چنارهای کهنسال شیراز زیر سایه کم‌آبی/شهرداری:برای حل مشکل درختان از متخصص‌ها کمک گرفتیم
چنارهای قصردشت برای بسیاری از شهروندان شیراز فقط چند درخت در حاشیه یک خیابان نیستند؛ بخشی از هویت و خاطرات آشنای شهرند؛ درختانی که سال‌ها سایه انداخته‌اند، در گرمای تابستان پناه رهگذران بوده‌اند و حالا با خشک شدن، قطع شدن و نگرانی درباره آینده‌شان این پرسش را پیش روی شهر گذاشته‌اند که در شهری با اقلیم گرم‌تر و منابع آبی محدودتر سرنوشت درختان قدیمی چه خواهد شد؟
فرزانه قنبر دزفولی- دو سوی خیابان چنارها سال‌ها شانه‌به‌شانه هم ایستاده‌اند؛ ردیفی از درختان بلند که شاخه‌هایشان بالای خیابان به هم نزدیک می‌شود و در روزهای گرم بخشی از مسیر را زیر سایه خود می‌گیرد. تنه‌های قطور و پوست‌خورده، شاخه‌های بلند و برگ‌هایی که با وزش باد تکان می‌خورند برای بسیاری از رهگذران منظره‌ای آشناست؛ تصویری که بخشی از چهره قدیمی شیراز را در خود نگه داشته است.
در مسیر قصردشت بسیاری از شهروندان این درختان را نه فقط به عنوان بخشی از فضای سبز بلکه به عنوان بخشی از خاطرات خود می‌شناسند؛ درختانی که سال‌ها در کنار خیابان بوده‌اند، بزرگ شدن نسل‌های مختلف را دیده‌اند و برای رهگذری که از این مسیر عبور می‌کند حضورشان آنقدر عادی و همیشگی بوده که شاید کمتر کسی تصور می‌کرد روزی جای خالی آنها در امتداد خیابان به یک نگرانی بزرگ تبدیل شود.
ماجرا از کجا آغاز شد؟
آذرماه ۱۴۰۴ بود که قطع چنارهای حاشیه بلوار ولیعصر قصردشت در شیراز با واکنش و نگرانی شماری از شهروندان روبه‌رو شد. بررسی‌های میدانی در آن زمان نشان می‌داد که در بخش‌هایی از خیابان تعدادی از درختان قطع شده و تنه‌های بریده‌شده آنها باقی مانده است.
شهروندان هم به این موضوع اعتراض کردند و می‌گفتند این چنارها سال‌ها بخشی از فضای سبز و سیمای محله قصردشت و خاطرات آنها هستند و سایه آنها در روزهای گرم برای رهگذران مانند سایه‌بان است.
در آن زمان عبدالله اسکندری فعال محیط زیست شیراز از قطع گسترده درختان چنار در این محدوده خبر داد و این اقدام را بخشی از طرح نابودی چنارهای شهر عنوان کرد.
او معتقد بود بهانه‌هایی مانند خشکی درختان و تغییر اقلیم به این روند دامن زده و با این اقدام پیش‌بینی می‌شود تا چند ماه آینده دیگر تک‌درخت چناری در سطح شهر شیراز، به‌ویژه در این محدوده، مشاهده نخواهد شد.
سارا قائدی شهردار منطقه یک هم در پاسخ به این نگرانی با تاکید بر رعایت کامل دستورالعمل‌های قانونی دلیل این اقدام را پیری، خشکی و خطرآفرینی این درختان کهنسال برای شهروندان عنوان و اعلام کرده بود که شهرداری بدون مجوز کمیسیون ماده هفت که نهادی شبه‌قضایی با حضور نمایندگان دادگستری و دیگر نهادها است، اقدام به قطع حتی یک اصله درخت نمی‌کند.
دوباره پای چنارها به میان آمد
شاید حالا که نزدیک یک سال از آن ماجرا می‌گذرد هنوز هم بسیاری از چنارها همچنان در جای خود ایستاده‌اند اما ماندن این درختان به معنای پایان نگرانی‌ها نیست چراکه شهرداری منطقه یک هنوز هم معتقد است برای نگهداری و آبیاری این درختان با مشکلات جدی روبه‌روست؛مشکلاتی که هنوز شهروندان را قانع نکرده است.
یکی از شهروندان درباره چنارهای قصردشت به خبرآنلاین گفت: این درخت‌ها فقط فضای سبز خیابان نیستند؛ بخشی از چهره قصردشت‌اند. ما سال‌هاست آنها را می‌بینیم و به حضورشان عادت کرده‌ایم. وقتی یک چنار قطع می‌شود، جای خالی‌اش در خیابان کاملاً مشخص است.
او که از ساکنین کوچه‌های قصرالدشت به شمار می‌رود و تمایلی به معرفی کردن خود نداشت به گرمای تابستان‌های شیراز اشاره کرد و افزود: در حال حاضر که هوا این‌قدر گرم شده سایه همین درخت‌ها برای مردم خیلی مهم است. کسی که پیاده در خیابان راه می‌رود تفاوت یک خیابان پر از درخت و یک خیابان بدون درخت را کاملاً احساس می‌کند.
