مناره ساربان یا برج پیزای اصفهان! بنایی که کج‌اش کردید و حالا پُزاش را می‌دهید

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ مناره ساربان یکی از بلندترین مناره‌های تاریخی اصفهان است؛ بنایی که در شمال محله جوباره، محله تاریخی یهودی‌نشین اصفهان و در نزدیکی مناره چهل‌دختران قرار دارد. این مناره در حدود سال ۵۵۰ هجری قمری ساخته شده و قدمتی بیش از ۹۰۰ سال دارد.

اگر امروز مناره ساربان را تنها و دور از هر بنای دیگری می‌بینید، احتمالاً زمانی مسجدی هم در کنار آن وجود داشته که اکنون اثری از آن باقی نمانده است. ارتفاع این مناره، بر اساس اطلاعاتی که در اغلب منابع ذکر شده، حدود ۵۴ متر است. درون این استوانه بلند هم حدود ۱۳۵ پله وجود دارد که امکان صعود به بالای مناره را فراهم می‌کند.

مناره ساربان ساختاری استوانه‌ای و باریک‌شونده دارد؛ یعنی قطر آن در سطح زمین بیشتر از قطرش در قسمت بالایی است. این بنا از آجر ساخته شده و تزیینات برجسته آجری، نقوش هندسی، کاشی‌های فیروزه‌ای و سه کتیبه به خط کوفی با مضامین مذهبی دارد.

اما چرا نام این مناره را ساربان گذاشته‌اند؟

زمانی که این مناره ساخته شد، بنایی بلندتر از آن در اصفهان وجود نداشت. حتی امروز هم کمتر بنای تاریخی در این شهر به ارتفاع آن می‌رسد. ساربان‌ها و شتربان‌ها، که راهنمای کاروان‌ها بودند، به دلیل ارتفاع زیاد و موقعیت منفرد مناره از آن به‌عنوان نشانه‌ای برای مسیریابی استفاده می‌کردند. مناره ساربان مانند فانوسی در دل دشت، راهنمای کاروان‌ها و مسافران بود؛ نشانه‌ای که می‌توانست آنها را به سمت اصفهان هدایت کند و در تعیین موقعیت و جهت‌یابی به کمکشان بیاید.

اما آنچه در سال‌های اخیر مناره ساربان را بیش از گذشته به شهرت رسانده، کجی قابل‌توجه آن است. این مناره حدود ۸ درجه به سمت جنوب شرقی انحراف دارد؛ انحرافی که به نشست نامتقارن پی و تغییرات شرایط خاک و آب‌های زیرزمینی نسبت داده می‌شود. برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، پدیده‌ای که امروز هم اصفهان را تهدید می‌کند، از عواملی است که احتمال می‌رود در افزایش انحراف این بنا نقش داشته باشد.

به همین دلیل، در شبکه‌های اجتماعی مناره ساربان را با برج کج پیزا در ایتالیا مقایسه می‌کنند و لقب «پیزای اصفهان» را به آن داده‌اند. اما مناره ساربان از برج پیزا قدیمی‌تر است.

مناره ساربان در ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ۲۳۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. برج کج پیزا، در میدان معجزات شهر پیزا و در کنار کلیسای جامع و تعمیدگاه قرار دارد. ساخت این برج حدود ۴۰ سال پس از آغاز ساخت مناره ساربان شروع شد؛ هرچند روند ساخت آن به دلیل وقفه‌های متعدد نزدیک به دو قرن طول کشید.

ساخت برج پیزا در سال ۱۱۷۳ میلادی آغاز شد و در سال ۱۳۷۲ میلادی به پایان رسید. جنگ‌ها و مشکلات فنی، از جمله کج‌شدن برج در همان مراحل اولیه ساخت، از عواملی بودند که روند تکمیل آن را طولانی کردند.

ارتفاع برج پیزا حدود ۵۵ تا ۵۶ متر است؛ یعنی تقریباً یک تا یک‌ونیم متر بلندتر از مناره ساربان. این برج از سنگ مرمر سفید ساخته شده و وزن بسیار زیادی دارد. پلکان داخلی آن ۲۹۶ پله دارد و معماری آن به سبک رومانسک است. ستون‌ها و طاق‌های متعدد، از ویژگی‌های معماری این برج هستند.

برج پیزا برخلاف بسیاری از برج‌های تاریخی، به بنای دیگری متصل نیست. این برج برای نگهداری ناقوس‌های کلیسای جامع پیزا ساخته شده بود و وظیفه آن اعلام اوقات مذهبی، مراسم کلیسا و رویدادهای مهم شهر بود. هفت ناقوس این برج، هرکدام با یکی از نت‌های موسیقی مرتبط‌اند. بنابراین، برج پیزا نه کارکرد دفاعی داشت و نه برای راهنمایی مسافران ساخته شده بود؛ کارکرد اصلی آن نگهداری ناقوس‌ها و اعلام رویدادها بود.

هر دو بنا به نوعی با مشکل انحراف مواجه شده‌اند، اما تفاوت مهمی در علت کج‌شدن آنها وجود دارد.

