جهش تولید ماهی در سرزمین کم‌آب فارس

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز فارس، در شرایطی که خشکسالی و محدودیت منابع آب به یکی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه اقتصادی در استان فارس تبدیل شده است، صنعت شیلات توانسته با تکیه بر ظرفیت‌های بومی، مدیریت منابع آبی و سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف تولید، مسیر متفاوتی از توسعه را تجربه کند؛ مسیری که حاصل آن تولید هزاران تن ماهی، توسعه پرورش ماهیان خاویاری، گسترش صادرات و ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق مختلف استان بوده است.

فارس در جمع تولیدکنندگان برتر ماهی کشور

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی فارس گفت: فارس که به واسطه شرایط اقلیمی خود بیشتر با فعالیت‌های کشاورزی و دامپروری شناخته می‌شود، امروز در حوزه آبزی‌پروری نیز جایگاه قابل‌توجهی در کشور دارد؛ به‌گونه‌ای که تولید سالانه ۱۲ هزار و ۷۴۰ تن ماهی قزل‌آلا، فعالیت ۱۷۳ مزرعه مجاز و فعال و دستیابی به رتبه هفتم کشور در تولید این گونه، نشان‌دهنده ظرفیت‌های شکل‌گرفته در این بخش است.

سیدوحید مصباحی با اشاره به عملکرد استان در حوزه پرورش ماهیان خاویاری افزود: در سال ۱۴۰۴ میزان استحصال خاویار خالص در فارس به ۳ هزار و ۱۰۰ کیلوگرم، معادل ۳.۱ تن رسید که بیش از ۹۵ درصد این محصول ارزشمند به بازار‌های اروپا، کشور‌های حوزه خلیج فارس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا صادر شده است.

به گفته وی، این میزان صادرات نشان‌دهنده ظرفیت تولید محصولات با ارزش افزوده بالا در استان و امکان حضور مؤثرتر در بازار‌های بین‌المللی است؛ ظرفیتی که با توسعه زیرساخت‌ها و حمایت از سرمایه‌گذاری در این حوزه می‌تواند بیش از گذشته تقویت شود.

از سپیدان تا استهبان و بیضا؛ جغرافیای تولید آبزیان در فارس

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی فارس با اشاره به پراکندگی جغرافیایی مزارع پرورش ماهی در استان بیان کرد: در بخش ماهیان سردابی، مزارع پرورشی عمدتاً در شهرستان‌های سپیدان، اقلید، ممسنی، آباده، مرودشت، خرم‌بید و شیراز متمرکز هستند که در این میان شهرستان سپیدان قطب اصلی تولید قزل‌آلا در فارس به شمار می‌رود.

وی ادامه داد: شرایط اقلیمی و منابع آبی مناطق سردسیر استان، زمینه مناسبی برای توسعه پرورش ماهیان سردابی فراهم کرده و این ظرفیت در کنار فعالیت سایر شهرستان‌ها، نقش مهمی در تحقق تولید سالانه استان داشته است.

مصباحی با اشاره به ظرفیت‌های موجود در حوزه ماهیان خاویاری نیز اظهار کرد: شهرستان‌های استهبان و بیضا از کانون‌های اصلی پرورش ماهیان خاویاری در استان هستند و فعالیت مزارع این مناطق، سهم مهمی در تولید خاویار پرورشی فارس دارد.

همچنین در حال حاضر سه مجتمع بزرگ آبزی‌پروری سردابی در شهرستان‌های رستم و ممسنی در مراحل احداث و تکمیل زیرساخت‌ها قرار دارند که با بهره‌برداری از آنها، ظرفیت تولید قزل‌آلا در استان افزایش خواهد یافت.

گام بلند فارس در خودکفایی با تولید ۴۹ میلیون قطعه تخم چشم‌زده

تأمین نهاده‌های مورد نیاز، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره تولید آبزیان است؛ موضوعی که وابستگی به منابع خارج از استان یا واردات، می‌تواند هزینه‌های تولید و آسیب‌پذیری فعالان این بخش را افزایش دهد.

