طاق‌بستان روایت سنگی شکوه ساسانی؛ میراثی که باید دوباره روایت شود
کرمانشاه- طاق‌بستان تنها مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌های ساسانی نیست؛محوطه‌ای چندلایه و ارزشمند است که با روایت علمی، اصولی و مدیریت گردشگری می‌تواند به یکی از لنگرهای گردشگری کرمانشاه تبدیل شود
خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها، کوثر یاوری: کرمانشاه یکی از غنی‌ترین مناطق ایران از نظر برخورداری از میراث تاریخی و فرهنگی است؛ سرزمینی که آثار برجای‌مانده از دوره‌های مختلف تاریخی، بخشی از هویت و پیشینه تمدنی آن را در برابر دیدگان گردشگران و پژوهشگران قرار داده است. در میان این مجموعه ارزشمند، طاق‌بستان جایگاهی ویژه دارد؛ محوطه‌ای تاریخی در شمال‌شرق شهر کرمانشاه که نقش‌برجسته‌های ساسانی آن، بخشی از تاریخ، هنر، فرهنگ و نظام فکری ایران باستان را در دل صخره‌ها ماندگار کرده است.
طاق‌بستان را نمی‌توان تنها مجموعه‌ای متشکل از چند نقش‌برجسته دانست. این محوطه مجموعه‌ای چندلایه از شواهد تاریخی و باستان‌شناختی است که بخش شاخص آن به دوره ساسانی تعلق دارد و دربرگیرنده ایوان کوچک، ایوان بزرگ و مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌های ارزشمند است. اهمیت این آثار تنها به نمایش چهره پادشاهان یا ثبت صحنه‌هایی از زندگی درباری محدود نمی‌شود، بلکه در دل آنها می‌توان نشانه‌هایی از باورهای دینی، اسطوره‌ها، ساختار قدرت، آیین‌های سلطنتی، پوشش، جنگ‌افزار، شکار و هنر سنگ‌تراشی ایران باستان را نیز مشاهده کرد.
در ایوان بزرگ طاق‌بستان صحنه‌هایی از تاج‌گذاری، حضور شاه سوار بر اسب، شکار و موسیقی و ضیافت به تصویر کشیده شده است؛ مجموعه‌ای که پژوهشگران درباره معنا، کارکرد و ارتباط میان اجزای آن دیدگاه‌های مختلفی ارائه کرده‌اند. یکی از دیدگاه‌های مطرح در پژوهش‌های تخصصی، ایوان بزرگ را گور نمادین خسرو دوم دانسته و نقشهای آن را روایتی از مراحل مختلف زندگی این پادشاه ساسانی، از تاج‌گذاری تا مرگ، تفسیر کرده است.
همین لایه‌های تاریخی و معنایی، طاق‌بستان را از یک اثر صرفاً دیدنی به یک ظرفیت مهم برای گردشگری فرهنگی و تفسیری تبدیل می‌کند؛ گردشگری‌ای که در آن بازدیدکننده تنها با یک اثر تاریخی مواجه نمی‌شود، بلکه معنای آنچه را می‌بیند نیز درمی‌یابد.
از سوی دیگر، پیوند طاق‌بستان با چشم‌انداز طبیعی، آب و صخره و همچنین نزدیکی آن به دیگر آثار تاریخی کرمانشاه، امکان تعریف آن به عنوان بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر گردشگری را فراهم کرده است. در چنین نگاهی، طاق‌بستان می‌تواند یکی از ایستگاه‌های اصلی روایت تاریخ کرمانشاه باشد؛ روایتی که از دوره‌های پیشاتاریخی و باستانی آغاز شود و در ادامه، میراث دوره‌های مختلف تاریخی و فرهنگی استان را به یکدیگر متصل کند.
با این حال، تبدیل این ظرفیت تاریخی به یک محصول گردشگری پایدار تنها با افزایش تبلیغات یا شمار بازدیدکنندگان محقق نمی‌شود. حفاظت از اثر، مدیریت منظر پیرامونی، کنترل ظرفیت بازدید، ارائه محتوای علمی و چندزبانه، استفاده از فناوری‌های نوین، تربیت راهنمایان تخصصی و ایجاد مسیرهای مشخص گردشگری از جمله الزامات این مسیر است.
در واقع، پرسش اصلی درباره آینده طاق‌بستان تنها این نیست که چند گردشگر از آن بازدید می‌کنند، بلکه این است که گردشگر پس از خروج از محوطه چه میزان از تاریخ و اهمیت آن را فهمیده است و آیا بازدید از این اثر توانسته او را با سایر ظرفیت‌های فرهنگی، تاریخی و اقتصادی کرمانشاه پیوند دهد یا خیر.
