگریِ باصلابت معرفی می‌نماید.

مواجهه با سهمگین‌ترین رخدادهای تاریخی و ناملایمات سنگین پس از واقعه عاشورا، تجلی عینی صبر فعال، معنابخشی به رنج و مدیریت شکوهمند بحران بود. در لحظاتی که در محاسبات رایج، رنج اسارت ظاهری نشانه‌ای از ضعف قلمداد می‌شد، تکیه بر منطق قدرت الهی معادلات را دیگرگون ساخت و تبدیل مصیبت به حماسه‌ای پویا شد؛ ایستادگی مقتدرانه‌ای که نه‌تنها پیام ضعف مخابره نکرد، بلکه تهدیدات پیش رو را به بستری برای بیداری، رسوایی هیمنه باطل و استواری پایه‌های اندیشه اصیل بدل ساخت.

در ساحت سخنوری و میدان جهاد تبیین نیز بهره‌گیری از ابزار استدلال قرآنی، بیان حقایق با بیانی کوبنده و شکستن فضای غبارآلود زمانه، آموزه‌ای ماندگار از شجاعت در دفاع از حق بر جای گذاشت. این شیوه بیانی و رسانه‌ای اثبات کرد که دفاع از آرمان‌های توحیدی و ایستادگی در برابر امواج تزویر، فراتر از هرگونه ترس از سرزنش یا جوسازی‌های زمانه است و رسالت تبیین‌گری ایجاب می‌کند که چهره زلال حقیقت همواره با صراحت، استواری و منطقی خدشه‌ناپذیر آشکار گردد.

امروز نیز بازخوانی این سیره تمدن‌ساز پاسخی بنیادین به تعارض‌های ذهنی و دوگانه‌های ساختگی دنیای معاصر است؛ الگویی زنده و راه‌گشا که فراتر از رویکردهای افراط و تفریط، مسیر «عفت مقتدرانه»، «تشخیص دقیق حق از باطل» و «تاب‌آوری راهبردی» را ترسیم می‌کند و نقشه راهی مطمئن پیش روی نسل امروز قرار می‌دهد تا بدون عدول از ارزش‌های والای اخلاقی و انسانی، در مسیر سازندگی، هدایت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی نقشی اثرگذار ایفا نماید.

حیا و عفاف هرگز محدودیت نیست؛ سنگری برای اثرگذاری اجتماعی است

اعظم التفاتی‌فاز، مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر، به مناسبت ایام میلاد خجسته حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، ابعاد گوناگون سیره، تربیت و نقش‌آفرینی این بانوی بزرگ اسلام را در عرصه‌های فردی، اجتماعی و تبیینی مورد تحلیل و بررسی قرار داد و با اشاره به پرسشی پیرامون ویژگی‌های تربیت خانوادگی حضرت زینب (س) و ارتباط آن با اقدامات ایشان در پس از واقعه عاشورا اظهارکرد: حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در دامن خاندان عصمت و طهارت، یعنی در محضر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها رشد و نمو پیدا کردند؛ لذا شاکله تربیتی ایشان در چنین فضای متعالی شکل گرفته است و رفتارهای ایشان در طول زندگی، ریشه در این اصالت تربیتی دارد.

مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی با بیان سه نکته محوری در این زمینه افزود: نخستین نکته، پیوند ناگسستنی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها با خاندان عصمت و ولایت است. ایشان از ابتدای حیات خویش آموختند که باید در راه رضای امام زمان خود و در مسیر تبعیت از ایشان گام بردارند؛ به گونه‌ای که این باور به‌قدری در وجودشان نهادینه شده بود که حتی در زمان ازدواج نیز همراهی با امام حسین علیه‌السلام را به عنوان امام زمان عصر خویش مطرح کردند و این امر نشان‌دهنده مسئولیت‌پذیری ایشان در قبال امام زمان است.

