اثر تاریخی که به حال خود رها شده است؛ بلاتکلیفی قلعه سنگ سیرجان

خبرگزاری مهر- گروه استان ها: منبر سنگی قلعه‌سنگ سیرجان، این یادگار سنگی که قرن‌ها بر بلندای شهر قدیم سیرجان ایستاده، این روزها بیش از آنکه نماد تاریخی شهر سیرجان و استان کرمان باشد، نشانه‌ای از بی‌توجهی و بلاتکلیفی است و حفاری غیرمجاز اخیر در زیر این اثر، تنها نوک کوه یخی است که سال‌هاست بر پیکر این محوطه تاریخی سنگینی می‌کند.

چرا یک اثر تاریخی به حال خود رها شده است

ماجرا از جایی آغاز شد که سودجویان شبانه به حفاری زیر منبر پرداختند. هرچند این حفاری با هوشیاری و اقدام به‌موقع میراث فرهنگی استان کرمان متوقف شد و کارشناسان حفاظت سنگ از پایگاه جهانی تخت جمشید برای بررسی وضعیت به سیرجان آمدند، اما همین حادثه پرسشی جدی را مطرح کرد؛ چرا اثری با این اهمیت، سال‌ها بدون حفاظت فیزیکی رها مانده بود؟

اثری از دوره حکومت عمادالدین احمد

منبر سنگی سیرجان، که به دلیل شکل پلکانی‌اش به این نام خوانده می‌شود، در محدوده شهر باستانی سیرگان قرار دارد.

کتیبه‌ای که بر آن حک شده، تاریخ ۷۸۹ هجری قمری را نشان می‌دهد و به دوران حکومت عمادالدین احمد از سلسله آل‌مظفر بازمی‌گردد.

اما آنچه امروز می‌بینیم، حاصل یک تحول پیچیده است؛ ابتدا کتیبه بر سنگ حکاکی شده و در دوره‌ای دیگر، پله‌هایی بر روی همان سنگ تراشیده شده که بخشی از کتیبه را از بین برده است و این مساله، خود گواهی بر فراز و نشیب‌های تاریخی این اثر است.

درباره کارکرد اصلی منبر، اختلاف نظر کارشناسی جدی وجود دارد. برخی آن را با سکوهای دوران هخامنشی مرتبط می‌دانند و برخی دیگر آن را منبری از مسجد دوران آل‌مظفر می‌شناسند.

کاوش‌های باستان‌شناسی سال ۱۳۹۴ به سرپرستی دکتر امیر حاجلو، نشان داد که در اطراف منبر هیچ بنای مذهبی وجود ندارد.

در عوض، شواهدی از یک کارگاه سنگ‌تراشی و حجاری کشف شد که نشان می‌دهد منبر در ابتدا سنگ یادبودی در مدح عمادالدین احمد در خارج از دروازه کهن‌دژ بوده و بعدها در همان کارگاه، پله‌هایی بر روی آن تراشیده شده است.

اثر تاریخی همچنان در فضای باز به حال خود رها شده است

پس از حفاری غیرمجاز، اقدامات فوری تثبیت وضعیت محیطی، اعزام کارشناسان و برگزاری جلسات متعدد با مقامات شهرستانی و استانی انجام شد؛ اما تاکنون اقدام عملی مشخصی برای حفاظت دائمی از اثر صورت نگرفته و منبر همچنان در فضای باز و در معرض آسیب‌های طبیعی و انسانی است.

قلعه‌سنگ، که منبر سنگی بخشی از آن است، بقایای شهر قدیم سیرجان از سده پنجم تا نهم هجری را در خود جای داده است.

حصار، دژ حکومتی، شارستان، برج و بارو، کوره‌های ذوب شیشه، کارگاه تراش سنگ و فضاهای مسکونی، همگی عناصر یک مجموعه تاریخی به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهند و به همین دلیل، هرگونه جابجایی منبر می‌تواند به یکپارچگی این مجموعه آسیب جدی وارد کند.

با توجه به احتمال ارائه پرونده زنجیره‌ای شهرهای دوران اسلامی برای ثبت جهانی، حفظ اصالت و یکپارچگی این محوطه امری ضروری است.

از منبر سنگی حفاظت کنید

محمد ابراهیمی، فعال میراث فرهنگی و باستان شناس در گفتگو با خبرنگار مهر بیان کرد: برای حفاظت از منبر، سه راهکار مطرح شده که نخست، ایجاد پوشش موقت در اولین فرصت برای محافظت از اثر در برابر آفتاب و بارات می باشد.

وی گفت: در گام بعد، حمایت از کاوش در بخش صنعتی قلعه‌سنگ به منظور ایجاد سایت موزه باز است تا منبر در مکان اصلی خود و در همان کارگاه سنگ‌تراشی حفاظت شود.

