بحران فرونشست زمین در جنوب کرمان؛ خطر بیخ گوش دشت‌ها

کاهش مداوم و فزاینده تراز آب‌های زیرزمینی در پی دهه‌ها اضافه‌برداشت از چاه‌های مجار و حفر بی‌ضابطه چاه‌های غیرمجاز، همراه با پیامدهای خشکسالی اقلیمی، پهنه مستعد جنوب کرمان را درگیر بحران خزنده اما بی‌بازگشت «فرونشست زمین» و «فرسایش آبکندی» کرده است؛ پدیده‌ای شتابان که از مرز دشت‌های کشاورزی عبور کرده و اکنون شریان‌های زیرساختی، اراضی مسکونی و سازه‌های روستایی و شهری مناطقی چون فاریاب، دوساری عنبرآباد، کهنوج و اسماعیلیه جیرفت را زیر فشار ناپایداری خاک قرار داده است.

به گزارش ایرنا، جنوب استان کرمان با دربرگیری هشت شهرستان اصلی و تولید سالانه بیش از چهار و نیم میلیون تن انواع محصولات باغی، زراعی و جالیزی، از دیرباز نقشی راهبردی در امنیت غذایی کشور داشته و به «هند ایران» و انبار تره‌بار زمستانه مشهور بوده است. اما این کارنامه پررنگ در تولید، روی پنهان و تلخی نیز داشته است: تحمیل بار هیدرولیکی سهمگین بر سفره‌های آب زیرزمینی حوضه هلیل‌رود و تالاب جازموریان. روندی که دهه‌ها پیش در قالب خشکیدن رشته‌قنات‌های تاریخی و افت سطح ایستابی چاه‌ها خود را نشان می‌داد، اینک به واپسین و هولناک‌ترین فاز تخریب ژئومورفولوژیک خود، یعنی نشست ساختار اسکلتی دشت‌ها و گسست لایه‌های آبرفتی رسیده است.

داده‌های میدانی دستگاه‌های اجرایی، گزارش‌های منابع طبیعی و آبخیزداری و مشاهدات زمین‌شناسان حاکی از آن است که پدیده فرونشست در جنوب استان از مرحله تهدید بالقوه خارج شده و کانون‌های فعالی را در جغرافیای منطقه ایجاد کرده است.

شهر تاریخی و نخل‌خیز دوساری یکی از ملموس‌ترین و نگران‌کننده‌ترین نقاط تمرکز بحران است. بررسی‌ها نشان می‌دهد شکاف‌های طولی با عمق متغیر تا فاصله ۳۰۰ متری محدوده مسکونی و باغ‌ها پیشروی کرده‌اند. کارشناسان هشدار داده‌اند که با توجه به عبور جریان‌های سیلابی در فصول بارندگی و ورود روان‌آب به این درزها، نرخ توسعه طولی و فرسایش کناره‌ای شکاف‌ها سرعت مضاعفی به خود گرفته و ایمنی خطوط انتقال زیرزمینی، ابنیه فنی و بافت مسکونی این بخش را با ریسک فزاینده‌ای روبه‌رو ساخته است.

شهرستان فاریاب و به‌ویژه اراضی حوزه گلاشگرد به کانون اصلی فرونشست‌های عمیق و خندق‌مانند بدل شده‌اند. بر اساس ارزیابی‌های اداره‌کل منابع طبیعی جنوب کرمان، دست‌کم هفت روستای این حوزه در معرض درگیری مستقیم با فرسایش آبکندی و فرونشست قرار دارند. شکاف‌های عمیق در دل مزارع، حرکت ادوات کشاورزی و ماشین‌آلات را مختل کرده، نظام تسطیح اراضی را برهم زده و پایداری خاک را برای کشت‌های بعدی تا مرز صفر پایین آورده است.

اسماعیلیه جیرفت و کهنوج؛ تهدید دشت‌های حاصلخیز

بخش اسماعیلیه از توابع جیرفت که یکی از متراکم‌ترین مناطق کشت صیفی‌جات گلخانه‌ای و روباز است، با بیلان منفی هولناک آبخوان دست‌وپنجه نرم می‌کند. گزارش‌ها از افت تدریجی اما پیوسته زمین و تغییر شیب‌های توپوگرافی حکایت دارد؛ وضعیتی که انتقال ثقلی آب در کانال‌های کشاورزی را مختل می‌کند. هم‌زمان، در مناطقی از کهنوج مانند روستای «زه»، نشانه‌های عینی فرسایش خندقی و شکاف‌های طولی بستر خاک، زنگ خطر گسترش این پدیده به سمت پهنه‌های پایین‌دست حوزه جازموریان را به صدا درآورده است.

