گیاهان دارویی پیشران نوین اقتصاد کشاورزی در گلستان

خبرگزاری مهر، گروه استانها:گلستان با برخورداری از اقلیم چهارفصل، تنوع زیستی کم‌نظیر و بیش از ۴۰۰ گونه گیاه دارویی شناسایی‌شده، پتانسیل بالایی برای کشت و توسعه گیاهان دارویی دارد؛ پتانسیل بی‌بدیلی که می‌تواند با برنامه‌ریزی علمی، موتور محرک اقتصاد کشاورزی استان و گذر از کشت‌های سنتی و کم‌بازده باشد، در همین راستا نشست تخصصی کمیسیون کشاورزی و صنایع وابسته اتاق بازرگانی گرگان در حالی با محوریت واکاوی ظرفیت‌های توسعه گیاهان دارویی و زعفران برگزار شد که کارشناسان و مسئولان حاضر با انتقاد از الگوی کشت تک‌بعدی و غیرارزش‌محور، بر لزوم عبور از اقتصاد سنتی تک‌محصولی و بهره‌گیری از مزیت رقابتی گلستان برای تبدیل‌شدن به هاب صادراتی گیاهان دارویی تأکید کردند.

ضرورت گذر از کشت سنتی به محصولات با ارزش افزوده بالا

دبیر شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی در گلستان با تأکید بر لزوم تغییر الگوی کشت در گلستان اظهار کرد: تداوم اتکا به محصولات سنتی نظیر گندم و تأخیر در پرداخت مطالبات کشاورزان، ارزش واقعی درآمد بهره‌برداران را از بین می‌برد؛ لذا توسعه کشت محصولات با ارزش افزوده بالا مانند زعفران و گیاهان دارویی، راهکار کلیدی نجات اقتصاد کشاورزی استان است.

امیر یوسفی افزود: طی سال‌های گذشته وضعیت کشت زعفران در استان گلستان که پیش‌تر چندان مورد توجه نبود، با رونق بسیار خوبی همراه شده است. شرایط اقلیمی و اراضی مستعد استان این امکان را فراهم کرده تا زعفران تولیدی گلستان از نظر کیفیت قابلیت رقابت بالا در سطح کشور را داشته باشد و حتی سلامت و اصالت آن در دنیا حرف برای گفتن داشته باشد.

وی با اشاره به ظرفیت‌های گسترده استان در حوزه گیاهان دارویی افزود: با توجه به وسعت و امکانات اراضی کشاورزی گلستان، اگر از این ظرفیت‌ها به درستی استفاده شود، درآمدزایی بسیار مطلوبی در استان ایجاد خواهد شد. خوشبختانه دامنه فعالیت سرمایه‌گذاران و فعالان حوزه گیاهان دارویی روزبه‌روز در حال گسترش است؛ هرچند در سال‌های گذشته ورود برخی دستگاه‌ها و سازمان‌ها نظیر جهاد کشاورزی و چالش‌های ایجاد شده برای کشاورزان، مسیر توسعه را با موانعی مواجه کرد اما اکنون باید شاهد حمایت و تسهیل‌گری جدی‌تری در این بخش باشیم.

استقبال جهانی از گیاهان دارویی ایران

دبیر شورای گفتگوی دولت با بخش خصوصی در گلستان با بیان اینکه استقبال از گیاهان دارویی کشت‌شده در کشورمان در بازارهای جهانی بسیار چشمگیر است، افزود: این استقبال نشان می‌دهد که توسعه صادرات این محصولات تا چه اندازه برای اقتصاد کشور اهمیت دارد و باید از این فرصت طلایی به بهترین شکل بهره‌برداری کرد.

دغدغه کشاورز نباید فراتر از تولید کیفی باشد

یوسفی با تأکید بر اینکه دغدغه کشاورز باید صرفاً تولید محصول باکیفیت باشد، نه نگرانی برای سرنوشت فروش آن، گفت: اگر بستر مناسب فراهم شود، کشاورز نباید دلهره داشته باشد که پس از زحمتِ تولید، محصولش با چه سرنوشتی روبه‌رو می‌شود.

