بازدارندگی فعال؛ راهبرد ایران برای تغییر محاسبات دشمن

به گزارش پايگاه خبری تحليلی قم فردا؛ موفقیت یک راهبرد دفاعی تنها با توانایی مقابله با حمله سنجیده نمی‌شود، بلکه میزان توانایی آن در جلوگیری از شکل‌گیری تهدید و منصرف کردن دشمن از اقدام نظامی نیز اهمیت اساسی دارد. در این چارچوب، گذار از بازدارندگی منفعل به بازدارندگی فعال، ضرورتی راهبردی برای حفظ امنیت ملی، کاهش احتمال درگیری و تقویت ثبات کشورها به شمار می‌رود. بازدارندگی منفعل عمدتاً بر آمادگی برای دفع حمله و پاسخ‌گویی پس از وقوع آن متمرکز است؛ درحالی‌که بازدارندگی فعال می‌کوشد با ایجاد توانمندی‌های معتبر دفاعی و عملیاتی، محاسبات دشمن را پیش از تصمیم به اقدام نظامی تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت گذار از بازدارندگی منفعل به بازدارندگی فعال
تغییر ماهیت جنگ در جهان امروز، ضرورت بازنگری در دکترین‌های دفاعی را دوچندان کرده است. تقابل میان کشورها دیگر صرفاً به درگیری نظامی مستقیم محدود نیست، بلکه ابزارهایی مانند فشار اقتصادی، حملات سایبری، جنگ اطلاعاتی، تهدید زیرساخت‌های حیاتی و تضعیف اراده سیاسی و اجتماعی نیز در شکل‌دهی به منازعات نقش دارند. ازاین‌رو، راهبرد دفاعی کارآمد باید علاوه بر مقابله با تهدیدهای بالفعل، توانایی پیش‌بینی، مدیریت و خنثی‌سازی تهدیدهای چندلایه را نیز داشته باشد.
بازدارندگی مؤثر صرفاً از طریق افزایش تسلیحات یا برخورداری از تجهیزات پیشرفته محقق نمی‌شود، بلکه مستلزم ایجاد توان دفاعی قابل‌اتکا، آمادگی عملیاتی مستمر و شکل‌دهی به محاسباتی است که در آن، دشمن نتواند دستیابی به اهداف خود از مسیر تهدید و زور را کم‌هزینه و تضمین‌شده تلقی کند. بنابراین، هدف اصلی بازدارندگی فعال، تغییر محاسبات طرف مقابل و کاهش انگیزه او برای آغاز درگیری است.
برای جمهوری اسلامی ایران، با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی، تجربه مواجهه با تهدیدهای نظامی و غیرنظامی و ضرورت حفظ استقلال تصمیم‌گیری ملی، بازنگری در دکترین دفاعی اهمیت ویژه‌ای دارد. این تحول، لزوماً به معنای افزایش نامحدود تسلیحات یا پذیرش هزینه‌های سنگین نیست؛ بلکه مستلزم شناخت دقیق تهدیدها، اولویت‌بندی نیازها، توسعه فناوری‌های بومی و هماهنگی میان ظرفیت‌های دفاعی است. در نهایت، بلوغ راهبردی زمانی تحقق می‌یابد که کشور بتواند با بهره‌گیری هوشمندانه از منابع و توانمندی‌های خود، قدرت بازدارندگی را افزایش دهد، هزینه اقدام خصمانه را برای دشمن بالا ببرد و احتمال وقوع جنگ را کاهش دهد.