در چنین شرایطی، طاق‌بستان می‌تواند از یک مقصد چندساعته به یکی از لنگرهای اصلی گردشگری فرهنگی کرمانشاه تبدیل شود؛ به شرط آنکه حفاظت، روایت و توسعه گردشگری همزمان و در یک چارچوب علمی دنبال شوند.
طاق‌بستان؛ سنگ‌هایی که تاریخ را روایت می‌کنند
فرهاد رحمانی تالاندشتی، کارشناس میراث فرهنگی، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه طاق‌بستان در میراث تاریخی کرمانشاه اظهار کرد: در حاشیه شمال‌شرقی شهر کرمانشاه محوطه‌ای قرار گرفته که به طاق‌بستان شهرت دارد و در آن طاق بزرگی وجود دارد که بر سطوح جانبی و جداره مقابل آن، نقش‌برجسته‌های ارزشمندی از دوره ساسانی حجاری شده است.
وی افزود: نقش‌برجسته‌های طاق‌بستان از آثار شاخص و شناخته‌شده دوره ساسانی هستند و در این محوطه دو طاق وجود دارد که در مجموع، شش نقش‌برجسته در آنها و دیواره‌های پیرامونی حک شده است.
این کارشناس میراث فرهنگی با بیان اینکه در هنر ساسانی، عناصر تاریخی، دینی و اسطوره‌ای در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، گفت: هنرمندان ساسانی در طراحی و نقش‌پردازی آثار خود از دانش و باورهای دینی و اسطوره‌ای آن دوره بهره گرفته‌اند و تلاش کرده‌اند مفاهیم دینی و اسطوره‌ای را در قالب نمادها و نشانه‌ها با روایت‌های تاریخی پیوند دهند.
رحمانی تالاندشتی ادامه داد: تزئینات، نمادها و نشانه‌های حجاری‌شده در طاق‌بستان را می‌توان در چارچوب اندیشه‌های دینی و اسطوره‌ای ایران باستان مورد مطالعه قرار داد و در این میان، هنر ساسانی طاق‌بستان بازتابی از اسطوره‌های آفرینش و باورهای دینی ایران باستان را در خود جای داده است.
وی با اشاره به پیشینه هنر نقش‌برجسته در ایران عنوان کرد: حجاری نقش‌برجسته‌های صخره‌ای در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و در دوره ساسانی، این هنر از نظر فرم، ظرافت تراش، پرداخت جزئیات، تزئینات، نمایش پوشاک و استفاده از نمادهای ایرانی و حتی برخی عناصر غیرایرانی، تنوع و تکامل بیشتری پیدا کرده است.
روایتی از زندگی خسرو دوم در دل سنگ
این کارشناس میراث فرهنگی با اشاره به ویژگی‌های ایوان بزرگ طاق‌بستان گفت: ایوان بزرگ دارای چهار صحنه با مضامین مختلف است که صحنه تاج‌ستانی، رزم انفرادی پادشاه، شکار و موسیقی و ضیافت را شامل می‌شود و این مجموعه در فضای داخلی و نمای بیرونی ایوان قابل مشاهده است.
رحمانی تالاندشتی افزود: بیشتر پژوهشگران معتقدند که نقوش ایوان بزرگ متعلق به دوره خسرو دوم، پادشاه ساسانی، است و همین موضوع موجب شده است که معنا، رمزها و کارکرد این ایوان مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.
وی تصریح کرد: بر اساس یکی از دیدگاه‌های پژوهشی، ایوان بزرگ را می‌توان گور نمادین خسرو دوم دانست و نقوش موجود در آن نیز روایتی از چهار مرحله زندگی این پادشاه را در چهار صحنه مختلف به نمایش می‌گذارند؛ مراحلی که از تاج‌ستانی آغاز شده و تا مرحله مرگ پادشاه ادامه پیدا می‌کند.
رحمانی تالاندشتی تأکید کرد: درک این مفاهیم نشان می‌دهد که طاق‌بستان صرفاً مجموعه‌ای از تصاویر حک‌شده بر سنگ نیست، بلکه مجموعه‌ای از روایت‌های تاریخی، هنری، دینی و اسطوره‌ای را در خود جای داده است.
