فرونشست به زیرساخت‌های کرمان رسید

به گزارش کرمان نو، در روزهای اخیر، قطع آب شرب، ساکنان شهر کرمان را غافلگیر کرد. تنها شمار محدودی از شهروندان که اطلاعیه قطعی آب را دیده بودند، از پیش انتظار بی‌آبی را داشتند. شکستگی خط اصلی انتقال آب، موجب قطع آب و افت فشار در بخش‌هایی از شهر شد. ماجرا از جایی آغاز شد که بخشی از خط انتقال، در محدوده‌ای که از آن عبور می‌کرد، بر اثر نشست زمین آسیب دید.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان کرمان اعلام کرده است که نشست سه تا چهار سانتی‌متری زمین در محل عبور خط، باعث فرورفتن و شکستگی بخشی از لوله شده است. به گفته او، حدود ۱۲ متر از لوله‌ای با قطر هزار و ۲۰۰ میلی‌متر در عمق نزدیک به سه متر آسیب دیده است.

بر اساس گزارش خبرگزاری مهر، شکستگی آن بخش بزرگی از شهر را با اختلال در تأمین آب روبه‌رو کرد. مسئولان برای مدیریت شرایط، بخشی از سهم آب مناطق شرقی را به سمت غرب شهر هدایت کردند؛ تصمیمی که اگرچه برای جبران کمبود در یک محدوده انجام شد، اما در نقاط دیگر نیز افت فشار آب را به دنبال داشت.

مسئولان این حادثه را از نظر شرایط وقوع، اتفاقی کم‌سابقه توصیف کرده‌اند؛ با این حال، خط انتقال موردنظر حدود ۲۰ سال قدمت دارد و این سومین بار است که دچار شکستگی می‌شود. فرونشست معمولاً ناگهانی و با صدای بلند اتفاق نمی‌افتد. در بسیاری از مناطق، زمین به‌تدریج پایین می‌رود و آثار آن ممکن است ابتدا در قالب ترک‌های کوچک، تغییر شکل سطح زمین یا آسیب به تأسیسات نمایان شود. اما آرام و تدریجی بودن این روند، به معنای کم‌خطر بودن آن نیست.

زمین، آب را پس می‌دهد

فرونشست زمین در ساده‌ترین توضیح، نتیجه فشرده‌شدن لایه‌های خاک در اثر کاهش آب زیرزمینی است. وقتی برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی بیشتر از میزان تغذیه آن‌ها باشد، سطح آب پایین می‌رود و فضای خالی میان ذرات خاک کاهش پیدا می‌کند. در ادامه، لایه‌های خاک تحت فشار وزن لایه‌های بالایی فشرده می‌شوند و سطح زمین پایین می‌نشیند.

در استان کرمان، سال‌ها خشکسالی، کاهش بارندگی، توسعه کشاورزی متکی به آب زیرزمینی و برداشت گسترده از چاه‌ها، فشار زیادی بر منابع آب وارد کرده است. بخش عمده مصرف آب زیرزمینی استان در بخش کشاورزی انجام می‌شود و تداوم این روند، ظرفیت طبیعی دشت‌ها را برای تأمین آب کاهش داده است. پیامد این وضعیت فقط کم‌آبی نیست؛ زمین نیز در واکنش به خالی‌شدن تدریجی سفره‌ها، ساختار خود را از دست می‌دهد.

بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی، کرمان از استان‌هایی است که از نظر گستره و شدت فرونشست در وضعیت نگران‌کننده‌ای قرار دارد. در دشت بهرمان، نرخ فرونشست به ۳۱ سانتی‌متر در سال رسیده و در بخش‌هایی از دشت‌های رفسنجان، انار، زرند و سیرجان نیز نرخ‌هایی در محدوده ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر در سال گزارش شده است. این اعداد نشان می‌دهد مسئله با چند ترک پراکنده یا نشست محدود در یک نقطه روبه‌رو نیستیم؛ بخش‌هایی از استان با روندی مستمر و گسترده مواجه‌اند.

در جنوب استان نیز شکاف‌های طولانی و عمیقی در زمین شکل گرفته است؛ شکاف‌هایی که در برخی مناطق تا نزدیکی خانه‌ها و باغ‌ها پیش رفته‌اند. چنین نشانه‌هایی، فرونشست را از یک موضوع تخصصی در گزارش‌های زمین‌شناسی خارج می‌کند و به مسئله‌ای مرتبط با امنیت سکونتگاه‌ها، کشاورزی و زیرساخت‌های عمومی تبدیل می‌کند.