وی در ادامه بیان کرد: نکته دوم را دستیابی آن حضرت به مقام فرقان و تشخیص حق از باطل دانست و گفت: تربیت در خاندان علم و عصمت موجب شد تا امام سجاد علیه‌السلام به ایشان لقب «عالمة غیر معلمة» بدهند؛ لقبی که نشان می‌دهد دانش ایشان منتسب به مسیر عادی نبوده، بلکه از سرچشمه نورانیت اهل‌بیت و علم لدنی برخوردار بوده است.

التفاتی‌فاز تصریح کرد: نکته سوم نیز به شیوه مواجهه حضرت با ناملایمات زندگی مربوط می‌شود؛ صبر حضرت زینب سلام‌الله‌علیها یک صبر منفعلانه نبود، بلکه صبری فعال بود که مصیبتی به آن عظمت را به حماسه تبدیل کرد. حضور فرزندان فدایی در رکاب ایشان نیز نشان می‌دهد که این سیره حتی در میان نزدیکانشان نیز نهادینه شده بود و ایشان از این بستر، فرصتی برای رشد و تعالی جامعه ساختند.

مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی در پاسخ به سوالی درباره جایگاه علمی و موقعیت اجتماعی حضرت زینب (س) در جامعه مدینه اظهار داشت: بر اساس شواهد تاریخی، حضرت در عصر خود برای بانوان به تفسیر قرآن می‌پرداختند و مجالس خاص تفسیری داشتند؛ تا جایی که روایاتی از سوی امام سجاد علیه‌السلام به ایشان ارجاع داده می‌شد که بیانگر سطح بالای علمی و اعتماد امام معصوم به آن حضرت است. در بعد اجتماعی نیز ایشان در نهایت وقار، حیا و عفاف زندگی می‌کردند و حضور اجتماعی فعال داشتند، بدون اینکه این دو مقوله را متعارض با یکدیگر بدانند؛ بلکه از حیا به عنوان سنگری برای اثرگذاری اجتماعی بهره می‌بردند.

وی در خصوص راهبردهای تبیینی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در مواجهه با ابن‌زیاد و یزید نیز گفت: حضرت در برابر ابن‌زیاد که به دنبال تحقیر خاندان اهل‌بیت علیهم‌السلام بود، راهبرد «بیان حقایق با لحن کوبنده و استدلالی» را اتخاذ کردند تا اذهان منحرف نشود، تا جایی که ابن‌زیاد ناخواسته اعتراف کرد که سخنان ایشان شبیه کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. اما در برابر یزید، راهبرد «استناد و استدلال با قرآن» برای رسوا کردن هیمنه طاغوت به کار گرفته شد. این دو راهبرد نشان داد که با وجود اسارت ظاهری، روح بلند و آزادگی ایشان هیچ پیامی از ضعف مخابره نکرد و زنی با مختصات زنانه، از مسیر حق دفاع نمود؛ چنان‌که این درس امروز تحت عنوان «جهاد تبیین» یادگار مانده است.

التفاتی‌فاز درباره پاسخ الگوی حضرت زینب (س) به تعارض‌های ذهنی نسل جدید دختران و بانوان خاطرنشان کرد: حضرت زینب سلام‌الله‌علیها از دو گفتمان متضادِ نگاهِ ابزاریِ غرب به زن و نگاهِ حاشیه‌نشینِ سنت عبور کردند. ایشان در عین حفظ حیا، نجابت و نقش‌های اصیل مادری و همسری، با حضور شکوهمند خود در کاخ یزید و ابن‌زیاد، پایه‌های نهال نوپای اسلام را استحکام بخشیدند. بنابراین، حیا و عفاف هرگز محدودیت نیست، بلکه سنگری است برای کسانی که می‌خواهند در دنیای امروز و در سنگر کنشگری اجتماعی، به تأسی از الگوی والای حضرت زینب (س) نقش‌آفرینی سازنده داشته باشند.

