فرصت طلایی در دشت های کرمان؛ زعفران کشاورزی را نجات می دهد

خبرگزاری مهر- گروه استان ها: شهرستان زرند در استان کرمان، با سطح زیر کشتی که در سال‌های اخیر از مرز ۴۰۰ هکتار گذشته، به قطب اصلی تولید زعفران در این استان پهناور تبدیل شده است.

این جایگاه، حاصل تحولی است که طی سال‌های گذشته در الگوی کشت منطقه شکل گرفته و کشاورزان را از محصولات پرآب‌بر به سمت محصولی سوق داده که هم با اقلیم خشک سازگارتر است و هم درآمدی چندبرابر را نوید می‌دهد.

سطح زیر کشت زعفران در زرند در سال جاری حدود ۴۵۰ هکتار اعلام شده و پیش‌بینی می‌شود از این سطح، نزدیک به یک هزار و ۵۷۵ کیلوگرم زعفران خشک برداشت شود.

در سال گذشته نیز سطح زیر کشت ۴۳۶ هکتار و تولید پیش‌بینی‌شده یک هزار و ۷۴۴ کیلوگرم بود که این ارقام، زرند را در جایگاه نخست استان کرمان قرار داده و شهرستان‌های شهربابک و سیرجان را به رتبه‌های بعدی رانده است.

تغییر الگوی کشت؛ ضرورتی که باید از شعار به عمل تبدیل شود

خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش شدید منابع آبی، کشاورزان منطقه دشتخاک را با چالشی جدی روبه‌رو کرد که پاسخ آن، تغییر الگوی کشت بود.

زعفران به دلیل نیاز آبی پایین و ارزش اقتصادی بالا، به عنوان جایگزینی منطقی مطرح شد و به تدریج جای خود را در مزارع منطقه باز کرد.

دهستان دشتخاک به دلیل برخورداری از خاک حاصلخیز و شرایط اقلیمی مناسب، به کانون اصلی کشت زعفران با کیفیت تبدیل شده است.

کیفیت زعفران تولیدی در این منطقه، به عوامل متعددی نسبت داده می‌شود.

یکی از این عوامل، زمان برداشت گل‌ها در طلیعه طلوع آفتاب است که به حفظ عطر و طعم محصول کمک می‌کند و این ویژگی، زعفران زرند را در بازار داخلی به محصولی شناخته‌شده تبدیل کرده و زمینه‌ای برای طرح آن به عنوان یک برند منطقه‌ای فراهم ساخته است.

دشت خام به دشت طلا تبدیل شد

زعفران در زرند تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه موتور محرکه اشتغال و درآمد در منطقه محسوب می‌شود.

بیش از یک هزار خانوار در این شهرستان به کشت زعفران مشغول هستند و در فصل برداشت، شمار قابل توجهی از نیروی کار محلی در فرآیند چیدن گل و جدا کردن کلاله به کار گرفته می‌شوند.

بر اساس برآوردها، در زمان برداشت یک‌ماهه این محصول، نزدیک به دوازده هزار نفرروز اشتغال ایجاد می‌شود که این اشتغال فصلی، برای بسیاری از خانواده‌های روستایی که گزینه‌های درآمدی محدودی دارند، نقشی حیاتی ایفا می‌کند.

درآمد حاصل از فروش زعفران نیز قابل توجه است و بر اساس بررسی های انجام‌شده در سال‌های گذشته، ارزش محصول برداشت‌شده از مزارع زرند به ده‌ها میلیارد تومان می‌رسد و همین رقم، انگیزه کشاورزان برای ادامه این مسیر را تقویت می‌کند.

زعفران در مقایسه با محصولات سنتی، درآمدی چندبرابری برای کشاورز ایجاد می‌کند و همین مزیت اقتصادی، تغییر الگوی کشت را به انتخابی منطقی و پایدار تبدیل کرده است.