گردشگری طاق‌بستان؛ از تماشای نقش‌برجسته تا فهم میراث
فرشته ازره، مدرس و راهنمای گردشگری، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: برای ارزیابی طاق‌بستان از منظر گردشگری تاریخی و فرهنگی، باید ابتدا از تلقی آن به عنوان صرفاً یک مجموعه نقش‌برجسته فاصله گرفت؛ چراکه طاق‌بستان یک محوطه باستان‌شناختی چندلایه است که بخش شاخص آن به دوره ساسانی تعلق دارد، اما شواهد و عناصر متعلق به دوره‌های مختلف نیز در محدوده آن مورد توجه قرار گرفته‌اند.
وی افزود: نخستین ظرفیت طاق‌بستان، ارزش تاریخی و هنری آن است. نقش‌برجسته‌های این محوطه اسناد تصویری مهمی برای مطالعه هنر، نظام سلطنتی، آیین‌های درباری، پوشش، جنگ‌افزار، اسب و تجهیزات سوارنظام، شکار شاهانه و برخی مؤلفه‌های ایدئولوژی سلطنتی ساسانی محسوب می‌شوند.
این مدرس و راهنمای گردشگری ادامه داد: در ایوان بزرگ، صحنه‌های اعطای فره یا نشان سلطنتی، تصویر شاه سوار بر اسب و صحنه‌های شکار گوزن و گراز در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و بنابراین با یک برنامه تصویری چندلایه مواجه هستیم که صرفاً جنبه تزئینی ندارد.
ازره با تأکید بر ظرفیت طاق‌بستان برای تبدیل شدن به یک مقصد گردشگری تفسیری گفت: گردشگر نباید فقط اثر را مشاهده کند، بلکه باید بتواند با معنای تاریخی و فرهنگی آن ارتباط برقرار کند. برای نمونه، معرفی علمی صحنه شکار گراز نباید تنها به بیان دوره تاریخی آن محدود شود، بلکه می‌توان جایگاه شکار شاهانه در فرهنگ سیاسی ایران باستان، نمایش قدرت شاه و رابطه شکار با مفهوم پادشاهی را نیز برای گردشگر توضیح داد.
وی یکی دیگر از ظرفیت‌های طاق‌بستان را پیوند میان هنر، تاریخ و محیط طبیعی دانست و افزود: قرار گرفتن اثر در دل یک چشم‌انداز طبیعی و ارتباط میان صخره، آب، فضای طبیعی و معماری صخره‌ای، تجربه بازدید از این محوطه را با بازدید از یک موزه یا بنای منفرد متفاوت می‌کند.
این مدرس و راهنمای گردشگری عنوان کرد: ظرفیت دیگر طاق‌بستان، امکان پیوند آن با سایر شواهد میراث ساسانی در غرب ایران است و مطالعات باستان‌شناختی نیز تمرکز قابل توجهی از آثار ساسانی را در کرمانشاه و پیرامون آن نشان داده است.
از «بازدید» تا «محصول گردشگری»
ازره با بیان اینکه برای معرفی طاق‌بستان باید از تبلیغ صرف فاصله گرفت، گفت: آنچه مورد نیاز است ایجاد یک نظام تفسیر و روایت میراث است که می‌تواند شامل مرکز معرفی و تفسیر، محتوای چندزبانه، راهنمایان متخصص، بازنمایی دیجیتال، مدل‌های سه‌بعدی، نقشه‌های تاریخی و محتوای علمی قابل فهم برای گردشگر باشد.
وی افزود: طاق‌بستان زمانی می‌تواند به یک محصول ممتاز گردشگری فرهنگی تبدیل شود که گردشگر پس از بازدید فقط چند تصویر از یک نقش‌برجسته در ذهن نداشته باشد، بلکه بتواند توضیح دهد چه چیزی دیده، متعلق به چه دوره‌ای بوده، چه معنایی داشته و چرا در تاریخ ایران اهمیت دارد.
این مدرس و راهنمای گردشگری با اشاره به ضرورت تفکیک میان بازدید و بهره‌برداری گردشگری گفت: ممکن است یک اثر تاریخی بازدیدکننده زیادی داشته باشد، اما همچنان بخش قابل توجهی از ظرفیت فرهنگی و اقتصادی آن فعال نشده باشد. درباره طاق‌بستان نیز مسئله اصلی صرفاً افزایش تعداد بازدیدکنندگان نیست، بلکه باید کیفیت تجربه، میزان درک ارزش تاریخی، مدت حضور و ارتباط بازدید با اقتصاد فرهنگی شهر مورد توجه قرار گیرد.