وی با انتقاد از چالش‌های چرخه مالی محصولات سنتی اظهار کرد: اگر کشاورز ما فقط گندم بکارد، برای دریافت پول خود باید ماه‌ها منتظر بماند و زمانی که دولت به دلیل محدودیت منابع مالی پول را پرداخت می‌کند، ارزش واقعی آن از دست رفته است. ما باید به سمت محصولاتی برویم که برای کشاورز ارزش افزوده و درآمدزایی پایدار ایجاد کند.

رتبه چهارم گلستان در تولید زعفران

در ادامه این جلسه، مدیر کل تعاون روستایی گلستان با اشاره به جایگاه ویژه گیاهان دارویی به‌ویژه محصول راهبردی زعفران در گلستان، اظهار کرد: در میان گیاهان دارویی، زعفران یکی از شاخص‌ترین محصولات استان است و با وجود آسیب‌هایی که سیل اخیر در شرق گلستان ایجاد کرد، تلاش داریم با همکاری کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی و بخش خصوصی، سهم واقعی استان را از بازار این محصول محقق کنیم.

محمدرضا جامی با بیان اینکه گلستان هم‌اکنون در جایگاه چهارم تولید زعفران کشور قرار دارد، افزود: با وجود این جایگاه، بازار زعفران استان هنوز به شدت متأثر از استان‌های عمده تولیدکننده نظیر خراسان رضوی است بنابراین هدف‌گذاری و برنامه ما این است که با توسعه کیفی و کمی محصول، دیگر دنباله‌رو و تحت تأثیر صرف بازارهای مجاور نباشیم، بلکه گلستان خود به عنوان مبدأ صادراتی شناخته شود.

وی با تأکید بر لزوم مدیریت بازار داخلی و خارجی گفت: شبکه تعاونی‌ها باید در کوتاه‌مدت بازار داخلی را تثبیت کند و هم‌زمان از ظرفیت صادرکنندگان حرفه‌ای برای ورود به بازارهای بین‌المللی بهره بگیرد تا در درازمدت ارزش واقعی محصول متناسب با بازارهای جهانی به جیب کشاورز برگردد.

جلوگیری از خروج خام زعفران با تقویت فرآوری در استان

مدیر کل تعاون روستایی گلستان با اشاره به چالش سنتی فرآوری زعفران در گلستان گفت: متأسفانه در سال‌های گذشته بخش عمده‌ای از گل زعفران تولیدی استان به دلیل کمبود سازوکارهای فرآوری و خشک‌کنی صنعتی، برای تبدیل به نگین به استان‌های همجوار منتقل می‌شد که این امر باعث خروج ارزش افزوده از گلستان بود.

جامی ادامه داد: برای جبران این خلأ و تکمیل زنجیره ارزش، اقدامات شاخصی توسط شبکه تعاونی‌ها انجام شده که راه‌اندازی و تقویت بانک زعفران در مناطقی نظیر وامنان آزادشهر و قلعه‌قافه مینودشت از جمله این اقدامات کلیدی به شمار می‌رود.

وی با تأکید بر اینکه ظرفیت بسیار بالایی در تولید انواع گیاهان دارویی در استان وجود دارد، خاطرنشان کرد: هر فعالیت کشاورزی زمانی پایدار خواهد بود که به خلق ارزش افزوده و منفعت اقتصادی ملموس برای بهره‌برداران ختم شود در واقع تولید بدون در نظر گرفتن بازار مصرف و زنجیره فرآوری پایدار نخواهد بود.

توسعه اصولی گیاهان دارویی در گلستان؛ از ضرورت اصلاح الگوی کشت تا راه‌اندازی میدان بار تخصصی

در ادامه معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی گلستان با اشاره به چالش کم‌آبی در استان گفت: اگرچه موضوع اصلاح الگوی کشت اهمیت بالایی دارد، اما متأسفانه در حال حاضر این الگو تنها با یک پارامتر یعنی آب سنجیده و ابلاغ می‌شود و به مقوله‌های مهمی چون بازار و سایر ابعاد اقتصادی توجه کافی نمی‌شود.