نقش‌آفرینی تمدنی حضرت زینب (س)؛ الگوی عفت مقتدرانه و مدیریت بحران برای نسل امروز

حجت‌الاسلام سید شهاب غفوریان، مدیر اداره تبلیغات اسلامی بینالود در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تبیین ویژگی‌های سیره و تربیت خانوادگی حضرت زینب (س) اظهار کرد: برای درک عظمت شخصیت حضرت زینب (س)، پیش از هر چیز باید به مهندسی تربیتی و مکتب وحیانی که ایشان در آن رشد یافته‌اند، نگاهی دقیق بیندازیم. آمادگی حضرت زینب (س) برای پذیرش رسالت سنگین پس از عاشورا، یک پدیده دفعی نبود، بلکه محصول مؤلفه‌هایی چون مکتب تربیت توحیدی و بصیرت‌محور، تمرین عملی مواجهه با بحران در مکتب اهل‌بیت (ع) و آموزش مستقیم و کادرسازی علمی است؛ چنان‌که امام سجاد (ع) در وصف ایشان فرمودند: «یا عمَّه؛ أنت بحمدالله عالِمَةٌ غیر معلّمة، فَهِمَةٌ غیر مفهّمَة».

مدیر اداره تبلیغات اسلامی بینالود درباره جایگاه علمی و موقعیت اجتماعی حضرت در جامعه مدینه و کوفه پیش از واقعه کربلا گفت: در تاریخ اسلام، برخلاف تصورات عامیانه، زنان بزرگ حاشیه‌نشین نبودند و حضرت زینب (س) در مدینه و کوفه از مرجعیت علمی، اجتماعی و معنوی برخوردار بودند. ایشان حلقه‌های درسِ تفسیر قرآن کریم داشتند و خانه‌شان در کوفه مأمن زنان، مستمندان و پایگاه حلّ‌المسائل اجتماعی و فرهنگی بود؛ همین موقعیت ممتاز موجب شد تا در دوران اسارت، با صلابت به ایراد خطابه بپردازند.

وی منطق و لحن مواجهه حضرت با ابن‌زیاد در کوفه و یزید در شام را نقطه عطف هنر رسانه‌ای، سیاسی و مکتبی دانست و افزود: در حالی که در ادبیات رایج سیاسی جهان، فرد اسیر و شکست‌خورده نظامی در موضع ضعف قرار دارد، حضرت زینب (س) با تکیه بر «منطق قدرت الهی» این معادلات را وارونه ساخت.

غفوریان در پاسخ به پرسشی پیرامون الگوی نقش و جایگاه زن در اسلام و پاسخ به تعارض‌های ذهنی نسل جدید تصریح کرد: حضرت زینب (س) بطلان دوگانه دروغین «زن سنتی منزوی» و «مدل‌های غربی تخریب حیا برای اثرگذاری اجتماعی» را با الگوی «عفت مقتدرانه و اثرگذاری تمدنی» اثبات کردند. ایشان ثابت کردند که زن می‌تواند هم‌زمان قله‌ی عفت و حجاب باشد و هم در میدان سیاست، مدیریت بحران و جلوداری قافله نقش رهبری را بر عهده بگیرد و این امر به دختر جوان می‌آموزد که برای اثرگذاری اجتماعی نیازی به عدول از ارزش‌ها و حیا ندارد.

پیام راهبردی سیره حضرت زینب (س) تشخیص حق و شجاعت در دفاع از آن است

حجت‌الاسلام عبدالرحمن یداللهی، کارشناس دینی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به پیام راهبردی و کاربردی سیره حضرت زینب (س) برای جامعه امروز اظهار کرد: پیام محوری را می‌توان در یک جمله «تشخیص حق از باطل و شجاعت در دفاع از آن» دانست. قرآن کریم مأموران رسالت الهی را کسانی می‌داند که «یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ» (احزاب: ۳۹) و رسالت حضرت زینب (س) نیز همان رسالت امام حسین (ع) یعنی دفاع از حق بود؛ همان‌گونه که امام حسین (ع) فرمود: «إنّی لا أری الموتَ إلا سعادةً و لا الحیاةَ مع الظالمین إلا بَرَماً».

