زرشک امید را در کویر زرند زنده کرد؛ کشاورزی جان می گیرد

خبرگزاری مهر- گروه استان ها: شهرستان زرند در سال‌های اخیر به مهم‌ترین کانون تولید زرشک در استان کرمان تبدیل شده است؛ تحولی که ریشه در خشکسالی‌های پی‌درپی و ضرورت تغییر الگوی کشت از محصولات پرآب‌ بر به گونه‌های کم‌ آب‌ بر و اقتصادی دارد.

از خاک تشنه تا قطب زرشک

شهرستان زرند با سطح زیرکشتی بین ۲۰ تا ۲۶ هکتار، جایگاه نخست تولید زرشک در استان کرمان را در اختیار دارد.

بیشترین تمرکز باغ‌های زرشک در دهستان دشتخاک قرار دارد و دهستان سربنان نیز از دیگر مناطق مهم کشت این محصول است.

برداشت زرشک در زرند معمولاً از اواخر مهرماه آغاز می‌شود و تا اواخر آبان‌ماه ادامه دارد؛ دوره‌ای دو هفته‌ای که در آن، به گفته فرماندار شهرستان، بیش از ۸۸ تن زرشک از مزارع برداشت می‌شود.

با این حال، آمار تولید محصول خشک در گزارش‌های متفاوت بین ۲۲ تا ۳۰ تن ذکر شده است که بخشی از این اختلاف به تفاوت میان محصول تازه و خشک و نیز نوسان سالانه بازدهی باغ‌ها بازمی‌گردد.

این تحول در حالی رخ داده که تا پیش از حدود یک دهه و نیم پیش، زرشک در زرند محصولی حاشیه‌ای و تقریباً ناشناخته بود.

کشت زرشک در دهستان دشتخاک از حدود سال ۱۳۸۶ آغاز شد و در سال‌های بعد با راهنمایی کارشناسان جهاد کشاورزی و تجربه کشاورزان پیشرو، به تدریج گسترش یافت.

امروز زرند نه‌ تنها نیاز بازارهای داخلی را تأمین می‌کند، بلکه محصول آن به استان‌های خراسان رضوی و خراسان جنوبی و در مراحل بعد به بازارهای خارجی ارسال می‌شود.

کیفیت بالای زرشک زرند، از جمله دانه‌ درشتی و رنگ قرمز تند آن، سبب شده است که این محصول در بازار داخلی با استقبال روبه‌رو شود و زمینه‌ساز ایجاد صنایع فرآوری در آینده نزدیک باشد.

کشاورزی که زمین رها شده را بازگرداند

محمد، مردی میان‌سال از اهالی دشتخاک است که سال‌ها پیش به دلیل کاهش شدید منابع آبی و افت بازدهی زمین، کشت گندم و جو را رها کرده و مدتی به کارهای غیرکشاورزی روی آورده بود.

او تعریف می‌کند: در سال‌های خشکسالی، زمین‌های او و بسیاری از همسایگانش به زمینی بایر و بی‌بازده تبدیل شده بود و امیدی به بازگشت به کشاورزی نداشتند. اما پس از آنکه چند کشاورز پیشرو در روستا با راهنمایی جهاد کشاورزی اقدام به کشت زرشک کردند و نتیجه گرفتند، او نیز تصمیم گرفت بار دیگر به زمین خود بازگردد.

به گفته او، زرشک برخلاف محصولات پیشین، به آب بسیار کمی نیاز دارد و با شرایط خشک و شور منطقه سازگار است.

او تأکید می‌کند: درآمد حاصل از زرشک، هرچند در سال‌های نخست کاشت به دلیل نبود باردهی اقتصادی اندک بود، اما پس از سال چهارم که بوته‌ها به باردهی اقتصادی رسیدند، به‌تدریج جایگزین درآمد ناپایدار گذشته شد و اکنون خانواده‌اش را از همین راه اداره می‌کند.

این کشاورز همچنین به اشتغال فصلی اشاره می‌کند که برداشت زرشک برای کارگران محلی ایجاد می‌کند و می‌گوید: در فصل برداشت، افراد بسیاری از روستاهای اطراف در باغ‌های زرشک مشغول به کار می‌شوند.

جوانان به روستا برگشتند

علی 24 ساله، جوانی است که برخلاف نسل گذشته، تجربه مهاجرت به شهر و اشتغال در مشاغل غیرکشاورزی را دارد، اما با دیدن نتایج کشت زرشک در روستا، به زادگاه خود بازگشته است.