علی اکبر مهقانی تأکید کرد: الگوی کشتی که صرفاً بر اساس آب بسته و ابلاغ شود، نمی‌تواند یک برنامه اجرایی قوی باشد؛ بلکه باید بازار و صنایع وابسته نیز حتماً در آن لحاظ شوند.

وی افزود: در حال حاضر ۳ کارخانه داروسازی فعال، ۳ تعاونی فعال در زنجیره ارزش و ۷ مرکز فرآوری در استان گلستان فعال هستند که ظرفیت‌های خوبی محسوب می‌شوند.

معاون جهاد کشاورزی گلستان با بیان اینکه تمام محصولات گیاهان دارویی به بازار تضمینی و مشخص نیاز دارند، نسبت به خطر کشت‌های بدون برنامه هشدار داد و گفت: اگر از الگوی کشت و پتانسیل‌های واقعی خارج شویم، دچار مشکلاتی خواهیم شد که ناچاریم دوباره از سر خط بازگردیم، کشت زعفران در گلستان اقتصادی است، اما تهیه پیاز زعفران از هر مبدأیی و کشت آن در هر قطعه زمینی بدون تدبیر و برنامه، چالش‌زا خواهد بود.

مهقانی پیشنهاد کرد: همانند میدان بار محصولات تره‌باری، نیازمند راه‌اندازی میدان بار تخصصی محصولات گیاهان دارویی در استان گلستان هستیم. از سوی دیگر، باید به مقوله کیفیت و میزان عصاره و اسانس گیاهان دارویی تولیدی نیز توجه ویژه داشت تا استانداردهای جهانی را کسب کنند.

وی با اشاره به موضوع سلامت و امنیت غذایی خاطرنشان کرد:طبق قانون، تمامی محصولات زراعی و باغی از مبدأ موظف به دریافت شناسنامه و کد دوبعدی (QR Code) هستند لذا از تمامی فعالان بخش کشاورز و بهره‌برداران تقاضا داریم نسبت به ضرورت شناسه‌دار کردن محصولات کشاورزی همکاری همه‌جانبه داشته باشند.

ضرورت راه‌اندازی پایانه فروش گیاهان دارویی و ساماندهی عطاری‌ها در گلستان

عضو انجمن گیاهان دارویی گلستان با اشاره به ظرفیت بی‌نظیر این استان در حوزه گیاهان دارویی در نشست تخصصی کمیسیون کشاورزی اظهار کرد: گلستان با تنوع اقلیمی و پوشش گیاهی بسیار غنی، بستر مناسبی برای این صنعت دارد؛ به‌طوری‌که از مجموع گونه‌های شناسایی‌شده، ۴۰۷ گونه مربوط به گیاهان دارویی است، از سویی گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۴۵ گونه گیاهی دارویی در عطاری‌ها به فروش می‌رسد.

همتی با اشاره به چالش‌های ۱۵ سال گذشته در زمینه عدم تحقق کارگروه گیاهان دارویی، گفت: پیشنهاد بنده این است که اتحادیه تولیدکنندگان یا انجمن گیاهان دارویی استان شکل بگیرد هم چنین ایجاد دو پایانه فروش گیاهان دارویی با مرجعیت علمی، بهره‌گیری از شرکت‌های دانش‌بنیان، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، می‌تواند تحول بزرگی در استان ایجاد کند.

وی افزود: خروجی این اقدام ارزشمند، تدوین نقشه کشت شناسنامه‌دار گیاهان دارویی در استان خواهد بود؛ به این معنا که با کار علمی مشخص شود در یک منطقه به دلیل پایین بودن میزان مواد مؤثر نباید محصول خاصی کشت شود. این رویکرد علمی، سرمایه‌گذاران و اتاق بازرگانی گرگان را در مسیری هدفمند یاری خواهد کرد.

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از وضعیت فعلی صنف عطاری‌ها گفت: متأسفانه عطاری‌ها به جای قرار گرفتن زیر چتر معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی، زیرمجموعه اتاق اصناف هستند که این موضوع نیازمند ساماندهی جدی است.