تولید قدرت دفاعی بر اساس دکترین جدید با شتاب ادامه دارد
از همین رو به نقل از ایرنا؛ سردار سید مجید ابن‌الرضا سرپرست سابق وزارت دفاع در حساب کاربری خود در فضای مجازی نوشت: از تریبون سازمان ملل، پیام ایران روشن بود؛ دکترین دفاعی ایران تغییر کرده است.
وی تاکید کرد: تولید قدرت دفاعی متناسب با این دکترین، با شتاب ادامه دارد و سبدی از ابتکارات و قابلیت‌های شالوده‌شکن و اقتدار آفرین در اختیار داریم.
دکترین نظامی ایران نامتقارن خواهد شد
همچنین به نقل از انتخاب؛ سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، با اعلام اینکه دکترین دفاعی ایران پیش از این صرفا دفاعی بود، گفت: اکنون می‌گوییم اگر کشوری به ما حمله کند، هم پاسخ آن را می‌دهیم و هم تهاجم می‌کنیم. دکترین ما دیگر تنها تهاجمی نخواهد بود و نامتقارن خواهد شد؛ به‌ گونه‌ای به دشمن تهاجم می‌کنیم که شدت عمل ما را متوجه شود.



قدرت نظامی و توان بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با سال‌های گذشته، در حوزه‌هایی همچون توسعه موشکی، فناوری پهپادی، سامانه‌های دفاعی و قابلیت‌های عملیاتی نامتقارن، دستخوش تحولات قابل‌توجهی شده است. این پیشرفت‌ها، در کنار تجربه‌های عملیاتی به‌دست‌آمده، بر محاسبات امنیتی و نظامی طرف مقابل تأثیر گذاشته و ارزیابی هزینه‌ها و پیامدهای هرگونه اقدام علیه ایران را پیچیده‌تر کرده است. به‌ویژه پس از جنگ دوازده‌روزه و درگیری‌های چهل‌روزه اخیر، ضرورت بازنگری در تجهیزات، ارتقای سامانه‌ها و اصلاح برخی رویکردهای دفاعی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. چنین بازنگری‌هایی، در صورت تبدیل شدن به تغییرات عملیاتی مؤثر، می‌تواند ظرفیت پاسخ‌گویی و تاب‌آوری دفاعی کشور را تقویت کند. در این شرایط، بازدارندگی ایران صرفاً به برخورداری از تسلیحات محدود نمی‌شود، بلکه به توانایی تطبیق با تهدیدهای جدید، رفع نقاط آسیب‌پذیر و ایجاد عدم‌قطعیت در محاسبات نظامی دشمن وابسته است؛ عواملی که می‌توانند تصمیم‌گیری برای هرگونه رویارویی را دشوارتر و پرهزینه‌تر سازند.
ایران از دفاع موضعی به بازدارندگی چندلایه و توان تهاجمی نامتقارن رسیده است
از همین رو حجت‌الاسلام ملک‌زاده در گفتگو با خبرنگار ما با اشاره به درس‌هایی که ملت ایران از تقابل آمریکا و متحدانش آموخته است، اظهار کرد: این دشمنی‌ها یک واقعیت اساسی را برای ایران روشن ساخت؛ دستیابی به توان بازدارندگی بومی، ضرورتی حیاتی برای حفظ امنیت و استقلال کشور است. بر همین اساس، بی‌نیازی از اتکا به تسلیحات و سامانه‌های خارجی به یکی از راهبردهای اساسی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد.
وی افزود: از آن مقطع به بعد، تحت رهبری قائد شهید انقلاب، توان دفاعی و نظامی ایران به‌تدریج دستخوش تحول شد؛ به‌گونه‌ای که رویکرد مبتنی بر پدافند صرف، جای خود را به ترکیبی از قابلیت‌های دفاعی، عملیاتی و آفندی داد. این روند، ضمن افزایش توان نظامی کشور، هندسه نبرد در خلیج فارس را نیز دستخوش تغییر کرد.
عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه، با مقایسه وضعیت دفاعی ایران در سال ۱۳۶۶ با شرایط کنونی، تصریح کرد: در آن سال، راهبرد نظامی کشور عمدتاً بر دفاع موضعی و برخورداری از توان محدود دریایی استوار بود؛ اما امروز دکترین دفاعی ایران به راهبردی چندلایه، هوشمند و برخوردار از قابلیت‌های تهاجمی سریع و نامتقارن تبدیل شده است.