یک رهگذر از خیابان قصرالدشت نیز معتقد است: گر درختی واقعاً خشک شده یا خطر دارد باید درباره‌اش تصمیم کارشناسی گرفته شود اما مردم دوست دارند بدانند چرا یک درخت قطع شده و چه چیزی قرار است جای آن را بگیرد. نمی‌شود فقط یک روز ببینیم درختی سر جایش نیست.
او در پاسخ به این پرسش که به عنوان یک شهروند تا چه حد در جریان بحران آب شیراز است گفت: ما می‌دانیم شیراز با کم‌آبی و خشکسالی روبه‌روست و نگهداری درختان هم سخت شده اما این نباید به این معنی باشد که فضای سبز شهر را از دست بدهیم. باید گونه‌هایی انتخاب شوند که با آب‌وهوای جدید شیراز سازگار باشند و در عین حال بتوانند برای مردم سایه ایجاد کنند. البته یک نهال کاشته شده سال‌ها طول می‌کشد تا به اندازه یک چنار قدیمی برسد. برای همین حفظ درختان سالم خیلی مهم است.
چنارهای شیراز در محاصره فقر خاک، کمبود آب و هرس‌های بی‌رویه
با توجه به اینکه وضعیت چنارهای قصردشت و بخشی از فضای سبز شهری شیراز بار دیگر به یکی از موضوعات نگران کننده برای شهروندان تبدیل شده نیاز است نگاه و نظرات کارشناسان در این زمینه بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
یک کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز معتقد است نمی‌توان درباره وضعیت درختان چنار صرفاً با تکیه بر یک عامل مانند تغییر اقلیم یا کمبود آب اظهارنظر کرد و برای رسیدن به پاسخ دقیق، نیاز به پژوهش نظام‌مند، نمونه‌برداری، پایش چندساله و بررسی همزمان وضعیت خاک، آب، هوا، آلودگی‌ها، آفات و شرایط اقلیمی وجود دارد.
داریوش مختاری در گفت‌و گو با خبرآنلاین درباره مطالعات انجام‌شده در حوزه فضای سبز شهری گفت: در حال حاضر در طرح تفصیلی فضای سبز شیراز، موضوعات مختلف مرتبط با حفظ فضای سبز شهری در حال بررسی است؛ نقاط مختلف شناسایی شده و محدوده‌هایی که به آنها کاربری‌های سبز گفته می‌شود، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. کاربری‌های سبز معابر که با عنوان G برای معابر شناخته می‌شوند شامل فضای سبز پیاده‌روها، بلوارها و میدان‌هاست و برای هر کدام از این بخش‌ها باید ضوابط مشخصی تهیه شود.
مختاری درخصوص وضعیت چنارها و مشکلاتی که برخی از درختان شهری با آن مواجه هستند، گفت: بسیاری از درختانی که در خیابان‌ها و بلوارها وجود دارند به‌خصوص در مواردی که مثال زده می‌شود با فقر مواد آلی مواجه‌اند. مشکل تغذیه دارند و در برخی موارد نیز با مشکل آفات روبه‌رو هستند.
او با اشاره به فرآیند قانونی تصمیم‌گیری درباره قطع درختان گفت: اینکه درختی باید قطع شود یا خیر، یک موضوع ساده و سلیقه‌ای نیست. کمیسیونی تحت عنوان کمیسیون ماده ۷ آیین‌نامه اجرایی ماده یک قانون حفظ و گسترش فضای سبز شهری وجود دارد که وظیفه آن بررسی و تصمیم‌گیری درباره قطع یا عدم قطع درختان است.
مختاری ادامه داد: برای مثال اگر فردی بخواهد ساختمانی احداث کند و در محل ساخت درخت وجود داشته باشد، موضوع باید در کمیسیون ماده ۷ بررسی فنی شود. بازدید توسط شهرداری منطقه انجام می‌شود و بر اساس دلایل و شرایط موجود درباره آن تصمیم‌گیری می‌شود. در صورت موافقت نیز ممکن است فرد ملزم به پرداخت جریمه شود.
او یادآور شد: در بلوارها نیز اگر درختی مزاحم پارک خودرو، تردد، ساختمان یا موارد دیگری باشد باید مورد بررسی قرار گیرد. اگر مشخص شود درخت به دلیل آفت گیاهی یا تنش بسیار ضعیف شده و احتمال افتادن آن وجود دارد ابتدا می‌توان اقداماتی برای حفظ و تثبیت آن انجام داد.
به گفته این کارشناس ابزارها و روش‌هایی برای مهار و استحکام درخت وجود دارد و اگر امکان حفظ آن باشد باید این اقدامات انجام شود. تنها زمانی که شرایط واقعاً بحرانی و خطرناک باشد تصمیم به قطع درخت گرفته می‌شود.