گیاهان دارویی؛ پیشران اصلی توسعه و تجارت بین‌الملل گلستان

در ادامه این نشست مشاور مدیریت استراتژیک استانداری گلستان با تأکید بر اینکه جایگاه ویژه گیاهان دارویی در اسناد توسعه استان به اثبات رسیده است، گفت: ۸۰ تا ۹۰ درصد ارزش افزوده این محصولات در حلقه‌های قبل و بعد از تولید ایجاد می‌شود و تکمیل این زنجیره ارزش، کلید نجات اقتصاد کشاورزی استان است.

دنکوب افزود: در رویکرد رقابت‌پذیری، ما به دنبال محصولاتی هستیم که در بازار جهانی و بر اساس نسبت سهم ماده خشک به دلار بالاترین کارایی را داشته باشند؛ در این میان، گیاهان دارویی قطعاً در رده‌های بالا قرار می‌گیرند و از توجیه اقتصادی بسیار مطلوبی برخوردارند.

وی با اشاره به حجم بالای گردش مالی و ارزش افزوده این حوزه افزود: با وجود اینکه تاکنون نهاد خاصی به‌طور متمرکز به این بخش ورود نکرده و شکل‌گیری انجمن آن طی ۱۵ سال گذشته با چالش روبه‌رو بوده است، اما از نگاه استانداری و اسناد توسعه، این محصول جزو کلیدی‌ترین اقلام استان محسوب می‌شود.

مشاور مدیریت استراتژیک استانداری گلستان گفت: به دلیل اینکه کشت این گیاهان عمدتاً در ارتفاعات انجام می‌شود، تنش‌های آبی کمتری متوجه آن است و ظرفیت‌های بالقوه بالایی برای فعال‌سازی وجود دارد.

دنکوب با بیان اینکه نگاه بازارمحور باید بر اقتصاد کشاورزی حاکم باشد، افزود: بررسی‌ها نشان می‌دهد که تا ۷۰ یا ۸۰ درصد قیمت نهایی مصرف‌کننده در حلقه‌های پس از تولید شکل می‌گیرد؛ درست مانند صنعت عطر که ارزش ماده اولیه سهم کوچکی در قیمت نهایی محصول دارد. این امر مستلزم ایجاد یک زیست‌بوم و اکوسیستم قوی در زنجیره ارزش است.

وی با اشاره به جایگاه این صنعت در اسناد بالادستی استان یادآور شد: استراتژی کلان بخش کشاورزی در استان به سمت کشاورزی بازارمحور حرکت کرده است. خوشبختانه برخلاف گندم، در حوزه گیاهان دارویی مداخله آنچنانی دولت و رانت وجود ندارد و همه چیز به بنگاه‌داری و توسعه صنعتی بازمی‌گردد.

مشاور مدیریت استراتژیک استانداری گلستان ادامه داد: از میان ۲۱ زنجیره ارزش راهبردی استان، زنجیره سلامت ۸ درصد ارزش افزوده استان را به خود اختصاص داده که بخش عمده‌ای از آن به گیاهان دارویی مربوط می‌شود.

دنکوب با اشاره به چالش‌های موجود در زنجیره تولید خاطرنشان کرد: وقتی گفته می‌شود تولیدکنندگان مقصر نیستند، به این معناست که چالش اصلی در خودِ کشت نیست، بلکه کوتاهی‌ها در حلقه‌های پیش و پس از تولید رخ داده است. ما در حوزه فرآوری فوق‌العاده ضعیف هستیم؛ در مارکتینگ و برندینگ تقریباً هیچ برندی نداریم و بیشتر معاملات به صورت B2B انجام می‌شود و سهمی در بازار B2C ارتباط مستقیم با مصرف‌کننده نهایی نداریم.