ازره ضعف احتمالی در تبدیل اطلاعات تخصصی به روایت گردشگری را یکی از خلأهای مهم دانست و گفت: طاق‌بستان از نظر علمی بسیار غنی است، اما دانش تخصصی درباره آن لزوماً به شکل مناسب به گردشگر منتقل نمی‌شود و باید میان دانش میراثی و ارتباط با مخاطب پل ایجاد کرد.
وی تصریح کرد: از سوی دیگر، معرفی علمی طاق‌بستان نباید اختلافات موجود در زمینه تاریخ‌گذاری، هویت برخی پیکره‌ها و تفسیر بعضی صحنه‌ها را حذف کند و یک روایت قطعی و ساده‌شده ارائه دهد؛ بلکه می‌توان همین اختلافات پژوهشی را با زبان قابل فهم برای گردشگر به بخشی از جذابیت علمی محوطه تبدیل کرد.
حفاظت؛ شرط نخست توسعه گردشگری
ازره با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های گردشگری در طاق‌بستان گفت: باید میان زیرساخت ضروری و مداخله غیرضروری تفاوت قائل شد. دسترسی مناسب، سرویس‌های بهداشتی، مدیریت پسماند، ایمنی، مسیر بازدید، تابلوهای راهنما و امکانات اطلاع‌رسانی ضروری هستند، اما توسعه فیزیکی بی‌ضابطه در مجاورت اثر می‌تواند تهدیدی برای منظر تاریخی آن باشد.
وی مدیریت یکپارچه محوطه و پیرامون آن را نیز ضروری دانست و افزود: طاق‌بستان در محیط شهری قرار دارد و حفاظت از آن نمی‌تواند تنها به محدوده صخره‌ها و نقش‌برجسته‌ها محدود شود. کیفیت منظر پیرامونی، کاربری زمین، ساخت‌وساز، فعالیت‌های تجاری، دسترسی، ترافیک و کیفیت فضای عمومی همگی بر تجربه و ارزش محوطه اثرگذار هستند.
این مدرس و راهنمای گردشگری ادامه داد: طاق‌بستان نباید صرفاً به عنوان یک جاذبه منفرد تبلیغ شود، بلکه باید در قالب یک شبکه مقصد تعریف شود؛ به این معنا که طاق‌بستان، بیستون، تکیه معاون‌الملک، تکیه بیگلربیگی و دیگر آثار تاریخی و فرهنگی هر کدام به عنوان ایستگاهی از یک روایت بزرگ‌تر از تاریخ کرمانشاه معرفی شوند.
ازره تأکید کرد: این اتصال نباید فقط روی نقشه اتفاق بیفتد، بلکه باید یک محصول گردشگری واقعی با مسیر، زمان‌بندی، حمل‌ونقل، راهنمای تخصصی، خدمات غذایی، اقامت، فروش محصولات فرهنگی و برنامه‌های تجربه‌محور طراحی شود.
وی افزود: ارتباط میان میراث تاریخی و میراث ناملموس نیز اهمیت زیادی دارد و گردشگر پس از بازدید از آثار تاریخی باید امکان آشنایی با موسیقی، خوراک، صنایع‌دستی، آیین‌ها و فرهنگ مردم کرمانشاه را داشته باشد. در این صورت، اثر تاریخی از یک نقطه بازدید به درگاه ورود به فرهنگ مقصد تبدیل می‌شود.
این مدرس و راهنمای گردشگری با تأکید بر تقدم حفاظت بر توسعه گردشگری گفت: ارزش یک محوطه باستانی تنها در تعداد گردشگرانی که از آن بازدید می‌کنند خلاصه نمی‌شود و اگر افزایش بازدید به فرسایش، آسیب فیزیکی، اختلال در منظر یا از بین رفتن اصالت اثر منجر شود، در بلندمدت سرمایه گردشگری نیز آسیب خواهد دید.
ازره خاطرنشان کرد: باید ظرفیت قابل قبول بازدید بر اساس مطالعات علمی درباره وضعیت اثر، شرایط محیطی، الگوی حرکت بازدیدکنندگان و حساسیت سطوح و عناصر تاریخی تعیین شود و نمی‌توان بدون مطالعه یک عدد ثابت را برای ظرفیت بازدید تعیین کرد.
ثبت جهانی؛ هدف نهایی نیست
وی با اشاره به وضعیت طاق‌بستان در مسیر ثبت جهانی اظهار کرد: باید میان قرار گرفتن در فهرست موقت میراث جهانی و ثبت نهایی در فهرست میراث جهانی تفاوت قائل شد. طاق‌بستان در فهرست موقت میراث جهانی ایران قرار دارد و حضور در این فهرست به معنای ثبت نهایی اثر در فهرست میراث جهانی نیست.