ریشه بخشی از مشکلات چنارها در خاک است
این کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز با تأکید بر اینکه بخشی از مشکلات فضای سبز را باید از ریشه و در خاک جست‌وجو کرد، گفت: ریشه بسیاری از مشکلات، خاک فضای سبز است. خاک فضای سبز تحت تأثیر آلاینده‌ها قرار می‌گیرد و به مرور باروری آن تضعیف می‌شود. حتی اگر خاک را اصلاح کنیم ممکن است پس از مدتی تحت تأثیر شرایط محیطی دوباره به وضعیت نامطلوب گذشته بازگردد و فقر خاک خود را تثبیت کند.
مختاری توضیح داد: آب‌شویی نیز یکی از عوامل است؛ در جاهایی که شیب وجود دارد مواد غذایی خاک شسته می‌شوند. در مناطقی که آبیاری تحت فشار اجرا نشده نیز مشکلات دیگری ایجاد می‌شود. برای مثال در میدان و خیابان ارم به دلیل شیب، آب سطحی و شرایط تغذیه‌ای خاص این مسائل قابل مشاهده است و فقر خاک در این محدوده جدی است.
او از مشکلات دیگر فضای سبز شهری را هرس بی‌رویه عنوان کرد و گفت: یکی دیگر از مشکلاتی که وجود دارد هرس بی‌رویه است. در طرح تفصیلی فضای سبز پیش‌بینی شده که افزون بر پیمانکاران، مهندسین مشاور نیز از سوی شهرداری به کار گرفته شوند تا وضعیت خاک مرتب آزمایش شود نیازسنجی انجام شود و بر اساس نتایج آزمایشگاهی، برای هر منطقه، هر بلوار و هر محدوده خاک اصلاح شود و کیفیت و مواد غذایی مورد نیاز آن تأمین شود.
مختاری ادامه داد: این کار نیازمند آزمایش‌های تخصصی و دانش باغبانی است اما در حال حاضر چنین فرآیندی به صورت کامل وجود ندارد و یکی از مواردی که باید اصلاح شود همین فرآیند است.
هرس بی‌رویه برای فضای سبز شهری خطرناک است
او درباره عملکرد پیمانکاران نگهداری فضای سبز نیز گفت: برخی شرکت‌های پیمانکاری برای اینکه عملکرد خود را پوشش دهند و گزارش مالی مربوط به حفظ و نگهداری را ارائه کنند گاهی هرس را به صورت بی‌رویه انجام می‌دهند. یکی از مشکلاتی که در محیط‌های عمومی شهری، به‌ویژه پارک‌ها وجود دارد همین هرس بی‌رویه است و این مسئله بسیار خطرناک است.
این کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز افزود: اکنون در حال پیش‌بینی سازوکاری هستیم که هرس به شکل معقول و متناسب با نیاز درخت، فصل و زمان مناسب انجام شود. در خیابان‌ها هرس در بسیاری از موارد بسیار غیرکارشناسی انجام می‌شود و اصلاح این وضعیت نیازمند اصلاح یک‌سری فرآیندهای اداری است که در حال بررسی و پیگیری است.
مختاری همچنین به مشکلات اقتصادی قراردادهای نگهداری فضای سبز اشاره کرد و گفت: خود پیمانکاران نیز مشکلاتی دارند. برای مثالدمبلغ قراردادهای نگهداری فضای سبز پایین است. روش‌های مناقصه‌ای شهرداری نیز بر مبنای قیمت ثابت است و چون مبلغ قرارداد پایین است پیمانکاران تلاش می‌کنند با قیمت پایین‌تر وارد مناقصه شوند.
او توضیح داد: در حالی که این نوع قراردادها بهتر است بر مبنای روش‌هایی مانند QBS یا QCBS باشد تا پیمانکار فقط بر اساس قیمت انتخاب نشود و شهرداری بتواند پیمانکاری را انتخاب کند که از نظر کیفیت، توان فنی و سابقه نیز شرایط مناسب‌تری داشته باشد. در این صورت پیمانکاران مجبور نیستند صرفاً با پایین آوردن قیمت، برنده مناقصه شوند.
مختاری گفت: یکی از مشکلات فعلی فضای سبز شهری شیراز همین مسئله است. البته شهرداری در این زمینه همکاری بسیار خوبی دارد و مسئولان نیز نسبت به موضوع راغب هستند. ما جلسات منظمی داریم و همکاری انجام می‌شود، اما واقعیت این است که فضای سبز شهری شیراز به‌شدت ناپایدار است.
کمبود آب؛ یکی از چالش‌های اصلی فضای سبز شیراز
او کمبود آب را یکی دیگر از مشکلات اصلی عنوان کرد و گفت: یکی دیگر از مسائل، کمبود آب است. آب مورد نیاز فضای سبز به هر شکل تأمین می‌شود اما برای مدیریت آن نیز باید زیرساخت‌های مناسب ایجاد شود.