چالش عدم برندسازی و فرآوری که سال ها حل نشده است

با وجود این ظرفیت تولیدی، زعفران زرند با یک معضل ساختاری دست‌وپنجه نرم می‌کند که آن نبود برند مستقل و ضعف در صنایع تبدیلی است که بخش قابل توجهی از محصول تولیدی منطقه، به صورت فله توسط دلالان از استان‌های همجوار خریداری می‌شود و سپس با نام و برند آن استان‌ها به بازار عرضه می‌گردد.

این وضعیت، ارزش افزوده‌ای را که باید نصیب کشاورزان و اقتصاد منطقه شود، به جیب واسطه‌ها و بازارهای دیگر منتقل می‌کند.

نبود زیرساخت‌هایی مانند شرکت تعاونی توانمند برای بسته‌بندی، این چرخه را پیچیده‌تر کرده است.

کشاورزان به دلیل نیاز مالی، بلافاصله پس از برداشت محصول را به فروش می‌رسانند و فرصت حضور در بازارهای صادراتی یا عرضه با بسته‌بندی مناسب را از دست می‌دهند.

برخی از فعالان منطقه، در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با ایجاد کارگاه‌های فرآوری و خشک‌کن‌های گل زعفران، گامی در جهت افزایش ارزش افزوده بردارند، اما این تلاش‌ها هنوز نتوانسته خلأ برندسازی و عرضه مستقیم به بازارهای جهانی را پر کند.

از خام‌فروشی تا دلال بازی

آنچه امروز برای زعفران زرند ضرورت دارد، عبور از مرحله خام‌فروشی و حرکت به سمت برندسازی و فرآوری است.

تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که تولید باکیفیت به تنهایی کافی نیست و بدون ایجاد زیرساخت‌های بازاریابی، بسته‌بندی و صادرات، محصول منطقه همچنان با نام دیگران به بازار عرضه خواهد شد.

برگزاری رویدادهایی مانند جشنواره زعفران دشتخاک و طرح ثبت ملی آن، گام‌هایی در جهت معرفی این ظرفیت بوده است، اما تحقق کامل پتانسیل زرند نیازمند سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی، ایجاد تعاونی‌های توانمند و حمایت از کشاورزانی است که می‌خواهند محصول خود را با هویت منطقه‌ای به بازار عرضه کنند.

زرند با تکیه بر اقلیم مناسب، خاک حاصلخیز و تجربه کشاورزانی که سال‌ها با خشکسالی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند، این ظرفیت را دارد که به یکی از برندهای شناخته‌شده زعفران ایران تبدیل شود.

آنچه امروز نیاز است، اراده‌ای هماهنگ برای تبدیل این ظرفیت تولیدی به یک زنجیره ارزش کامل است؛ زنجیره‌ای که از مزرعه آغاز می‌شود و با بسته‌بندی و برندسازی، به بازارهای داخلی و جهانی می‌رسد.

داوود درویشی زیدآبادی، استاد دانشگاه کرمان مزیت‌های تولید زعفران در زرند و ظرفیت‌های پیش‌روی این محصول را در گفتگو با مهر تشریح کرد.

درویشی، با اشاره به اینکه زعفران گیاهی بومی فلات ایران است و با شرایط اقلیمی کرمان به‌ویژه مناطق زرند، کوهبنان، سیرجان و شهربابک همخوانی کامل دارد، اظهار داشت: زرند به دلیل برخورداری از اقلیم سردسیری و خاک حاصلخیز، از دیرباز مستعد کشت این محصول ارزشمند بوده است.

به گفته او، دهستان دشتخاک زرند به عنوان یکی از کانون‌های اصلی کشت زعفران باکیفیت در منطقه شناخته می‌شود و همین ویژگی، این شهرستان را به قطب تولید زعفران استان کرمان تبدیل کرده است.

وی در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین مزیت زرند برای تولید زعفران چیست، تصریح کرد: ترکیب چند عامل طبیعی، این منطقه را از سایر نقاط متمایز می‌کند که نخست، شرایط اقلیمی مناسب؛ زرند دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل است که چرخه رشد زعفران را به خوبی تکمیل می‌کند. دوم، خاک حاصلخیز و ساختار مناسب زمین که به رشد پیاز زعفران و افزایش عملکرد در هکتار کمک می‌کند. سوم، و شاید مهم‌ترین عامل، زمان برداشت گل‌ها در طلیعه طلوع آفتاب است که به حفظ عطر و طعم بی‌نظیر زعفران زرند منجر می‌شود.