او می‌گوید که پیش‌تر تصور می‌کرد کشاورزی در زمین‌های خشک و کم‌ آب هیچ آینده‌ای ندارد و به همین دلیل قصد ماندن در روستا را نداشت، اما زمانی که مشاهده کرد کشاورزان قدیمی‌تر با راهنمایی کارشناسان جهاد کشاورزی توانستند از زرشک درآمد پایدار به دست آورند، نگاهش تغییر کرد.

او اکنون در کنار کشت زرشک، به فکر بهبود روش‌های آبیاری و افزایش کیفیت محصول است و معتقد است که نسل جوان می‌تواند با استفاده از دانش فنی و فناوری‌های نوین، بهره‌وری باغ‌های زرشک را افزایش دهد.

به گفته او، مهم‌ترین دستاورد این تغییر الگو برای جوانان روستایی، ایجاد انگیزه برای ماندن و کار در زادگاه خود است؛ موضوعی که سال‌ها به فراموشی سپرده شده بود.

این کشاورز جوان همچنین به اهمیت کیفیت محصول اشاره می‌کند و می‌گوید: زرشک تولیدی زرند به دلیل رنگ و طعم مطلوب، در بازار با استقبال خوبی روبه‌رو می‌شود و همین امر انگیزه او را برای سرمایه‌گذاری بیشتر در این محصول افزایش داده است.

او امیدوار است که در آینده نزدیک، صنایع بسته‌بندی و فرآوری زرشک در منطقه راه‌اندازی شود تا کشاورزان بتوانند محصول خود را با ارزش افزوده بالاتری به بازار عرضه کنند و از خام‌فروشی صرف خارج شوند.

کشاورزی در کشاکش چالش‌ها و امید

عبدالله، مردی است که چندین سال از عمر خود را صرف کشت زرشک کرده و تجربه‌های تلخ و شیرین بسیاری در این مسیر دارد.

او با وجود تأکید بر تأثیر مثبت زرشک بر معیشت خانواده‌اش، از چالش‌های جدی نیز سخن می‌گوید.

یکی از مهم‌ترین مشکلات او، عدم پرداخت تسهیلات کم‌ بهره‌ای است که قرار بود برای توسعه کشت و بهبود زیرساخت‌ها در اختیار کشاورزان قرار گیرد.

به گفته او، بسیاری از زرشک‌کاران با وجود توسعه سطح زیرکشت، هنوز نتوانسته‌اند از این تسهیلات بهره‌مند شوند و همین امر روند سرمایه‌گذاری را کند کرده است.

مشکل دیگر، هزینه بالای تهیه پاجوش و سایر نهاده‌های کشت است که برای کشاورزان خرده‌مالک سنگین است.

عبدالله، همچنین به آفات و بیماری‌هایی اشاره می‌کند که هر ساله بخشی از محصول را تهدید می‌کند؛ آفاتی مانند سوسک گرده‌خوار و شته که مبارزه با آن‌ها نیازمند دانش فنی و امکانات مناسب است و کشاورزان بدون پشتیبانی کافی با دشواری با آن‌ها مقابله می‌کنند.

کمبود زیرساخت‌های بسته‌بندی و فرآوری نیز از دیگر دغدغه‌های اوست؛ چراکه در نبود این زیرساخت‌ها، محصول تولیدی ناچار است به‌صورت فله‌ای و با قیمت پایین‌تر به بازار عرضه شود یا برای فرآوری به مناطق دیگر ارسال گردد.

با این حال، این کشاورز همچنان به آینده زرشک امیدوار است.

عبدالله، معتقد است که اگر مسئولان به وعده‌های خود در زمینه حمایت مالی، آموزش کشاورزان و ایجاد زیرساخت‌های فرآوری عمل کنند، زرشک می‌تواند به یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد کشاورزی زرند تبدیل شود و نه‌ تنها اشتغال پایدار برای نسل جوان ایجاد کند، بلکه جایگاه این شهرستان را به‌ عنوان قطب تولید زرشک در سطح ملی تثبیت نماید.

تغییر الگوی کشت به سمت زرشک

در گفتگویی که خبرنگار مهر با فرماندار زرند، درباره وضعیت تولید زرشک در این شهرستان انجام داد، وی زرشک را نه صرفاً یک محصول کشاورزی، بلکه عاملی برای بازگرداندن حیات به زمین‌های خشک و ایجاد امید در میان کشاورزان توصیف کرد.