مصباحی در این زمینه از افزایش ظرفیت مراکز تکثیر داخلی خبر داد و گفت: با توسعه فعالیت مراکز تکثیر بومی، تولید تخم چشم‌زده قزل‌آلا در استان به بیش از ۴۹ میلیون قطعه رسیده و میزان نیاز وارداتی به حدود هفت میلیون قطعه کاهش یافته است.

وی این روند را گامی مهم برای تقویت استقلال زنجیره تولید دانست و افزود: تأمین بخش عمده نیاز استان از طریق مراکز داخلی، علاوه بر کاهش وابستگی به منابع خارجی، به پایداری تولید و اطمینان خاطر بیشتر پرورش‌دهندگان کمک می‌کند.

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی فارس البته به یکی از نیاز‌های باقی‌مانده این بخش نیز اشاره کرد و گفت: در حوزه تأمین بچه‌ماهی‌های خاویاری، مزارع استان همچنان به استان‌های شمالی کشور وابستگی دارند و توسعه مراکز تکثیر و تأمین این نهاده در داخل استان، از زمینه‌های مهم سرمایه‌گذاری در آینده صنعت شیلات فارس به شمار می‌رود.

عبور از خام‌فروشی؛ ارزش افزوده در زنجیره تولید آبزیان

توسعه صنعت آبزی‌پروری تنها به افزایش تعداد مزارع و میزان تولید محدود نمی‌شود؛ چراکه بخش مهمی از ارزش اقتصادی این صنعت در مراحل پس از تولید، شامل فرآوری، بسته‌بندی، تولید خوراک و عرضه محصولات به بازار‌های مصرف شکل می‌گیرد.

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی فارس با اشاره به تکمیل بخش مهمی از زنجیره ارزش آبزیان در استان گفت: در حال حاضر هشت واحد عمل‌آوری و بسته‌بندی، چهار واحد تولید کنسرو ماهی، شش کارخانه تخصصی تولید خوراک آبزیان و یک واحد تولید پودر ماهی در فارس فعالیت دارند.

وی افزود: استقرار این واحد‌ها موجب شده فعالیت‌های شیلاتی استان به مرحله تولید محصول نهایی و فرآوری نیز گسترش پیدا کند و زمینه ایجاد ارزش افزوده بیشتر، کاهش خام‌فروشی و تقویت توان رقابتی محصولات فارس در بازار‌های داخلی و خارجی فراهم شود.

مصباحی با اشاره به بازار‌های صادراتی محصولات استان تصریح کرد: خاویار پرورشی فارس به کشور‌های اروپایی، حوزه خلیج فارس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا صادر می‌شود و گوشت ماهیان خاویاری نیز در بازار‌هایی مانند روسیه و جمهوری آذربایجان مشتری دارد.

به گفته وی در بخش قزل‌آلا نیز مازاد تولید استان و نیاز بازار داخلی، متناسب با ظرفیت عرضه، به کشور‌های همسایه و حوزه اوراسیا صادر می‌شود.

اشتغال بیش از هزار و ۳۰۰ نفر در زنجیره شیلات فارس

یکی دیگر از ابعاد توسعه آبزی‌پروری در فارس، ظرفیت این صنعت در ایجاد فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم است؛ ظرفیتی که از مزارع پرورش و مراکز تکثیر آغاز می‌شود و تا کارخانه‌های تولید خوراک، واحد‌های فرآوری، بسته‌بندی و شبکه توزیع ادامه پیدا می‌کند.

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی فارس با اشاره به فعالیت ۱۹ واحد صنعتی مرتبط با زنجیره تولید آبزیان اظهار کرد: فعالیت این مجموعه‌ها و مزارع پرورشی، زمینه اشتغال بیش از هزار و ۳۰۰ نفر را در استان فراهم کرده است.

مصباحی افزود: توسعه صنایع وابسته به آبزی‌پروری می‌تواند علاوه بر افزایش درآمد فعالان این بخش، فرصت‌های شغلی جدیدی در مناطق روستایی و شهرستان‌های دارای ظرفیت تولید ایجاد کند و به متنوع‌سازی فعالیت‌های اقتصادی این مناطق کمک کند.