برج پیزا از همان مراحل نخست ساخت، به دلیل مشکلات مهندسی و پی‌سازی دچار انحراف شد. خاک محل احداث برج نرم و ناپایدار بود و ترکیبی از ماسه، سیلت، رس و رسوبات رودخانه‌ای داشت. با وجود این شرایط، پی برج تنها حدود سه متر عمق داشت؛ عمقی که برای تحمل وزن چنین بنای سنگینی کافی نبود. در نتیجه، نشست نامتقارن زمین به‌تدریج خود را نشان داد و برج شروع به کج‌شدن کرد.

این انحراف در جریان ساخت هم آشکار شد. معماران تلاش کردند با ایجاد تغییراتی در طبقات بالاتر، کجی را جبران کنند، اما افزایش وزن بنا و ادامه نشست زمین، مشکل را پیچیده‌تر کرد. در دهه ۱۹۹۰ میلادی، انحراف برج به حدود ۵.۵ درجه رسید. سرانجام، با اجرای عملیات مهندسی و مرمتی گسترده، میزان انحراف آن به حدود ۴ درجه کاهش یافت و پایداری برج بهبود پیدا کرد.

اما وضعیت مناره ساربان متفاوت است. برخلاف برج پیزا، شواهدی در دست نیست که نشان دهد این مناره از ابتدا به دلیل خطای محاسباتی یا اشکال در پی‌سازی کج شده باشد. انحراف کنونی آن به عواملی مانند نشست نامتقارن زمین و تغییرات شرایط آب زیرزمینی نسبت داده می‌شود؛ عواملی که برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی و فرونشست زمین می‌توانند در تشدید آنها نقش داشته باشند.

مناره ساربان هم در سال‌های گذشته مرمت شده است. در سال ۱۳۸۴، سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان اقداماتی برای استحکام‌بخشی بنا انجام داد. بخش‌هایی از قسمت‌های بالایی، مقرنس‌ها، کاشی‌ها و کتیبه‌های مناره هم مرمت شدند. فضای زیر مناره حدود سال ۱۳۲۴ شمسی پر شده بود و پایش میزان انحراف بنا هم در دستور کار قرار داشته است.

با این حال، در سال‌های اخیر نگرانی‌ها درباره وضعیت حفاظتی مناره ساربان افزایش یافته است. رطوبت صعودی، نم‌زدگی و پیامدهای احتمالی فرونشست زمین، از جمله عواملی هستند که می‌توانند آینده این بنای تاریخی را تحت تأثیر قرار دهند. هرچند اقدامات مرمتی در این بنا انجام شده، استمرار و کفایت آنها برای تضمین پایداری بلندمدت مناره همچنان اهمیت دارد.

در مقابل، پس از عملیات گسترده مهندسی و مرمتی برج پیزا، نگرانی‌ها درباره ادامه انحراف آن تا حد زیادی کاهش یافته است. اما درباره مناره ساربان، با توجه به انحراف حدود ۸ درجه‌ای آن و تهدیدهای ناشی از تغییرات زمین و رطوبت، همچنان ضرورت پایش مستمر و اقدامات حفاظتی جدی وجود دارد.

ای کاش در ایران هم همانند ایتالیا، برای حفاظت از چنین بناهای ارزشمندی، برنامه‌ای مستمر و بلندمدت با حساسیت و دقت کافی دنبال می‌شد؛ برنامه‌ای که نه‌فقط به مرمت‌های مقطعی، بلکه به شناسایی و کنترل عوامل تهدیدکننده بنا توجه داشته باشد.

مناره ساربان نمونه‌ای ارزشمند از معماری دوره سلجوقی در ایران است؛ شاهکاری که بیش از ۹۰۰ سال در برابر گذر زمان دوام آورده است. این بنا گواه توانایی معمارانی است که در زمان ساخت، سازه‌ای بلند و ماندگار پدید آوردند. در مقابل، برج پیزا به دلیل مشکلات پی‌سازی و شرایط نامناسب زمین، به‌تدریج کج شد و همین ویژگی، آن را به یکی از نمادهای مشهور جهان تبدیل کرد.

با این حال، تفاوت امروز این دو بنا تنها در میزان انحراف آنها نیست؛ بلکه در نوع تهدیدهایی است که با آن روبه‌رو هستند. کج‌شدن برج پیزا از همان مراحل اولیه ساخت آغاز شد، اما انحراف مناره ساربان در شرایطی تشدید شده که فعالیت‌های انسانی و تغییرات محیطی، به‌ویژه برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، می‌توانند در آن نقش داشته باشند.

هر دو بنا یادآور تأثیر تعیین‌کننده شرایط زمین‌شناسی بر معماری هستند؛ موضوعی که حفاظت از میراث تاریخی را به مدیریت درست منابع طبیعی و توجه جدی به پایداری زمین پیوند می‌دهد. اگر قرار است مناره ساربان همچنان برای نسل‌های آینده پابرجا بماند، شناخت دقیق عوامل انحراف و اجرای اقدامات حفاظتی مستمر، ضرورتی انکارناپذیر است.