ابراهیمی، افزود: در صورت ناکامی دو راهکار قبلی، جابجایی اضطراری منبر به موزه‌ای در سیرجان یا کرمان برای تثبیت کتیبه و پاکسازی از آلودگی‌هایی مانند قارچ و گل‌سنگ است، هرچند این گزینه به یکپارچگی محوطه آسیب می‌زند، اما در شرایط فعلی ناگزیر به نظر می‌رسد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اینکه با هوشیاری های صورت گرفته از حفاری در منطقه و آسیب به اثر جلوگیری شده است گفت: طی روزهای اخیر، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از این منطقه بازدید کرده است و قول هایی در خصوص حفاظت و حراست از آن داده شده است.

سید موید محسن نژاد، با اشاره به همراهی و همکاری استانداری کرمان افزود: پیگیری هایی در خصوص مرمت این بنا نیز صورت گرفته است و امیدواریم به زودی آغاز شود.

وی ادامه داد: حراست و نگهداری از این آثار در دستور کار قرار دارد و این اثر می تواند به یکی از جاذبه های گردشگری استان کرمان نیز تبدیل شود.

قلعه سنگ از مهمترین محوطه های تاریخی کرمان است

شهر قدیم سیرجان از سده پنجم تا نهم هجری در محدوده قلعه‌سنگ شکل گرفته و پلکان سنگی کتیبه‌دار یکی از عناصر شاخص آن است.

رضا ریاحیان باستانشناس که در خصوص این مکان پژوهشهای گسترده ای انجام داده اشت می گوید: بر اساس شواهد، ابتدا کتیبه‌ها در سال ۷۸۹ هجری قمری و در زمان عمادالدین احمد از سلاطین آل‌مظفر حکاکی شده و در دوره‌ای دیگر، پله‌هایی روی همان سنگ تراشیده شده که بخشی از کتیبه را از بین برده است.

وی می افزاید:درباره کارکرد این اثر اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را با سکوی آتش و نمونه پاسارگاد مرتبط می‌دانند و برخی دیگر آن را منبری از مسجد دوران آل‌مظفر می‌شناسند. اما کاوش‌های باستان‌شناسی سال ۱۳۹۴ که با حمایت شرکت معدنی گل‌گهر انجام شد، تصویر روشن‌تری ارائه داد.

ریاحیان بیان می کند:در مرحله نخست کاوش مشخص شد که در اطراف پلکان سنگی هیچ شواهدی از فضای مذهبی مانند مسجد یا بنای سنگی مرتبط وجود ندارد، در مرحله دوم نمایان شد که پلکان روی دو قطعه سنگ بدون ملات قرار گرفته است و در مرحله سوم، قطعات پراکنده سنگ‌ریز، متوسط و درشت کشف شد که روی برخی از آنها آثار ابزار دیده می‌شود. بر پایه این یافته‌ها، این محدوده از قلعه‌سنگ احتمالاً کارگاه صنعتی سنگ‌تراشی و حجاری بوده است.

وی ادامه داد: پلکان سنگی در ابتدا سنگ یادبودی با کتیبه حجاری‌شده در مدح و ستایش عمادالدین احمد، از حکام آل‌مظفر، در خارج از دروازه ورودی حاکم‌نشین (کهن‌دژ) و در بخشی از شارستان تعبیه شده بود. در ادامه تحول فضاهای معماری قلعه‌سنگ، در همان کارگاه سنگ‌تراشی، پله‌هایی روی سنگ یادبود تراشیده شده تا به عنوان منبر یا کاربری دیگری استفاده شود. بر پایه قوانین بین‌المللی، مجموعه‌های تاریخی فرهنگی دارای اصالت و یکپارچگی هستند و هرگونه دخل و تصرف به ساختار اصلی آنها آسیب می‌زند.

قلعه‌سنگ شامل حصار، دژ حکومتی، شارستان، برج و بارو، کوره‌های ذوب شیشه، کارگاه تراش سنگ و فضاهای مسکونی است و یکی از مجموعه‌های مهم ایران در دوران اسلامی محسوب می‌شود.

وی گفت: با توجه به احتمال ارائه پرونده زنجیره‌ای شهرهای دوران اسلامی برای ثبت یونسکو، حفاظت از اصالت و یکپارچگی این محوطه ضروری است.

این باستان شناس می گوید: پلکان سنگی ارتباط مستقیمی با کارگاه سنگ‌تراشی دارد و یکی از عناصر اصلی مجموعه قلعه‌سنگ است؛ بنابراین جابجایی آن می‌تواند به یکپارچگی مجموعه آسیب بزند. همچنین رها کردن آن در فضای باز و بدون حفاظت، به اصالت اثر صدمه جبران‌ناپذیری وارد می‌کند. منبر سنگی سیرجان تنها یک سنگ‌نوشته نیست؛ سندی زنده از تاریخ و فرهنگ این شهر است.

آنچه امروز نیاز است، تصمیمی کارشناسی و قاطع است که ضمن نجات این اثر از خطر نابودی، به ارزش‌های هویتی قلعه‌سنگ و شهر قدیم سیرجان خدشه‌ای وارد نکند.

هم‌افزایی میان دستگاه‌های متولی می‌تواند علاوه بر حفاظت از این میراث، سیرجان را به مقصدی تازه برای گردشگران فرهنگی تبدیل کند.