مختاری افزود: در برخی پروژه‌ها موضوع رینگ کردن و ایجاد زنجیره‌ای از مخازن پیش‌بینی شده؛ برای مثال در پروژه میدان دانشجو در کنار ساختمان پروژه موضوع مخازن و اتصال آنها به یکدیگر در قالب یک رینگ یا زنجیره پیش‌بینی شده است. این نوع اقدامات می‌تواند در مدیریت آب فضای سبز مؤثر باشد.
ضرورت سخت‌گیری بیشتر در حفظ درختان
این کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز با اشاره به موضوع حفظ درختان در زمان ساخت‌وسازها گفت: در بحث درختان شهرداری‌های مناطق باید سخت‌گیری بیشتری اعمال کنند.
مختاری با اشاره به نمونه‌هایی از طراحی ساختمان با حفظ درختان گفت: نمونه‌هایی از معماری در کشور وجود دارد که تلاش کرده‌اند طرح ساختمان را با حفظ درخت موجود سازگار کنند. یعنی اگر درختی در محل وجود دارد به جای قطع آن، طرح معماری را تغییر داده‌اند و حتی مصالح را به شکلی به کار برده‌اند که درخت حفظ شود و در دل ساختمان ادامه مسیر دهد.
او ادامه داد: نمونه‌هایی وجود دارد که درختان حتی با ارتفاع حدود ۱۵ متر نیز قطع نشده‌اند و ساختمان حول درخت طراحی شده است. در تهران و یکی دو نقطه دیگر نمونه‌هایی از این نوع معماری وجود دارد. در بحث ساختمان حتی اگر نتوان همه موارد را در داخل بنا اجرا کردذدست‌کم در نمای بیرونی نیز می‌توان از خلاقیت‌های معماری برای حفظ درختان استفاده کرد
نمی‌توان با استناد به اقلیم شیراز درباره حذف چنارها تصمیم گرفت
مختاری درباره این دیدگاه که اقلیم شیراز دیگر اجازه ادامه حیات برخی درختان از جمله چنار را نمی‌دهد، گفت: اینکه گفته شود اقلیم شیراز دیگر اجازه نمی‌دهد چنارها باقی بمانند نیاز به پژوهش دارد. اقلیم و فضای سبز، یک محیط رشد می‌خواهد و این محیط رشد شامل آب، خاک و هواست.
او تأکید کرد: در حال حاضر پژوهش ثابت‌شده‌ای نداریم که به ما بگوید اقلیم شیراز در یک بازه زمانی مشخص تا امروز آنقدر تغییر کرده که شرایط محیطی آن برای چنارها نامناسب شده است. این موضوع باید توسط دانشگاه و در قالب یک کار پژوهشی بررسی شود.
این کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز افزود: باید مشخص شود افت وضعیت و کیفیت یا کاهش پایداری چنارها و برخی گونه‌های گیاهی فضای سبز ناشی از فقر مواد غذایی خاک است یا ناشی از آلاینده‌هایی است که به دلیل تردد خودروها در شهر وجود دارد، ناشی از کمبود آب و اصلاح نشدن خاک است یا واقعاً تغییر اقلیم در آن نقش دارد.
۶۰ تا ۷۰ درصد بحران شهر شیراز ناشی از خودروهای تک‌سرنشین؟
مختاری با اشاره به آلودگی ناشی از خودروها گفت: یکی از مسائلی که باید مورد بررسی قرار گیرد آلاینده‌هایی است که به دلیل تردد خودروها و مصرف سوخت‌های فسیلی وارد محیط می‌شوند. حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد بحران شهر شیراز ناشی از خودروهای تک‌سرنشین است و ما سیاست‌های محدودکننده کافی در این زمینه نداریم.
او اضافه کرد: باید مشخص شود آیا مشکلات چنارها و سایر گونه‌های گیاهی تا چه اندازه تحت تأثیر همین آلاینده‌هاست؛ آلاینده‌هایی که از تردد خودروها، مصرف سوخت‌های فسیلی و فعالیت وسایل نقلیه ایجاد می‌شوند و می‌توانند روی برگ و دیگر بخش‌های گیاه اثر بگذارند.
مختاری با بیان اینکه تغییر اقلیم نیز باید به شکل علمی بررسی شود، گفت: اگر قرار باشد تغییر اقلیم به عنوان عامل اصلی مطرح شود باید مشخص شود که آیا تغییر اقلیم جهانی واقعاً به اندازه‌ای در شیراز اثر گذاشته که بتواند شرایط زیست چنارها را تغییر دهد یا اینکه تغییرات مورد نظر ناشی از عوامل داخلی دشت شیراز است.
او افزود: باید در خود پهنه دشت شیراز مطالعات لازم انجام شود و مشخص شود درختان در این محدوده با چه محدودیت‌هایی مواجه هستند. اگر مشخص شد تغییر اقلیم عامل اصلی است، آن زمان می‌توان برای آن تصمیم گرفت. پاسخ این سؤال هنوز بدون انجام یک پژوهش نظام‌مند امکان‌پذیر نیست و نمی‌توان بر اساس سلیقه درباره آن تصمیم گرفت.