ملک‌زاده با اشاره به توسعه توان موشکی و پهپادی ایران گفت: گسترش پهپادها و موشک‌های ضدکشتی نقطه‌زن، در کنار بهره‌گیری از موشک‌های کروز و بالستیک ضدکشتی با بردهای مختلف، امکان هدف قرار دادن دقیق اهداف متحرک سطحی را در فواصل دور از سواحل فراهم کرده است. این قابلیت‌ها، دامنه عملیاتی نیروهای مسلح ایران را افزایش داده و معادلات نظامی در آب‌های منطقه را پیچیده‌تر کرده است.
تحول دکترین دفاعی ایران و توسعه توانمندی‌های نظامی
وی همچنین قایق‌های تندروی تهاجمی، شهپادها و شناورهای سریع مجهز به سامانه‌های شلیک موشک و اژدر را از دیگر مؤلفه‌های قدرت دریایی ایران برشمرد و افزود: توسعه شناورهای بدون سرنشین شناسایی و انتحاری نیز ظرفیت‌های عملیاتی جدیدی ایجاد کرده است. مجموعه این توانمندی‌ها، الگوهای سنتی رویارویی دریایی را تغییر داده و بر اهمیت سرعت، غافلگیری و عملیات ترکیبی در محیط دریایی افزوده است.
عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه، با اشاره به قابلیت‌های زیرسطحی و مین‌ریزی هوشمند، خاطرنشان کرد: دستیابی به زیرسطحی‌های سبک و نیمه‌سنگین، امکان گسترش عملیات به لایه‌های زیرین آب‌های خلیج فارس و دریای عمان را فراهم کرده است. این توانمندی‌ها، در کنار سایر ظرفیت‌های دریایی، قدرت مانور و امکان غافلگیری را افزایش می‌دهند و بر پیچیدگی محاسبات نظامی در منطقه می‌افزایند.
ملک‌زاده در ادامه، تغییر معادلات امنیتی منطقه را از پیامدهای مهم ارتقای توان دفاعی ایران دانست و اظهار کرد: تحولات سال‌های اخیر، از جمله هدف قرار گرفتن پهپادهای پیشرفته متجاوز، توقیف نفتکش‌ها و شناورهای متخلف و اعمال کنترل بر تنگه هرمز، نشان داده است که دوران تحرکات یک‌طرفه و کم‌هزینه نیروهای بیگانه در منطقه به پایان رسیده است. به گفته وی، این تحولات بیانگر کاهش امکان فعالیت بدون پاسخ و افزایش هزینه‌های احتمالی هرگونه اقدام نظامی در آب‌های پیرامونی ایران است.
افزایش توان نظامی محاسبات دشمن را تغییر داده است
وی افزود: افزایش برد و گستره پوشش موشکی و پهپادی ایران، محاسبات عملیاتی ناوهای هواپیمابر و ناوشکن‌های آمریکایی در خلیج فارس را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، استقرار و تردد این شناورها در منطقه با ملاحظات امنیتی و مخاطرات بیشتری همراه خواهد بود و هرگونه رویارویی احتمالی می‌تواند هزینه‌های قابل توجهی برای طرف مقابل به دنبال داشته باشد.
این کارشناس در پایان تأکید کرد: تحول در توان دفاعی ایران، از اتکای محدود به دفاع موضعی تا توسعه قابلیت‌های چندلایه، هوشمند و نامتقارن، نشان‌دهنده اهمیت خوداتکایی نظامی در راهبرد امنیت ملی کشور است؛ راهبردی که هدف آن افزایش قدرت بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری در برابر تهدیدات خارجی و تقویت توان پاسخ‌گویی به هرگونه اقدام خصمانه است.

در مجموع، گذار از بازدارندگی منفعل به بازدارندگی فعال را می‌توان نشانه‌ای از تغییر در نگاه راهبردی ایران به مقوله امنیت و دفاع دانست؛ تغییری که بر خوداتکایی، توسعه فناوری‌های بومی، تقویت توان پاسخ‌گویی و تأثیرگذاری بر محاسبات طرف مقابل استوار است. تحولات نظامی سال‌های اخیر و بازنگری در ظرفیت‌های دفاعی پس از جنگ‌های اخیر، اهمیت انطباق مستمر با تهدیدهای جدید را بیش از گذشته آشکار کرده است.

انتهای خبر/160