به گفته همت ایزدی، شهرستان زرند رتبه نخست تولید زرشک در استان کرمان را در اختیار دارد و این جایگاه حاصل همراهی مردم و تلاش جهاد کشاورزی است.

وی افزود: در حال حاضر سطح زیرکشت زرشک در این شهرستان ۲۲ هکتار است و پیش‌بینی می‌شود در فصل برداشت بیش از ۸۸ تن محصول از مزارع برداشت شود.

وی با بیان اینکه در برخی گزارش‌ها تولید محصول خشک حدود ۲۲ تا ۲۳ تن اعلام شده که به تفاوت میان محصول تازه و خشک و همچنین بازدهی سالانه باغ‌ها بازمی‌گردد تصریح کرد: بیشترین تمرکز باغ‌های زرشک در دهستان دشتخاک و سپس دهستان سربنان قرار دارد و فصل برداشت معمولاً از اواخر مهرماه تا اواخر آبان‌ماه می باشد.

فرماندار زرند با اشاره به دلایل حرکت کشاورزان به سمت کشت زرشک اظهارداشت: خشکسالی‌های شدید و متوالی در سال‌های اخیر، کشاورزان منطقه را در تنگنای جدی قرار داده و کاهش منابع آبی و افت شدید بازدهی محصولات پرآب‌ بری مانند گندم، جو، سیب‌زمینی و یونجه، تغییر الگوی کشت را به ضرورتی برای بقای کشاورزی منطقه تبدیل کرده است.

ایزدی، گفت: زرشک به دلیل نیاز آبی بسیار کم و سازگاری با شرایط خشک و شور، به‌ عنوان یکی از گزینه‌های اصلی این تغییر الگو مطرح شد و در کنار آن، زعفران، گل محمدی، زیره و عناب نیز در دستور کار قرار گرفتند.

به گفته وی، این تغییر مسیر هم به صرفه‌جویی در مصرف آب کمک کرد و هم درآمد پایدارتری برای کشاورزان به همراه داشت.

ایزدی، تأکید کرد: تأثیر زرشک فراتر از یک محصول کشاورزی است و این محصول نه‌ تنها با کم‌آبی سازگار است، بلکه معیشت ده‌ها خانوار منطقه را تأمین می‌کند.

وی معتقد است: برداشت زرشک که در بازده‌ دو هفته‌ای انجام می‌شود، فرصت‌های شغلی فصلی ایجاد می‌کند و زمینه مشارکت نیروی کار محلی و رونق فعالیت‌های کشاورزی را فراهم می‌سازد.

به گفته فرماندار زرند، رویکرد جدید کشاورزان علاوه بر صرفه‌جویی در منابع آبی، اشتغال جوانان روستایی را نیز به دنبال داشته است و بسیاری از جوانانی که پیش‌تر به دلیل نبود فرصت شغلی زمین و روستا را رها کرده بودند، اکنون با مشاهده نتیجه‌ بخشی کشت زرشک به زادگاه خود بازگشته‌اند.

فرماندار زرند کیفیت زرشک تولیدی این شهرستان را در بازار مطلوب ارزیابی کرد و گفت: زرشک زرند از نظر دانه‌ درشتی، رنگ و طعم در بازار داخلی جایگاه مناسبی پیدا کرده و همین بازار پسندی، انگیزه کشاورزان برای توسعه کشت را افزایش داده است.

وی افزود: کیفیت بالای محصول و استقبال شهروندان، زمینه‌ساز گسترش سطح زیر کشت و ایجاد صنایع فرآوری مرتبط در آینده نزدیک شده است.

لزوم تقویت زنجیره ارزش زرشک

به باور ایزدی، نباید در مرحله خام‌فروشی متوقف شد و یکی از اولویت‌های مهم شهرستان زرند، تقویت زنجیره ارزش زرشک است تا با جذب سرمایه‌گذاری و حمایت از ایجاد واحدهای بسته‌بندی و فرآوری در منطقه، ارزش افزوده این محصول در همین‌جا ایجاد شود و کشاورزان از فروش فله‌ای محصول با قیمت پایین‌تر نجات پیدا کنند.

وی در ادامه به اقدامات حمایتی شهرستان زرند اشاره کرد و گفت: حمایت از کشاورزان، توسعه فناوری‌های نوین آبیاری و تقویت زنجیره ارزش زرشک از اولویت‌های مهم این شهرستان است.