اصلاح خاک، تأمین آب و کنترل آفات؛ اقداماتی که از همین امروز ممکن است
این کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز تأکید کرد: باید ابتدا اقداماتی را که در دسترس‌مان است مانند اصلاح خاک، تأمین آب کافی و مناسب، کنترل آفات و بیماری‌های گیاهی و کنترل آلاینده‌ها انجام دهیم؛ کاهش تردد خودروهای تک‌سرنشین و کاهش ترافیک شهری نیز در این زمینه اهمیت دارد.
مختاری ادامه داد: اگر این اقدامات انجام شود حتی بدون اینکه در همان ابتدا پژوهش کاملی داشته باشیم در یک دوره پنج تا ۱۰ ساله می‌توان مشاهده کرد که آیا وضعیت درختان بهتر شده است یا خیر. اگر همه راهکارهای در دسترس را اجرا کردیم و باز هم مشکلات ادامه داشت، آن زمان می‌توان با اطمینان بیشتری درباره نقش سایر عوامل، از جمله تغییرات اقلیمی، صحبت کرد.
او با اشاره به مطالعات انجام‌شده در این زمینه گفت: ما حدود دو سال روی این طرح تفصیلی کار کرده‌ایم و با شهرداری نیز جلسات و همکاری‌های مختلفی داشته‌ایم.
پاسخ به وضعیت چنارها نیازمند پژوهش دانشگاهی پنج‌ساله است
مختاری در عین حال میان مطالعات مهندسی مشاور و پژوهش دانشگاهی تفاوت قائل شد و گفت: اگر بخواهیم دقیقاً بدانیم افت وضعیت، کیفیت یا پایداری چنارها و برخی گونه‌های گیاهی فضای سبز ناشی از چیست، این موضوع نیازمند پژوهش دانشگاهی است.
او توضیح داد: دانشگاه باید وارد کار شود، نمونه‌برداری انجام دهد در یک بازه زمانی مشخص، مثلاً پنج سال، عوامل مختلف را شناسایی و پایش کند، خاک را اندازه‌گیری کند، وضعیت آب را بررسی کند، شرایط هوا و آلاینده‌ها را بسنجد و سپس با رصد مستمر مشخص کند که عامل اصلی چیست.
مختاری گفت: این کار، یک کار ریز و دقیق علمی است و نمی‌توان با چند مشاهده یا یک مقطع زمانی درباره آن نتیجه‌گیری کرد. اینکه چرا وضعیت یک گونه خاص گیاهی، از جمله چنار، در یک محدوده دچار افت شده نیازمند پژوهش تخصصی دانشگاهی و پایش چندساله است.
این کارشناس ارشد آب و فضای سبز شهری شیراز در پایان تأکید کرد: درباره چنارهای شیراز نمی‌توان صرفاً با استناد به یک عامل مانند تغییر اقلیم یا کمبود آب تصمیم گرفت. ابتدا باید عوامل مختلف از جمله خاک، آب، آفات، آلودگی هوا، هرس، شرایط نگهداری و اقلیم بررسی شوند و در کنار پژوهش علمی اقداماتی که همین امروز امکان انجام آنها وجود دارد نیز باید جدی گرفته شود؛ چرا که حفظ درختان موجود، اصلاح خاک، تأمین آب مناسب و مدیریت صحیح نگهداری، می‌تواند بخشی از مشکلات فضای سبز شهری را کاهش دهد.
برای نسبت دادن قطع چنارها به تغییر اقلیم، مستندات ارائه شود
برخی از اساتید دانشگاه و صاحب نظران در حوزه زمین‌شناسی و محیط زیست هم معتقدند برای نسبت دادن قطع چنارها به تغییر اقلیم باید مستندات ارائه شود.
عضو هیئت علمی و استاد تمام دانشگاه شیراز با تأکید بر اینکه برای نسبت دادن قطع یا خشک شدن درختان چنار شیراز به تغییرات اقلیمی باید مستندات علمی ارائه شود گفت: نمی‌توان صرفاً با بیان اینکه تغییر اقلیم موجب آسیب به درختان شده قطع درختان را به این پدیده نسبت داد و لازم است نمونه، مطالعه و مستندات مشخصی در این زمینه ارائه شود.
بهنام کشاورزی در گفت‌وگو با خبرآنلاین درباره موضوع خشک شدن و قطع برخی درختان چنار در شیراز و ارتباط احتمالی آن با تغییر اقلیم گفت: در دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز، همکارانی در حوزه باغبانی و رشته‌های مرتبط فعالیت می‌کنند که می‌توان برای بررسی تخصصی موضوع با آنها گفت‌وگو کرد چراکه این مسئله نیازمند بررسی از منظر تخصصی باغبانی و علوم مرتبط با درختان است.