این کارشناس دینی با بیان اینکه این پیام دو گام اساسی دارد، افزود: گام اول، تشخیص است؛ امیرالمؤمنین (ع) در خطبه ۵۰ نهج‌البلاغه هشدار می‌دهند که حق و باطل گاهی با هم آمیخته می‌شوند و شیطان در همین آمیختگی بر دوستانش چیره می‌شود. امروز نیز شبکه‌های اجتماعی با تیتر و جوسازی همین کار را می‌کنند، از این رو شروط تشخیص شامل صفای باطن، استقلال رأی و شناخت ویژگی‌های حق و باطل است.

وی درباره گام دوم تصریح کرد: گام دوم، دفاع است. مانع اصلی سکوت، ترس از آبرو و تمسخر است، اما حضرت زینب (س) این ترس را کنار گذاشت و در مجلس یزید مقتدرانه فرمود: «فکِدْ کیدَک و اسعَ سعیَک و ناصِبْ جهدَک، فواللهِ لا تمحو ذِکرَنا و لا تُمیتُ وحیَنا». کاربرد روزمره این سیره آن است که در خانواده، محل کار، تاکسی و فضای مجازی، حق را با ادبیات درست و بدون ترس از قضاوت دیگران بیان کنیم و حق و باطل را قاطی نکنیم.

یداللهی با اشاره به کم‌کاری‌های رسانه‌ها و تریبون‌های دینی در انتقال حقیقت شخصیت حضرت زینب (س) بیان کرد: تمرکز تقریباً کامل بر روضه و مصیبت و غفلت از «رسالت» ایشان، معرفی نکردن پیوند ایشان با قرآن و با مسیر حسینی، کم‌توجهی به بُعد علمی و بیانی—در حالی که امام سجاد (ع) فرمودند: «أنتِ بحمدِ الله عالمةٌ غیرُ مُعَلَّمة، فهِمةٌ غیرُ مُفَهَّمة»—و همچنین استفاده از زبان تکراری و مناسبتی که با مسائل امروز مثل تشخیص حق و باطل در رسانه‌ها گره نمی‌خورد، از جمله این کم‌کاری‌ها به شمار می‌رود.

این کارشناس دینی در خصوص راهکارهای رسانه‌ای خاطرنشان کرد: روایت مسئله‌محور و به زبان نسل جدید در قالب کوتاه‌نما، پادکست، مستند و محتوای شبکه‌های اجتماعی، بازخوانی خطبه‌ها با ترجمه و تحلیل ساده، طرح این پرسش عملی که «من امروز کجا باید مثل زینب باشم؟» و معرفی ایشان در کنار روضه (نه به‌جای آن) به‌عنوان بانوی تمدن‌ساز و ادامه‌دهنده مسیر امام حسین (ع) باید در دستور کار قرار گیرد.

وی با اشاره به تحریف‌ها و تصویرسازی‌های تک‌بُعدی در روایت‌های تاریخی و عامیانه که نیاز به اصلاح دارند، بیان کرد: ارائه چهره صرفاً سوگوار در حالی که ایشان فقط شاهد مصیبت نبود بلکه مأمور به دفاع از حق بود، تصویر منفعل و ضعیف در شرایطی که خطبه‌های ایشان در برابر یزید با اقتدار و استواری شجاعت ارث‌رسیده از پدر را نشان می‌دهد، جدا کردن حضرت زینب (س) از امام حسین (ع) با وجود داشتن رسالتی واحد و نقشی مکمل و ادامه‌دهنده، حذف بعد علمی این بانوی عالمه با فهم الهی، و در نهایت فروکاستن ایشان به یک «الگوی عاطفی» از جمله این موارد است؛ در حالی که حضرت زینب (س) باید به «الگوی تصمیم‌گیری و مواجهه با باطل» تبدیل شود.