ازره ادامه داد: در صورت طی شدن فرآیند علمی و مدیریتی لازم و پذیرش پرونده در یونسکو، ثبت جهانی می‌تواند میزان دیده‌شدن بین‌المللی طاق‌بستان و اعتبار آن به عنوان یک مقصد میراثی را افزایش دهد، اما نباید تصور کرد که ثبت جهانی به تنهایی موجب افزایش گردشگران خارجی یا رونق اقتصادی خواهد شد.
وی افزود: ثبت جهانی زمانی می‌تواند به توسعه گردشگری کمک کند که همزمان با آن نظام مدیریت مقصد، دسترسی، حمل‌ونقل، خدمات گردشگری، راهنمایان متخصص، اقامت، اطلاع‌رسانی و بازاریابی علمی و حرفه‌ای نیز تقویت شود.
این مدرس و راهنمای گردشگری تصریح کرد: یکی از الزامات اساسی، تهیه و تکمیل یک پرونده علمی چندرشته‌ای است که مطالعات باستان‌شناسی، تاریخ، هنر، معماری، مرمت، مطالعات منظر، گردشگری و مدیریت میراث فرهنگی را در کنار یکدیگر قرار دهد.
ازره گفت: حفاظت باید بر توسعه گردشگری مقدم باشد و افزایش بازدیدکنندگان بدون برنامه مدیریت بازدید می‌تواند در بلندمدت برای یک اثر سنگی آسیب‌پذیر پیامدهای منفی داشته باشد. بنابراین باید ظرفیت بازدید، مسیرهای حرکت گردشگران، نقاط توقف و مشاهده، فاصله مناسب بازدیدکننده با آثار، کنترل تماس فیزیکی و وضعیت نقش‌برجسته‌ها به صورت مستمر پایش شود.
وی پیشنهاد کرد: مدیریت طاق‌بستان از الگوی یک محوطه صرفاً بازدیدپذیر به سمت یک «محوطه میراثی مدیریت‌شده و تفسیرشده» حرکت کند و ایجاد مرکز معرفی و تفسیر میراث در خارج از محدوده حساس اثر، استفاده از راهنمایان تخصصی، ارائه اطلاعات چندزبانه، طراحی مسیرهای مشخص، بهره‌گیری از فناوری‌های دیجیتال و بازسازی‌های مجازی و ارائه روایت‌های علمی و قابل فهم می‌تواند تجربه بازدید را عمیق‌تر کند.
ازره با تأکید بر اینکه طاق‌بستان باید در چارچوب شبکه میراث فرهنگی کرمانشاه دیده شود، افزود: هدف صرفاً افزایش تعداد بازدیدکنندگان طاق‌بستان نیست، بلکه افزایش مدت اقامت گردشگر، تنوع تجربه‌های فرهنگی، توزیع منافع اقتصادی در میان کسب‌وکارهای محلی و ایجاد پیوند میان میراث فرهنگی و اقتصاد گردشگری اهمیت دارد.
وی خاطرنشان کرد: توسعه اقامتگاه‌ها، خدمات راهنمایی، حمل‌ونقل گردشگری، صنایع‌دستی، محصولات فرهنگی، غذاهای محلی و خدمات مرتبط با گردشگری می‌تواند زنجیره ارزش محلی ایجاد کند و موجب شود جامعه محلی نیز از رونق گردشگری منتفع شود.
در نهایت، طاق‌بستان برای تبدیل شدن به یکی از محورهای اصلی گردشگری فرهنگی کرمانشاه، بیش از تبلیغ به یک نقشه راه روشن نیاز دارد؛ نقشهای که با تکمیل مطالعات علمی و پرونده میراث جهانی، تهیه طرح مدیریت یکپارچه، تعیین ظرفیت بازدید، ساماندهی منظر پیرامونی، ایجاد مرکز تفسیر و محتوای چندزبانه و پیوند دادن طاق‌بستان با بیستون و دیگر جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی استان، حفاظت را در کنار رونق گردشگری قرار دهد تا این میراث ارزشمند نه فقط برای نسل امروز، بلکه برای نسل‌های آینده نیز سالم، قابل فهم و زنده باقی بماند و سهم خود را در افزایش ماندگاری گردشگر و رونق اقتصاد فرهنگی کرمانشاه ایفا کند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.