او با اشاره به ادعای ارتباط قطع درختان با تغییر اقلیم افزود: تغییر اقلیم یک موضوع جهانی و چندوجهی است و در کشور ما هنوز در ابتدایی‌ترین مسائل مربوط به این حوزه قرار داریم. بنابراین اگر قرار است تأثیر تغییر اقلیم بر درختان مطرح شود باید مشخص شود این ارتباط بر چه اساسی مطرح شده و چه مستنداتی برای آن وجود دارد.
استاد تمام دانشگاه شیراز ادامه داد: تخصص من در حوزه محیط زیست و پیامدهای تغییر اقلیم است اما تا امروز موردی ندیده‌ام که در شیراز کسی به‌صورت مستند درباره اینکه قطع این درختان مشخصاً ناشی از تغییر اقلیم بوده، اظهارنظر علمی کرده باشد.
کشاورزی تأکید کرد: اگر شهرداری چنین ارتباطی را مطرح می‌کند، باید از آنها خواسته شود مستندات خود را ارائه دهند؛ یعنی مشخص کنند چه مطالعه‌ای انجام شده و این مطالعات چگونه نشان داده که تغییرات اقلیمی بر این درختان اثر گذاشته و در نهایت مبنای قطع آنها قرار گرفته است.
او که معتقد است تغییر اقلیم موضوعی چندوجهی است، گفت: بخشی از بحث تغییر اقلیم به حوزه تخصصی محیط زیست مربوط می‌شود، اما موضوع خشک شدن یا جایگزینی درختان، به‌طور مشخص نیازمند نظر متخصصان باغبانی، علوم گیاهی و رشته‌های مرتبط نیز هست.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز افزود: فعالان محیط زیست نیز درباره خشک شدن درختان مطالبی را مطرح کرده‌اند و برخی از آنها موضوعاتی مانند کربن و تأثیر آن بر درختان را عنوان می‌کنند اما برای اینکه بتوان چنین مسئله‌ای را به تغییر اقلیم نسبت داد باید از متخصصان باغبانی و دانشکده کشاورزی نیز نظر گرفت.
کشاورزی اضافه کرد: اینکه گفته شود تغییر اقلیم باعث این اتفاق شده به‌تنهایی کافی نیست. باید پرسید بر چه اساسی چنین ادعایی مطرح شده و مستندات آن چیست. اگر قرار است قطع درختان به دلیل تغییرات اقلیمی انجام شده باشد، باید نمونه‌ای مشابه در دنیا یا حتی در نقاط دیگر ایران ارائه شود.
او ادامه داد: من تاکنون جایی ندیده‌ام که در دنیا درختان را به دلیل تغییرات اقلیمی قطع کنند. اگر چنین نمونه‌ای وجود دارد، می‌توان آن را ارائه کرد؛ اگر هم مطالعه‌ای انجام شده است، باید مستندات علمی آن در اختیار افکار عمومی و کارشناسان قرار گیرد.
استاد تمام دانشگاه شیراز گفت: سؤال باید دقیق مطرح شود؛ از مسئولان باید پرسید بر چه اساسی و با استناد به چه مطالعاتی گفته‌اند که به دلیل تغییرات اقلیمی این درختان قطع شده‌اند. اگر مستندات و نمونه‌های مشابه وجود دارد باید ارائه شود.
اوافزود: تغییر اقلیم خودش موضوعی است که رشته‌های مختلفی در آن درگیر هستند.؛ممکن است در بعضی موضوعات چند متخصص از رشته‌های مختلف با یکدیگر همکاری کنند و یک مسئله را از ابعاد مختلف بررسی کنند. درباره تغییر اقلیم نیز همین وضعیت وجود دارد و باید بر اساس نوع سؤال متخصص مرتبط با آن موضوع وارد بحث شود.
او ادامه داد: سؤال را دقیقاً باید این‌گونه مطرح کرد که کجای دنیا به دلیل تغییرات اقلیمی درخت قطع کرده‌اند؟ اگر چنین نمونه‌ای وجود دارد ارائه کنند و توضیح دهند که این اقدام بر چه مبنای علمی انجام شده است.
کشاورزی با بیان اینکه در برخی حوزه‌های تخصصی حتی در مقیاس‌های کوچک نیز مطالعات کافی انجام نشده، گفت: موضوع تغییر اقلیم ابعاد بسیار گسترده‌ای دارد و در کشور ما هنوز در برخی مقیاس‌های کوچک، کار پژوهشی کافی انجام نشده و بیشتر مطالعات در مقیاس‌های بزرگ‌تر صورت گرفته است. کسی که درباره یک موضوع علمی اظهارنظر می‌کند باید مقاله و پژوهش‌های مرتبط را بررسی کرده باشد؛ در موضوعی مانند قطع یک درخت به دلیل تغییر اقلیم اگر مستند علمی نداشته باشیم نمی‌توان صرفاً بر اساس یک ادعا اظهار نظر کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز در پایان گفت: اگر مستندات علمی ارائه شود و مشخص شود که واقعاً تغییرات اقلیمی در این مسئله نقش داشته است آن زمان می‌توان موضوع را دقیق‌تر بررسی کرد و اگر کارشناسان به این نتیجه برسند که برداشت قبلی اشتباه بوده طبیعتاً باید آن را اصلاح کرد. مسئله این است که در ابتدا باید مستندات، مطالعه و نمونه مشخص وجود داشته باشد.