آبزی‌پروری در اقلیم خشک با استفاده چندمنظوره از منابع آب

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره توسعه شیلات در استانی مانند فارس، چگونگی تأمین آب مورد نیاز مزارع و میزان سازگاری این فعالیت با شرایط کم‌آبی و محدودیت منابع زیرزمینی است؛ موضوعی که اهمیت مدیریت منابع آب و انتخاب الگوی مناسب تولید را دوچندان می‌کند.

مدیر شیلات و امور آبزیان سازمان جهاد کشاورزی فارس در پاسخ به این دغدغه گفت: نزدیک به ۹۵ درصد مزارع فعال آبزی‌پروری استان، آب مورد نیاز خود را از منابع آب جاری مانند چشمه‌ها و رودخانه‌ها تأمین می‌کنند.

وی با اشاره به استفاده از ظرفیت استخر‌های ذخیره آب کشاورزی افزود: در برخی مناطق، با اجرای سامانه‌های دومنظوره آبزی‌پروری، از آب ذخیره‌شده در استخر‌های کشاورزی برای پرورش ماهی استفاده می‌شود و سپس آب در چرخه مصرف کشاورزی قرار می‌گیرد.

مصباحی ادامه داد: این شیوه علاوه بر ایجاد یک فعالیت اقتصادی مکمل برای کشاورزان، امکان بهره‌برداری چندمنظوره از زیرساخت‌های موجود را فراهم می‌کند و می‌تواند به افزایش بهره‌وری اقتصادی هر مترمکعب آب و تقویت درآمد خانوار‌های روستایی کمک کند.

وی افزایش آشنایی مردم با ارزش غذایی آبزیان و توسعه فرهنگ مصرف ماهی را نیز از آثار مثبت گسترش این فعالیت‌ها دانست و گفت: پیوند میان کشاورزی و آبزی‌پروری می‌تواند زمینه مناسبی برای توسعه اقتصادی در مناطق روستایی فراهم کند.

آینده شیلات فارس؛ از تثبیت جایگاه صادراتی تا تکمیل زنجیره تولید

مجموع آمار‌های ارائه‌شده از سوی مدیر شیلات استان فارس نشان می‌دهد آبزی‌پروری در این استان از یک فعالیت محدود تولیدی فراتر رفته و به زنجیره‌ای اقتصادی با ظرفیت‌های متنوع در حوزه تولید، تکثیر، فرآوری، اشتغال و صادرات تبدیل شده است.

تولید ۱۲ هزار و ۷۴۰ تن ماهی قزل‌آلا، استحصال ۳.۱ تن خاویار خالص، صادرات بیش از ۹۵ درصد خاویار تولیدی، فعالیت ۱۷۳ مزرعه پرورشی و اشتغال بیش از هزار و ۳۰۰ نفر، بخشی از ظرفیت‌های این صنعت در فارس است.

با این حال، تکمیل زیرساخت‌های مجتمع‌های نیمه‌تمام، توسعه مراکز تکثیر بچه‌ماهی خاویاری، تقویت صنایع فرآوری و حفظ پایداری منابع آب، از جمله محور‌هایی است که می‌تواند مسیر آینده این صنعت را در استان مشخص کند.

تجربه فارس نشان می‌دهد توسعه اقتصادی در اقلیم خشک الزاماً به معنای کنار گذاشتن فعالیت‌های تولیدی نیست؛ بلکه با شناخت ظرفیت‌های منطقه‌ای، انتخاب الگوی مناسب تولید و استفاده چندمنظوره از منابع موجود، می‌توان محدودیت‌ها را به فرصت تبدیل کرد.

صنعت شیلات فارس امروز تنها روایت تولید هزاران تن ماهی یا صادرات چند تن خاویار نیست؛ بلکه روایت شکل‌گیری زنجیره‌ای اقتصادی از مزرعه تا بازار‌های جهانی است؛ زنجیره‌ای که با سرمایه‌گذاری هدفمند، مدیریت منابع آب و تکمیل حلقه‌های تولید می‌تواند سهم پررنگ‌تری در اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی استان داشته باشد.

نوشین اکوان
تحریریه خبرگزاری صدا و سیمای استان فارس