مطالعات زمین‌شناسی حاکی از تفاوت ماهوی فرونشست در جنوب کرمان نسبت به مناطق شمالی استان نظیر رفسنجان، زرند و کرمان است. در دشت‌های شمالی، دهه‌ها مکش آب برای باغات پسته، فرونشست یکنواخت و گسترده‌ای را ثبت کرده است؛ اما در جنوب کرمان این پدیده با تأخیری زمانی اما با خشونتی دوچندان رخ‌نمایی می‌کند.

علت این امر، ترکیب پدیده «فرونشست ژئودینامیک» با «فرسایش خندقی یا آبکندی است. خاک‌های رسوبی، ریزدانه و سیلتی دشت‌های حاصلخیز جیرفت و عنبرآباد در اثر افت لایه آب‌دار منقبض می‌شوند و شکاف‌های اولیه شکل می‌گیرد. در ادامه، بارندگی‌های سیل‌آسا و فصلی جنوب کرمان که حجم زیادی از روان‌آب‌های متمرکز را ایجاد می‌کند، به‌جای نفوذ در لایه‌ها، وارد این درزهای انقباضی شده و خاک را از درون می‌شوید. نتیجه این هم‌افزایی مخرب، پدیداری خندق‌هایی با عمق چند متری و پیشروی پرشتاب به‌سوی بافت شهری و روستایی است.

مسئله بنیادین در فرونشست زمین این است که پدیده‌ای کاملا برگشت‌ناپذیر تلقی می‌شود. زمانی که لایه‌های رسوبی متراکم و فشرده شدند، تخلخل خود را از دست می‌دهند و آبخوان عملا می‌میرد؛ این بدان معناست که حتی در سال‌های پرباران یا دوره‌های ترسالی، لایه‌های متراکم زمین دیگر فضا و منافذی برای ذخیره آب نخواهند داشت و آب‌های سطحی تنها به روان‌آب‌های هدررفته و سیلاب‌های مخرب بدل می‌شوند.

مسئله بنیادین در فرونشست زمین این است که پدیده‌ای کاملا برگشت‌ناپذیر تلقی می‌شود. زمانی که لایه‌های رسوبی متراکم و فشرده شدند، تخلخل خود را از دست می‌دهند و آبخوان عملا می‌میرد؛ این بدان معناست که حتی در سال‌های پرباران یا دوره‌های ترسالی، لایه‌های متراکم زمین دیگر فضا و منافذی برای ذخیره آب نخواهند داشت و آب‌های سطحی تنها به روان‌آب‌های هدررفته و سیلاب‌های مخرب بدل می‌شوند.

استمرار این روند، جایگاه تولیدی جنوب استان کرمان را به مخاطره می‌اندازد. کاهش توان آبدهی چاه‌ها، تحمیل هزینه‌های سنگین لوله‌گذاری و کف‌شکنی به کشاورزان، شور شدن تدریجی سفره‌های تحت‌الارضی بر اثر نفوذ لایه‌های کم‌کیفیت و نهایتاً غیرقابل سکونت شدن اراضی، زنجیره‌ای از بحران‌های اقتصادی و اجتماعی را به دنبال خواهد داشت که نتیجه آن پدیده شوم «مهاجرت اقلیمی» است.

کارشناسان حوزه ژئوتکنیک، هیدرولوژی و مدیران حوزه‌های بحران تأکید دارند که جلوگیری از تعمیق این فاجعه در گرو اقدامات اداری و بیانیه‌های کلیشه‌ای نیست و عزمی فرابخشی و ملی را در پنج محور اصلی طلب می‌کند:

برداشت‌های غیرمجاز و فراتر از دبی اسمی باید متوقف شود. کالیبراسیون و نصب دقیق کنتورهای هوشمند آب و برق بر روی تمامی چاه‌های کشاورزی و راستی‌آزمایی مستمر داده‌های مصرف، نخستین گام در تثبیت تراز آبخوان‌هاست.