پاسخ متولیان چیست؟
شهردار منطقه یک می‌گوید انتقادات مردم درباره فضای سبز منطقه و درختان چنار هنوز هم ادامه دارد اما شهرداری هم برای نگهداری و آبیاری این درختان دچار مشکل شده است. سارا قائدی در گفت‌وگو با خبرآنلاین افزود: چنار درختی است که در آب‌وهوای خنک رشد می‌کند و شرایط اقلیمی کنونی شیراز مانند گذشته نیست. زمانی که این چنارها کاشته شدند، شرایط آب‌وهوایی شهر متفاوت بود.
قائدی درباره عمر مفید این درختان گفت: عمر مفید چنار حدود ۱۲۰ سال است و در مناطق بسیار خنک و مرطوب حتی می‌تواند به ۲۰۰ سال برسد اما شرایط اقلیمی شیراز تغییر کرده است.
او بحران خشکسالی در شیراز را معضلی جدی دانست و افزود: در چند دهه گذشته بسیاری از مردم این کلانشهر تابستان را با کولر آبی سپری می‌کردند و شیراز شهری خنک‌تر بود اما امروز حتی با کولر گازی هم به‌سختی می‌توان بر گرمای هوا غلبه کرد.
قائدی با اشاره به خشک شدن برخی چاه‌های شهرداری گفت: سه حلقه از چاه‌های خود شهرداری خشک شده است. اکنون یکی از اقدامات خدمات شهری این است که از قدوسی غربی لوله‌گذاری کنیم تا آب را از چاه آن محدوده به این طرف منتقل کنیم.
حفظ خاطرات یا واقعیت علمی؟
شهردار منطقه یک تأکید کرد که شهروندان باید بدانند چنار با اقلیم کنونی شیراز سازگاری گذشته را ندارد و ممکن است دچار مرگ زودرس شود. درباره چنارهای محور قصردشت نیز با وجود اینکه خودم این درختان را دوست دارم، باید واقعیت علمی را در نظر گرفت.
او از آبیاری شبانه چنارها سخن گفت و ادامه داد: در طول روز آب تبخیر می‌شود و اثربخشی آن کاهش پیدا می‌کند. از طرف دیگر، عمر مفید درختان نیز محدود است.
قائدی درباره آسیب‌های ناشی از آلودگی هوا به فضای سبز منطقه گفت: در زمانی که این چنارها در قصردشت کاشته شدند میزان تردد خودروها مانند امروز نبود. اکنون حجم خودرو و آلودگی افزایش یافته و این موضوع روی درختان اثر می‌گذارد.
شهردار منطقه یک معتقد است کربنی که در بالای درخت جمع می‌شود به مرور درخت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. کیفیت سوخت، کیفیت خودروها و تعداد خودروهای تک‌سرنشین همگی اثرگذار هستند.
حرکت به سمت گونه‌های کم‌آب‌بر
قائدی حرکت به سمت گونه‌های کم‌آب‌بر را از رویکردهای مهم شهرداری دانست و گفت: تلاش می‌کنیم در سطح شهر درختانی بکاریم که کمترین میزان آب را نیاز داشته باشند. به سمت گونه‌های کم‌آب‌بر حرکت می‌کنیم و سطح چمن را نیز تا حد امکان کاهش می‌دهیم چراکه چمن آب زیادی مصرف می‌کند.
او دوباره به موضوع تغییرات اقلیمی برای حفظ و نگهداری درختان چنار اشاره و عنوان کرد: وقتی مردم می‌بینند مرتب برق قطع می‌شود و مشکل کمبود انرژی وجود دارد باید بدانند کمبود آب نیز مسئله جدی است. این تغییرات اقلیمی واقعیتی است که شهروندان باید آن را در نظر بگیرند.
از متخصص‌ها کمک گرفتیم
شهردار منطقه یک همچنین درباره وضعیت برخی چنارهای قدیمی و استفاده از افراد متخصص برای بهره‌گیری از نظر آنها در این زمینه گفت: برای بررسی وضعیت درختان از دو متخصص دعوت کردیم تا درباره شرایط فعلی توضیح دهند. برخی درختان به مرحله‌ای از فرسودگی سلولی رسیده‌اند که دیگر با سم یا تزریق نمی‌توان آنها را نجات داد.
او ادامه داد: در برخی موارد باید درخت بیمار از چرخه خارج و با درخت مناسب جایگزین شود. این موضوع برای شهروندان سخت است چراکه چنارهای قصردشت بخشی از هویت این محور هستند اما باید واقعیت علمی و شرایط اقلیمی را نیز در نظر گرفت.
قائدی از شهروندان درخواست کرد که اگر در حیاط خانه خود درختی دارند آن را حفظ کنند. نمی‌شود شهروند از شهرداری بخواهد چنارها را حفظ کند اما خودش درخت حیاط خانه را برای ساخت‌وساز مزاحم بداند. البته برای حفظ درختان داخل حیاط خانه‌ها امتیازاتی در نظر گرفته‌ایم تا شهروندان برای نگهداری آنها تشویق شوند.
