هجرت در نگاه قرآن؛ انتخابی برای حفظ ایمان و حرکت در مسیر حق

حجت‌الاسلام رسول خضرلو در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه هجرت در آموزه‌های اسلامی اظهار کرد: هجرت در قرآن کریم مفهومی فراتر از ترک محل زندگی و جابه‌جایی از یک سرزمین به سرزمین دیگر دارد و ابعاد اعتقادی، اخلاقی و معنوی زندگی انسان را نیز شامل می‌شود.

وی با اشاره به آیه ۱۰۰ سوره نساء افزود: خداوند در این آیه می‌فرماید هر کس در راه خدا هجرت کند، در زمین جایگاه‌ها و گشایش‌های فراوانی خواهد یافت و اگر فردی با نیت هجرت به سوی خدا و پیامبر او از خانه‌اش خارج شود، اما پیش از رسیدن به مقصد از دنیا برود، پاداش او بر عهده خداوند خواهد بود.

رئیس جامعه‌المصطفی تبریز ادامه داد: این آیه نشان می‌دهد که ارزش هجرت تنها به رسیدن به مقصد محدود نیست، بلکه نیت الهی و تلاش برای حرکت در مسیر حق نیز اهمیت دارد و هجرت می‌تواند زمینه‌ای برای رهایی از محدودیت‌ها و فراهم شدن شرایط مناسب‌تر برای حفظ ایمان و انجام مسئولیت‌های دینی باشد.

هجرت؛ راهی برای حفظ ایمان و ارزش‌های انسانی

خضرلو با اشاره به جایگاه هجرت در تاریخ اسلام بیان کرد: مهاجرت پیامبر اسلام(ص) و مسلمانان از مکه، نمونه‌ای برجسته از این مفهوم است؛ زیرا در شرایطی که مسلمانان برای ادامه فعالیت دینی خود با محدودیت‌ها و فشارهایی مواجه بودند، هجرت زمینه تازه‌ای برای استمرار دعوت اسلامی فراهم کرد.

وی با بیان اینکه هجرت پیامبر(ص) مبدأ تاریخ هجری قرار گرفت، گفت: این موضوع نشان‌دهنده جایگاه این حرکت در تاریخ اسلام و نقش آن در فراهم شدن زمینه شکل‌گیری جامعه اسلامی است.

وی همچنین با اشاره به آیه ۴۱ سوره نحل اظهار کرد: در این آیه به کسانی اشاره شده است که پس از تحمل ستم، در راه خدا هجرت کردند و برای آنان جایگاهی نیکو در دنیا وعده داده شده است؛ موضوعی که بر ارتباط هجرت با رهایی از شرایط ستم‌آلود و دستیابی به موقعیتی مناسب‌تر تأکید دارد.

رئیس جامعه‌المصطفی تبریز خاطرنشان کرد: در نگاه اسلامی، تعلق به زادگاه و محل زندگی نباید مانعی برای حفظ ایمان و ارزش‌های انسانی باشد؛ البته هجرت به معنای توصیه عمومی به ترک سرزمین یا کنار گذاشتن مسئولیت‌ها نیست، بلکه حرکتی هدفمند است که با نیت و شرایط مشخص معنا پیدا می‌کند.

هجرت تنها جابه‌جایی مکانی نیست

خضرلو با تأکید بر اهمیت هجرت درونی گفت: یکی از ابعاد مهم مفهوم هجرت در آموزه‌های اسلامی، تغییر رفتار، اصلاح اخلاق و فاصله گرفتن از گناه و نافرمانی است.

وی افزود: انسان می‌تواند بدون ترک محل زندگی خود نیز هجرتی معنوی را تجربه کند؛ به این معنا که از رفتارهای نادرست فاصله بگیرد، مسیر زندگی خود را اصلاح کند و به سوی ایمان، اطاعت الهی و مسئولیت‌پذیری حرکت کند.