درویشی تأکید کرد که همین سه عامل دست‌به‌دست هم داده و زعفران زرند را به یکی از مرغوب‌ترین محصولات کشور تبدیل کرده است.

این کارشناس گیاهان دارویی در بخش دیگری از این گفتگو به مزیت اقتصادی زعفران نسبت به سایر محصولات کشاورزی اشاره کرد و گفت: با توجه به بحران کم‌آبی در استان کرمان، زعفران به عنوان یک محصول کم‌آب‌بر و با ارزش اقتصادی بالا، جایگزین مناسبی برای محصولات پرآب‌بر مانند گندم، جو و سیب‌زمینی است.

به گفته او، کشاورزان زرند در سال‌های اخیر با پیشنهاد کارشناسان جهاد کشاورزی، به سمت کشت زعفران روی آورده‌اند و همین تغییر الگوی کشت، تحولی چشمگیر در اقتصاد و معیشت خانوارهای منطقه ایجاد کرده است.

درویشی، خاطرنشان کرد: زعفران نه تنها نیاز آبی کمتری دارد، بلکه درآمدی چندبرابر نسبت به محصولات سنتی برای کشاورز ایجاد می‌کند و همین مزیت اقتصادی، انگیزه لازم برای توسعه کشت را فراهم کرده است.

وی در ادامه با اشاره به سطح زیر کشت زعفران در زرند گفت: در حال حاضر بیش از ۴۵۰ هکتار از اراضی این شهرستان زیر کشت زعفران قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود از این سطح، نزدیک به یک هزار و ۶۰۰ کیلوگرم زعفران خشک برداشت شود که این حجم تولید، زرند را در جایگاه نخست استان کرمان قرار داده و نقش مهمی در تأمین زعفران مورد نیاز کشور ایفا می‌کند.

درویشی، تأکید کرد: کیفیت زعفران زرند به گونه‌ای است که از لحاظ عطر و بو، برتری آشکاری نسبت به بسیاری از محصولات مشابه در بازار دارد و همین ویژگی، ظرفیت صادراتی قابل توجهی برای منطقه ایجاد کرده است.

عضو هیئت‌علمی سازمان تحقیقات کشاورزی کرمان در بخش دیگری از این گفتگو به چالش‌های پیش‌روی زعفران زرند نیز پرداخت و اظهار داشت: با وجود کیفیت بالای محصول، ضعف در برندسازی و بسته‌بندی، یکی از موانع اصلی بهره‌مندی کامل کشاورزان از ارزش افزوده این محصول است.

به گفته او، بخش قابل توجهی از زعفران تولیدی منطقه به صورت فله توسط واسطه‌ها خریداری می‌شود و سپس با نام مناطق دیگر به بازار عرضه می‌گردد که این وضعیت موجب می‌شود که کشاورز زرندی از سود واقعی محصول خود بهره‌مند نشود و فرصت‌های ارزش افزوده از دست برود.

درویشی، بر ضرورت توسعه صنایع فرآوری، بسته‌بندی استاندارد و ایجاد برند مستقل برای زعفران زرند تأکید کرد و گفت: بدون این اقدامات، تولید باکیفیت به تنهایی نمی‌تواند منجر به رونق پایدار اقتصادی در منطقه شود.

وی در پاسخ به این پرسش که چه راهکاری برای رفع این موانع وجود دارد، تصریح کرد: همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و کشاورزان، پیش‌شرط اصلی موفقیت در این مسیر است.

به باور او، ایجاد تعاونی‌های توانمند، برگزاری دوره‌های آموزشی برای کشاورزان در زمینه فرآوری و بسته‌بندی، و حمایت از سرمایه‌گذارانی که می‌خواهند در صنایع تبدیلی زعفران فعالیت کنند، می‌تواند زمینه‌ساز تبدیل زرند به یک برند شناخته‌شده در بازارهای داخلی و جهانی شود.