توسعه ضربتی طرح‌های آبخیزداری و تغذیه مصنوعی

جنوب کرمان به دلیل بارش‌های ناگهانی و رگباری، ظرفیت بالایی در مهار روان‌آب دارد. احداث سازه‌های بند خاکی، پخش سیلاب و آبخیزداری در حوزه‌های بالادست علاوه بر تغذیه سفره‌ها، سرعت حرکت سیلاب‌ها به درون شکاف‌های فرونشستی را می‌گیرد و پدیده فرسایش آبکندی را مهار می‌سازد.

ادامه کشت‌های سنتی و غرقابی در شرایط فعلی، تیر خلاص به آبخوان‌های دیار سبزواران است. تخصیص بسته‌های حمایتی ویژه برای تبدیل کشت‌های روباز به گلخانه‌ای، مسدودسازی مسیر کشت محصولات پرمصرف در فصول نامناسب و تغییر آرایش زراعی به سمت ارقام کم‌بر، ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

تعیین نرخ دقیق سالانه فرونشست با به‌کارگیری تصاویر راداری و پایگاه‌های زمینی نقشه برداری، امکان زون‌بندی خطر و اولویت‌گذاری دقیق ایمن‌سازی محورهای مواصلاتی، پل‌ها و مناطق مسکونی دوساری و فاریاب را فراهم می‌آورد.

در نقاط بحرانی همچون پیرامون شهر دوساری، اقدامات فنی و سازه‌ای فوری شامل پر کردن مهندسی شکاف‌ها، تغییر مسیر انحرافی سیلاب‌های فصلی و ایجاد کمربندهای حفاظتی تثبیت خاک برای جلوگیری از تخریب خانه‌های مجاور ضرورت دارد.

به گزارش ایرنا، دشت‌های زرخیز جنوب کرمان هم‌اکنون آخرین پیام‌های هشدار هیدرولوژیک خود را در قالب دهان‌بازکردن خاک به نمایش گذاشته‌اند. تعلل در تصمیم‌گیری‌های شجاعانه برای اصلاح ساختار مصرف آب و مهار شکاف‌های خاکی، بهایی گزاف‌تر از تخلیه جمعیتی روستاها، ویرانی زیرساخت‌های عمرانی و از دست رفتن قطب تولید کشاورزی جنوب شرق کشور به دنبال خواهد داشت؛ بهایی که نسل‌های آینده هیچ توجیهی را در قبال آن نخواهند پذیرفت.

معاون سازمان منابع طبیعی: کاهش ۱۴متری آب‌های زیرزمینی در جنوب کرمان هشداردهنده است

معاون برنامه‌ریزی، توسعه مدیریت و منابع سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور درباره بحران فرسایش خاک و اُفت ۱۴ متری سطح سفره‌های آب زیرزمینی در جنوب استان کرمان هشدار داد و بر اصلاح الگوی کشت و مدیریت علمی تولید در این منطقه تأکید کرد.

حسین پیشقدم چندی پیش در سفر به جیرفت و در مراسم تکریم و معارفه مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری جنوب کرمان، افزود: آمار اُفت سفره‌های آب زیرزمینی بسیار نگران‌کننده و هشداری جدی است؛ بر اساس گزارش‌ها، در سال گذشته شاهد افت حدود ۱۴ متری سطح آب‌های زیرزمینی در جنوب استان کرمان بودیم که در کنار پدیده فرسایش خاک، هشداری بزرگ برای آینده دشت‌های این منطقه محسوب می‌شود.

وی بیان کرد: این منطقه با اقلیم متنوع و منحصربفرد، ظرفیت بی‌نظیری در تولید انواع گونه‌های سردسیری و گرمسیری از خرما و صیفی‌ گرفته تا غلات و حبوبات دارد و حجم محصولات خروجی از هشت شهرستان جنوبی از ظرفیت مجموع چند استان نیز فراتر می‌رود اما استمرار این ظرفیت مشروط به مدیریت منابع پایه است.

معاون سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، تأکید کرد: اگر خواهان حفظ کشاورزی و حیات این دیار برای نسل‌های آینده هستیم، روند تولید باید علمی، متکی بر فناوری‌های نوین و بازنگری اساسی در الگوی کشت و مدیریت منابع آب باشد و همکاران بخش کشاورزی باید در این زمینه با درایت و برنامه‌ریزی جامع‌تر ورود کنند.