وی ادامه داد: جابه‌جایی مکانی به‌تنهایی تضمین‌کننده تحول درونی نیست و اگر فردی محیط زندگی خود را تغییر دهد، اما همچنان به رفتارهای نادرست پایبند بماند، این تغییر مکان لزوماً به معنای تحقق هجرت معنوی نخواهد بود.

رئیس جامعه‌المصطفی تبریز با اشاره به روایتی منسوب به امیرالمؤمنین علی(ع) اظهار کرد: در این روایت بر این معنا تأکید شده است که مهاجران واقعی کسانی هستند که از گناهان فاصله می‌گیرند و مرتکب آنها نمی‌شوند؛ بنابراین، هجرت را باید فراتر از یک رویداد تاریخی و جغرافیایی و در ارتباط با رفتار و انتخاب‌های روزمره انسان بررسی کرد.

هجرت برای تحصیل علم، تبلیغ و شناخت دینی

خضرلو با اشاره به مصادیق هجرت در فرهنگ اسلامی بیان کرد: هجرت می‌تواند با اهدافی همچون تحصیل علم، تبلیغ دین و فراهم کردن امکان انجام مسئولیت‌های دینی همراه باشد. در چنین شرایطی، فرد برای تحقق هدفی ارزشمند، محل زندگی خود را تغییر می‌دهد و در مسیر دستیابی به معرفت و انجام وظیفه حرکت می‌کند.

وی با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) در تفسیر آیه ۱۰۰ سوره نساء افزود: بر اساس این روایت، کسی که برای شناخت امام زمان خود از خانه و شهرش خارج شود، اما پیش از رسیدن به هدف از دنیا برود، می‌تواند از مصادیق وعده مطرح‌شده در این آیه باشد.

وی خاطرنشان کرد: این روایت بر اهمیت طلب معرفت و تلاش برای شناخت تأکید دارد و نشان می‌دهد که نرسیدن به مقصد به دلیل مرگ، لزوماً به معنای بی‌ثمر ماندن تلاش انسان نیست.

رئیس جامعه‌المصطفی تبریز تأکید کرد: صرف تغییر مکان برای برخورداری از عنوان هجرت مقدس کافی نیست، بلکه هدف، نیت و مشروعیت مسیر نیز اهمیت دارد و هجرت زمانی با مفهوم قرآنی آن تناسب پیدا می‌کند که در جهت حق، حفظ ایمان و تحقق مسئولیتی ارزشمند باشد.

هجرت؛ حرکتی از تاریکی به روشنایی

خضرلو با بیان اینکه هجرت در آموزه‌های اسلامی ابعاد مکانی و معنوی دارد، اظهار کرد: در بُعد مکانی، انسان برای رهایی از شرایط نامناسب و فراهم کردن زمینه حفظ ایمان و انجام مسئولیت‌های خود، محل زندگی‌اش را تغییر می‌دهد و در بُعد معنوی نیز از گناه، نافرمانی و رفتارهای ناسازگار با ارزش‌های انسانی فاصله می‌گیرد و به سوی اصلاح و رشد حرکت می‌کند.

وی افزود: این دو بُعد می‌توانند مکمل یکدیگر باشند؛ زیرا تغییر محیط بدون اصلاح درونی لزوماً به تحول پایدار منجر نمی‌شود و اصلاح درونی نیز مستلزم توجه به شرایطی است که امکان رشد و عمل به ارزش‌ها را فراهم می‌کنند.

وی در پایان گفت: آیات قرآن کریم و روایات اسلامی، هجرت را حرکتی هدفمند در مسیر حفظ ایمان، رهایی از ظلم، طلب معرفت و اصلاح زندگی معرفی می‌کنند؛ از این رو، برای شناخت هجرت واقعی باید به این نکته توجه داشت که انسان از چه چیزی فاصله می‌گیرد، به سوی چه هدفی حرکت می‌کند و این حرکت چه نسبتی با حق و مسئولیت‌های دینی و اخلاقی او دارد.