مهدی صفاری، استاد زمین‌شناسی و متخصص آب‌شناسی، فرونشست را پدیده‌ای تدریجی اما رو به گسترش توصیف کرده و سهم بیش از ۹۰ درصدی کشاورزی از مصرف آب زیرزمینی استان را یکی از عوامل اصلی این وضعیت دانسته است. به گفته او، در کنار کشاورزی، توسعه فعالیت‌های معدنی و صنایع فرآوری، به‌ویژه صنایع فولادی، در دو دهه گذشته تقاضا برای آب را افزایش داده است.

دیگر چه خبر؟

صفاری با اشاره به مناطق در معرض خطر، از محدوده چاله اختیارآباد، زنگی‌آباد، جاده باغین به رفسنجان، بخش‌هایی از دشت خاتون‌آباد و جازموریان نام برده است. این محدوده‌ها از جمله مناطقی هستند که آثار فرونشست در آن‌ها اهمیت بیشتری پیدا کرده و ادامه برداشت از منابع آب زیرزمینی می‌تواند شرایط را دشوارتر کند.

این استاد زمین‌شناسی، مسئله را صرفاً کمبود اطلاعات یا ناشناخته‌بودن خطر نمی‌داند. از نگاه او، مشکل اصلی نبود اراده کافی برای کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی است. تا زمانی که میزان برداشت با ظرفیت آبخوان‌ها متناسب نشود، هشدارهای کارشناسی به‌تنهایی نمی‌توانند روند فرونشست را متوقف کنند.

فرونشست به محدوده شهر رسیده است

نگرانی درباره فرونشست در کرمان زمانی جدی‌تر می‌شود که نشانه‌های آن از دشت‌های پیرامونی فراتر می‌رود و به محدوده‌های شهری نزدیک می‌شود. علی رشیدی، مدیرکل پیشین زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی منطقه کرمان، در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر، با اشاره به تغییر وضعیت شهر گفته است که در گذشته مرکز شهر کمتر تحت تأثیر این پدیده قرار داشت، اما اکنون نشانه‌های فرونشست در بخش‌هایی از محدوده شهری نیز دیده می‌شود.

بر اساس اظهارات رشیدی، در محور هفت‌باغ و جاده ماهان، نرخ فرونشست به بیش از ۱۳ سانتی‌متر در سال رسیده است. اختیارآباد، شهرک شهرداری و بخش‌هایی از محدوده هواپیمایی نیز از مناطقی هستند که نشانه‌هایی از این پدیده در آن‌ها گزارش شده است. او هشدار داده که در صورت ادامه شرایط موجود، احتمال گسترش محدوده‌های درگیر فرونشست وجود دارد.

رشیدی همچنین درباره اجرای طرح فاضلاب در کرمان هشدار داده و معتقد است اگر این طرح بدون مدیریت هم‌زمان منابع آب زیرزمینی پیش برود، ممکن است با تغییر مسیرها و حجم جریان آب زیرسطحی، شرایط فرونشست را تشدید کند. این اظهارنظر به معنای آن نیست که اجرای طرح فاضلاب به‌خودی‌خود عامل فرونشست است؛ بلکه ضرورت بررسی اثرات آن بر وضعیت آب زیرزمینی و هماهنگی طرح‌های عمرانی با مدیریت آب را یادآور می‌شود.

به گفته رشیدی، بر اساس داده‌های مرکز ملی نقشه‌برداری، کرمان در میان کلان‌شهرهای ایران بالاترین نرخ فرونشست را دارد. او همچنین میزان اضافه‌برداشت سالانه از منابع آب زیرزمینی استان را حدود یک میلیارد مترمکعب اعلام کرده است. در جنوب استان نیز دشت‌های عنبرآباد، فاریاب و ارزوییه با نرخ‌هایی تا ۱۸ سانتی‌متر در سال درگیر این پدیده‌اند؛ در حالی که دشت‌های شمالی، از جمله رفسنجان، زرند و سیرجان، سال‌هاست با فرونشست دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

هشدار زیر پای شهر

کارشناسان از فرونشست با عنوان «زلزله خاموش» یاد می‌کنند؛ تعبیری که به ماهیت تدریجی و کم‌صدای این پدیده اشاره دارد.  اگر زمین زیر تأسیسات شهری نشست کند، هزینه ماجرا فقط تعمیر یک لوله یا بازسازی یک مسیر نیست؛ اختلال در خدمات عمومی، هزینه‌های نگهداری و خطر آسیب به شبکه‌های دیگر نیز باید در نظر گرفته شود.

مسئله کرمان کمبود هشدار نیست. سال‌هاست کارشناسان درباره افت آبخوان‌ها و گسترش فرونشست صحبت می‌کنند و آمارها نیز از وضعیت نگران‌کننده دشت‌های استان خبر می‌دهد. این بار فرونشست خود را در شکستگی یک خط انتقال آب نشان داد، نشانه‌ای که نمی‌توان آن را فقط یک حادثه فنی دانست و از کنار آن گذشت.