مشاور استاندار گلستان در پایان با انتقاد شدید از سیاست‌های کلان وزارتخانه خاطرنشان کرد: الگوی کشت وزارت جهاد کشاورزی صددرصد در تضاد با منافع استان گلستان است؛ چرا که رویکرد آن صرفاً تولیدمحور است و نگاه ارزش‌محور ندارد، مهم‌تر اینکه این الگو صرفاً با یک فاکتور آب تعریف می‌شود، در حالی که در درازمدت، این شاخص‌های اقتصادی و ارزش افزوده است که مشخص می‌کند یک صنعت یا محصول تا چه اندازه قابلیت توسعه و ماندگاری دارد.

گلستان؛ نگارستان ایران و هاب تجاری گیاهان دارویی کشور

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی گیاهان دارویی کشور با اشاره به سابقه تاریخی تجارت گیاهان دارویی در استان گلستان، این خطه را یکی از قطب‌های اصلی هاب تجارت گیاهان دارویی در کشور دانست و گفت:

بر اساس اسناد بالادستی کشور، نقشه جامع علمی، سند ملی گیاهان دارویی و طب سنتی و سند الگوی کشت، گلستان به عنوان نگارستان ایران از ظرفیت فوق‌العاده‌ای در بخش کشاورزی برخوردار است.

محمدباقر رضایی افزود: زنجیره‌های اقتصادی در گذشته در این منطقه شکل گرفته بود و با توجه به مسیرهای تاریخی مانند جاده ابریشم و راه ادویه، گلستان همواره به عنوان یکی از قطب‌های صادراتی مطرح بوده است؛ بنابراین این استان ظرفیت تبدیل شدن به هاب تجارت گیاهان دارویی را داراست و انتخاب گونه‌های مناسب باید به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی مد نظر قرار گیرد.

وی با اشاره به وجود بیش از ۱۷۰۰ گونه گیاهی در کشور که حدود ۴۰۰ گونه آن دارویی است، خاطرنشان کرد: زراعت گیاهان دارویی هنوز در تمام حلقه‌های زنجیره از فرآوری تا تجارت تکمیل نشده است، حضور گروه پیشرانان توسعه گیاهان دارویی برای ارائه راهبردها و برگزاری کارگاه‌های تخصصی است با این وجود ما هیچ‌گاه جایگزینی گیاهان دارویی به جای زراعت‌های استراتژیک را توصیه نمی‌کنیم، بلکه هدف ما حفظ و احیای منابع طبیعی در کنار زراعت است.

این استاد پژوهش مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور تأکید کرد: یکی از اصول مهم ما این است که توصیه‌های کشت گیاهان دارویی باید بر مبنای عیار و مواد مؤثره باشد، نه صرفاً عملکرد در هکتار، در واقع برداشت بی‌رویه از عرصه، طبیعت را با خطر مواجه کرده که نیازمند مداخله و ساماندهی علمی است.

رضایی با اشاره به شرایط بازار جهانی خاطرنشان کرد: بسیاری از کشورهای رقیب و صادرکننده گیاهان دارویی در منطقه و جهان، به دلیل مشکلات مصرف مواد شیمیایی در کشاورزی با محدودیت مواجه شده‌اند و اکنون با توجه به اقلیم متنوع ایران، رویکرد کشورهای مختلف به سمت کشورمان بسیار زیاد است.

پیشنهاد تشکیل شورای سیاست‌گذاری زنجیره ارزش در گلستان

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی گیاهان دارویی کشور پیشنهاد مشخص خود را برای ساماندهی این حوزه چنین ارائه کرد: پیشنهاد می‌کنیم یک شورای سیاست‌گذاری با ریاست استاندار، دبیری سازمان جهاد کشاورزی، و با مشارکت دانشگاه‌های استان، پارک علم و فناوری، نظام مهندسی، اتاق بازرگانی و بهره‌برداران تشکیل شود تا نقشه راه مشخصی تدوین شود.

رضایی با اشاره به اهمیت گردشگری گیاهان دارویی افزود: در دنیا بسیاری از کشورها تنها به واسطه یک گونه گیاهی، صنعت گردشگری خود را رونق بخشیده‌اند؛ در حالی که استان گلستان از ده‌ها گونه دارویی برخوردار است. جلسات تخصصی با مدیران حوزه گردشگری استان نیز برای تلفیق این ظرفیت ارزشمند برنامه‌ریزی شده است.