درویشی، همچنین بر لزوم استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیند برداشت و خشک کردن زعفران تأکید کرد و گفت: این اقدامات می‌تواند هزینه‌های تولید را کاهش دهد و کیفیت محصول را برای عرضه در بازارهای بین‌المللی ارتقا بخشد.

درویشی، با تأکید بر اینکه زعفران زرند ظرفیت تبدیل شدن به یکی از محصولات شاخص صادراتی استان کرمان را دارد، ابراز امیدواری کرد که با رفع موانع برندسازی و تقویت زیرساخت‌های فرآوری، کشاورزان منطقه بتوانند از ارزش واقعی محصول خود بهره‌مند شوند و زرند به جایگاهی که شایسته آن است، در عرصه تولید و صادرات زعفران دست یابد.

چالش تامین پیاز زعفران

در حالی که زعفران زرند به عنوان یکی از مرغوب‌ترین محصولات استان کرمان شناخته می‌شود، تولیدکنندگان این محصول در دهستان دشتخاک با انبوهی از مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

محمد، که حدود پنج هکتار از زمین‌های خود را به کشت زعفران اختصاص داده، می‌گوید: هر سال با مشکل تأمین پیاز زعفران مواجه است.

به گفته او، قیمت پیاز زعفران در سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته و بسیاری از کشاورزان توان مالی خرید پیاز مرغوب را ندارند.

او توضیح می‌دهد: پیازهای بی‌کیفیت، عملکرد محصول را کاهش می‌دهند و همین موضوع، چرخه‌ای معیوب ایجاد کرده است: کشاورز پول کافی برای پیاز خوب ندارد، پیاز ارزان‌تر می‌خرد، محصول کمتری برداشت می‌کند و درآمدش کمتر می‌شود.

محمد، با اشاره به اینکه هزینه‌های کارگری در فصل برداشت نیز بسیار سنگین است، می‌گوید: برای چیدن گل‌ها و جدا کردن کلاله، نیاز به نیروی کار فراوان دارد و دستمزد روزانه کارگران هر سال افزایش می‌یابد.
او تأکید می‌کند: با وجود همه این هزینه‌ها، قیمت خرید زعفران از کشاورز چندان افزایش نمی‌یابد و سود اصلی نصیب واسطه‌ها و دلالان می‌شود.

به گفته او، کشاورز زعفران‌کار در دشتخاک، محصول باکیفیتی تولید می‌کند، اما هیچ نقشی در تعیین قیمت آن ندارد و مجبور است به هر نرخی که دلال تعیین می‌کند، تن بدهد.

محمد، همچنین از نبود بیمه محصولات کشاورزی گلایه می‌کند و می‌گوید: در صورت بروز خشکسالی، سرمازدگی یا آفت، هیچ حمایتی از کشاورز صورت نمی‌گیرد و همه خسارت بر دوش خود او می‌افتد.

او از مسئولان جهاد کشاورزی خواسته است که با ارائه تسهیلات کم‌بهره، تأمین پیاز مرغوب و ایجاد بیمه پایدار، از زعفران‌کاران حمایت کنند تا این محصول ارزشمند در منطقه از رونق نیفتد.

زهرا، که به همراه خانواده‌اش در دشتخاک به کشت و فرآوری زعفران مشغول است، عمده‌ترین مشکل خود را نبود امکانات فرآوری و بسته‌بندی مناسب می‌داند.

به گفته او، پس از برداشت گل‌ها، فرآیند جدا کردن کلاله و خشک کردن آن باید با دقت و سرعت انجام شود تا کیفیت محصول حفظ گردد، اما در بسیاری از خانه‌ها امکانات لازم برای این کار وجود ندارد.

او توضیح می‌دهد: خشک کردن زعفران در فضای باز یا با وسایل ساده، موجب کاهش کیفیت و عطر محصول می‌شود و همین موضوع، ارزش زعفران تولیدی را در بازار پایین می‌آورد.