ایزدی، افزود: در همین چارچوب، پیگیری پرداخت تسهیلات کم‌ بهره، ارائه آموزش‌های فنی برای کنترل آفات و بیماری‌ها و ترویج روش‌های نوین آبیاری در دستور کار قرار دارد.

فرماندار زرند پذیرفت که برخی موانع ساختاری، از جمله دشواری دسترسی کشاورزان خرده‌مالک به نهاده‌ها و هزینه بالای پاجوش، همچنان وجود دارد و رفع کامل آن‌ها نیازمند همکاری فرابخشی است.

با این حال، وی جهت‌گیری شهرستان زرند را روشن دانست و ابراز امیدواری کرد که زرشک به یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد کشاورزی زرند تبدیل شود و جایگاه این شهرستان را به‌عنوان قطب تولید زرشک در سطح ملی تثبیت کند.

فرماندار زرند در پایان تجربه این شهرستان را نشانه‌ای از تاب‌آوری و توان کشاورزان دانست و از آنان خواست با همان جدیتی که تا امروز پیش آمده‌اند، در مسیر بهبود کیفیت و بهره‌وری گام بردارند و مطمئن باشند که حمایت مجموعه مدیریت شهرستان از این مسیر ادامه خواهد داشت.

کشاورزان خشکسالی را دور زدند

مدیر جهاد کشاورزی زرند نیز در گفتگویی با خبرنگار مهر، زرشک و زعفران را دو راه حل برای کشاورزان برای رهایی از خشکسالی عنوان کرد.

فاطمه علیزاده، با اشاره به اینکه زرشک کاشته‌شده در زرند از نوع پفکی است، گفت: میانگین تولید در باغ‌های بارور نزدیک به دو تن در هکتار است، اما این عدد ثابت نیست و با سن درختچه تغییر می‌کند؛ باغ‌هایی که به مرحله باردهی کامل رسیده‌اند، از هر هکتار تا چهار تن محصول تازه یا حدود یک تن محصول خشک برداشت می‌کنند.

وی افزود: نکته مهم فاصله زمانی میان کاشت و رسیدن به این سطح از تولید است؛ زرشک از سال چهارم به باردهی اقتصادی می‌رسد و همین ویژگی، دوره بازگشت سرمایه را برای باغدار کوتاه‌تر و سودآوری را قابل پیش‌بینی‌تر می‌کند.

علیزاده، با اشاره به سازوکار مقاومت گیاه زرشک گفت: زرشک نه‌ تنها نیاز آبی بسیار کمی دارد، بلکه با خاک و آب شور منطقه نیز تطبیق پیدا کرده است و همین دو ویژگی، آن را به گزینه‌ای فنی برای زمین‌هایی تبدیل کرده که دیگر محصولات در آن‌ها بازدهی اقتصادی ندارند.

با این حال، مدیر جهاد کشاورزی زرند توان تولیدی موجود را سقف توان فنی منطقه ندانست.

از نگاه او، بخشی از ظرفیت تولید به دلیل نبود زیرساخت خشک‌کردن و بسته‌بندی در محل، و بخشی دیگر به دلیل بالا بودن هزینه پاجوش و نهاده‌ها آزاد نشده است.

علیزاده، همچنین به شکاف مکانیزاسیون اشاره کرد و گفت: برداشت زرشک هنوز عمدتاً سنتی است و تجهیز باغ‌ها به سامانه‌های برداشت مکانیزه، به‌ویژه در مقیاس‌های بزرگ‌تر، می‌تواند هزینه تولید را به‌شدت کاهش دهد و کیفیت محصول نهایی را ارتقا بخشد.

مدیر جهاد کشاورزی زرند تصریح کرد: اگر آبیاری تحت فشار و قطرهای که تاکنون تنها شکل حمایت فنی ارائه‌شده بوده است، با تأمین اعتبار برای نوسازی باغات و تجهیزات برداشت همراه شود، توان تولید زرشک در زرند فراتر از ارقام کنونی خواهد رفت و ظرفیت واقعی این محصول در اقتصاد کشاورزی شهرستان آشکار خواهد شد.

تجربه زرند نشان می‌دهد که تغییر الگوی کشت، اگر با حمایت نهادی و سرمایه‌گذاری در فناوری همراه شود، می‌تواند از دل خاک خشک، سرخی امید برویاند و الگویی برای سایر مناطق کم‌ آب کشور باشد.