نوسازی فضاهای سبز
او به اقدامات شهرداری برای نوسازی فضای سبز شهر اشاره کرد و گفت: بر خلاف تصور مردم، فضای سبز شهر اهمیت بسیاری برای شهرداری دارد؛ به عنوان مثال در محور زند، از فلکه نمازی تا فلکه ستاد در شش ماه اخیر با مرگ فضای سبز مواجه شدیم. بدون اینکه اجازه دهیم شهروندان متوجه شوند فضای سبز این محور را دوباره از نو اجرا کردیم.
قائدی ادامه داد: مرگ فضای سبز در این منطقه نتیجه مجموعه‌ای از عوامل مانند آلودگی، خودرو، سوخت و تغییرات اقلیمی است؛ خیابان زند نیز به دلیل وجود مراکز پزشکی همچنان یکی از محورهای پرتردد شهر است.
۲۱ پارک در منطقه یک و برنامه توسعه باغات
او در خصوص ظرفیت فضای سبز منطقه گفت: منطقه یک، غیر از پارک آزادی که مدیریت جداگانه دارد ۲۱ پارک دارد. قائدی همچنین از برنامه مدیریت شهری برای باغات محور ستارخان خبر داد و افزود: یکی دیگر از اقداماتی که امیدواریم بتوانیم انجام دهیم، حفظ باغات محور ستارخان است.
چنارهای قصرالدشت در آزمون اقلیم
آن طور که شهرداری منطقه یک می‌گوید تلاش برای حفظ درختان چنار ادامه دارد اما همزمان معتقد است شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب، نگهداری چنارهای قدیمی را دشوارتر از گذشته کرده موضوعی که حالا یک سال پس از موج نگرانی‌ها درباره قطع چنارهای قصردشت بار دیگر بحث درباره آینده این درختان را به میان آورده است.
همین‌جاست که قصه چنارهای قصردشت از یک ردیف درخت در دو طرف خیابان فراتر می‌رود؛ قصه‌ای میان خاطره و تغییرات اقلیمی، میان تعلق خاطر مردم به درختان قدیمی و پرسش مدیریت شهری درباره اینکه در شیرازِ کم‌آب چه درختانی می‌توانند سال‌های آینده را تاب بیاورند.
در چنین شرایطی نه می‌توان نگرانی شهروندان درباره حذف چنارها را نادیده گرفت و نه می‌توان مسئله فرسودگی و نیاز آبی درختان را صرفاً با تکیه بر خاطره و تعلق عاطفی پاسخ داد. آنچه می‌تواند این دو نگرانی را به هم نزدیک کند تصمیم‌گیری شفاف و کارشناسی است؛ اینکه برای هر درخت مشخص شود چرا باید حفظ، درمان، هرس یا در صورت ضرورت قطع شود و در صورت قطع چه درختی با چه میزان مصرف آب و در چه بازه زمانی جایگزین خواهد شد؟
در شهری که به گفته شهردار منطقه یک بخشی از چاه‌های شهرداری خشک شده و برای انتقال آب از محدوده‌ای به محدوده دیگر لوله‌گذاری در دستور کار قرار گرفته نگهداری فضای سبز با الگوی گذشته دشوارتر می‌شود. بنابراین پرسش درباره چنارها در واقع بخشی از پرسش بزرگ‌تری درباره آینده فضای سبز شیراز است در شرایط کاهش منابع آب شهر قرار است چگونه هم فضای سبز خود را حفظ کند و هم مصرف آب را مدیریت کند؟
در این میان جایگزینی درختان قدیمی با گونه‌های کم‌آب‌بر اگر قرار است به سیاست پایدار تبدیل شود نیازمند توضیح روشن درباره معیار انتخاب گونه، وضعیت هر درخت، امکان احیا، تعداد درختان قطع‌شده، تعداد درختان جایگزین و میزان موفقیت کاشت‌های جدید است. برای شهروندی که یک چنار قدیمی را از دست می‌دهد صرف اعلام اینکه درخت دیگری کاشته خواهد شد الزاماً به معنای حفظ همان ارزش زیست‌محیطی و هویتی نیست؛ زیرا درختی که ده‌ها سال رشد کرده با نهالی که تازه کاشته شده از نظر اندازه، سایه‌اندازی و نقش آن در منظر شهری قابل مقایسه نیست.
آینده فضای سبز شیراز احتمالاً به سمت گونه‌هایی خواهد رفت که با اقلیم گرم‌تر و منابع آب محدودتر سازگاری بیشتری دارند اما این تغییر اگر قرار است برای شهروندان قابل پذیرش باشد باید همزمان با حفظ درختان سالم و ارزشمند توضیح دقیق درباره دلایل حذف درختان آسیب‌دیده و نظارت بر جایگزینی آنها همراه شود.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.