زهرا، با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از زعفران تولیدی منطقه به صورت فله فروخته می‌شود، می‌گوید: کشاورزان به دلیل نیاز مالی فوری، محصول خود را بلافاصله پس از خشک کردن به دلالان می‌فروشند و فرصت بسته‌بندی و عرضه با قیمت بالاتر را از دست می‌دهند.

به گفته او، اگر یک شرکت تعاونی یا کارگاه بسته‌بندی در منطقه وجود داشت، کشاورزان می‌توانستند محصول خود را با بسته‌بندی مناسب و برند محلی به بازار عرضه کنند و سود بیشتری کسب نمایند.

زهرا، همچنین از نبود آموزش کافی در زمینه فرآوری و بازاریابی زعفران انتقاد می‌کند و می‌گوید: بسیاری از زنان روستایی که در این حوزه فعال هستند، با روش‌های نوین خشک کردن، بسته‌بندی و فروش آنلاین آشنا نیستند.

او از مسئولان خواسته است که دوره‌های آموزشی تخصصی برای کشاورزان و به‌ویژه زنان روستایی برگزار کنند تا آنها بتوانند محصول خود را با کیفیت بالاتر و قیمت مناسب‌تر به بازار عرضه کنند.

توسعه کشت محصولات اقتصادی و متناسب با شرایط اقلیمی

در حالی که تنش آبی و کاهش شدید منابع زیرزمینی، زنگ خطر را برای آینده کشاورزی سنتی در شهرستان زرند به صدا درآورده است، یک تغییر استراتژیک در حال رخ دادن است.

فرماندار این شهرستان، در گفتگو با مهر برداشت زعفران را حلقه مفقوده تاب‌آوری و تضمین معیشت در برابر خشکسالی‌های پی‌درپی معرفی می‌کند.

همت ایزدی، با ترسیم نقشه‌ راه جدیدی برای بخش کشاورزی این شهرستان، تأکید کرد: توسعه کشت محصولات اقتصادی و متناسب با شرایط اقلیمی، تنها راهکار منطقی برای افزایش بهره‌وری و نجات بخش کشاورزی از بی آبی است و در همین راستا، زعفران به‌عنوان پرچمدار این تحول، امسال نیز در مزارع این شهرستان خوش درخشیده است.

وی گفت: بر اساس آخرین برآوردهای میدانی، سطح زیر کشت این گیاه ارزشمند در زرند به ۴۵۰ هکتار رسیده است و پیش‌بینی می‌شود در بازه زمانی ۱۵ مهرماه تا ۳۰ آبان‌ماه، عملیات برداشت این محصول به اوج خود برسد و در نهایت، رقمی معادل یک‌هزار و ۵۷۵ کیلوگرم زعفران خشک از دل خاک این منطقه استخراج شود.

فرماندار زرند خاطرنشان کرد: متوسط عملکرد تولید در هر هکتار حدود ۳.۵ کیلوگرم زعفران خشک برآورد شده که معادل برداشت ۲۱۰ کیلوگرم گل زعفران از هر هکتار است، اما ارزش این محصول فراتر از وزن و حجم آن است.

ایزدی، با تأکید بر ظرفیت بی‌بدیل زعفران در شتاب‌دهی به اقتصاد خانوارهای روستایی تصریح کرد: فرآیند برداشت و فرآوری این طلای سرخ، پتانسیل ایجاد حدود ۸ هزار و ۱۰۰ نفر-روز اشتغال فصلی را در سطح شهرستان داراست.

وی با یادآوری وضعیت بحرانی منابع آبی شهرستان زرند و کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی ، بر عزم جدی مدیریت این شهرستان برای ترویج کشت‌های جایگزین و کم‌ مصرف تأکید ورزید.

وی خاطرنشان کرد که آینده کشاورزی زرند در گروِ عبور از الگوهای سنتی و پرآب‌ بر و حرکت هوشمندانه به‌سمت محصولاتی است که هم ارزش افزوده بالایی دارند و هم با اکوسیستم شکننده این منطقه سازگارند.