ماسوله در پیچ‌وخم ثبت جهانی/ پرونده‌ای که در انتظار ارزیابی نهایی است

به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، ماسوله، شهر تاریخی و پلکانی گیلان، با معماری منحصربه‌فرد، بافت ارزشمند تاریخی و طبیعت چشم‌نواز، یکی از شناخته‌شده‌ترین مقاصد گردشگری ایران است؛ شهری که ساختار خاص خانه‌های آن، با قرار گرفتن حیاط هر خانه در حکم پشت‌بام خانه بالادست، سیمایی متفاوت به این منطقه بخشیده و آن را به یکی از نمونه‌های شاخص معماری پلکانی در ایران و جهان تبدیل کرده است.

این شهر تاریخی که در ۳۵ کیلومتری غرب فومن و در دامنه کوه‌های سرسبز گیلان قرار دارد، با محله‌های قدیمی، بازار سنتی، بناهای تاریخی و جاذبه‌های طبیعی، در تمام فصول سال پذیرای گردشگران است.

ماسوله سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و برخورداری از ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و معماری، زمینه طرح پرونده آن برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو را فراهم کرد.

پرونده ثبت جهانی ماسوله پس از چندین سال پیگیری و بررسی، در چهل‌وپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض مطرح شد، اما به دلیل ایرادهای کارشناسی ایکوموس، بررسی آن به مراحل بعدی موکول شد. پس از اصلاح و تکمیل مستندات، پرونده بار دیگر برای بررسی به مراجع تخصصی ارائه شد و حضور ارزیاب بین‌المللی ایکوموس در ماسوله، فرصتی تازه برای بررسی ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و منظر این شهر در مسیر ثبت جهانی فراهم کرد.

در کنار پیگیری پرونده ثبت جهانی، حفاظت از بافت تاریخی، مرمت بناها، صیانت از میراث فرهنگی و ساماندهی گردشگری از مهم‌ترین موضوعات مرتبط با آینده ماسوله است. این شهر با وجود جایگاه برجسته تاریخی و گردشگری، در حوزه مدیریت تردد گردشگران، تأمین پارکینگ، حمل‌ونقل و برخی خدمات شهری با دشواری‌هایی روبه‌رو است؛ مسائلی که مدیریت شهری برای ساماندهی آن‌ها برنامه‌هایی را دنبال می‌کند و در کنار موضوع مستقل ثبت جهانی، از اولویت‌های مدیریت گردشگری ماسوله به شمار می‌رود.

شواهد تاریخی و فرهنگی پرونده ماسوله توسط ارزیاب ایکوموس بررسی شد

در همین پیوند، یوسف سلمان‌خواه، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا اظهار می‌کند: ارزیاب ایکوموس از کشور مالزی دوشنبه چهارم‌ آبان وارد ایران و سپس گیلان شد و بلافاصله بازدیدهای تخصصی و میدانی خود را از بخش‌های مختلف پرونده ثبت جهانی ماسوله آغاز کرد.

وی می‌افزاید: ارزیاب از کهنه‌ماسوله، خان‌باجی‌سرا و بافت تاریخی ماسوله بازدید کرد و با مردم این منطقه به گفت‌وگو نشست. همچنین محوطه‌های مرتبط با آثار فلزکاری و کوره‌های احیای اسفنجی در ارتفاعات ماسوله را که از یافته‌های باستان‌شناسی این منطقه به شمار می‌روند، از نزدیک بررسی کرد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان با اشاره به برگزاری نشست‌های تخصصی پس از بازدیدهای میدانی خاطرنشان می‌کند: بیش از ۱۵ ساعت نشست تخصصی با حضور ارزیاب برگزار شد و متخصصان حوزه باستان‌شناسی نیز یافته‌های علمی و پژوهش‌های خود را درباره موضوعات مختلف پرونده ارائه کردند.

سلمان‌خواه ادامه می‌دهد: در بازدید از منطقه گیل‌وندرود نیز حدود سه ساعت درباره کوره‌های تاریخی و شواهد مرتبط با فعالیت‌های فلزکاری توضیح داده شد. همچنین موضوعاتی همچون جنگل‌های هیرکانی، شیوه‌های دامداری و ارتباط زندگی دامداران با تولید و استفاده از آهن و فلز، مسیرهای ارتباطی و مبادلات تجاری منطقه برای ارزیاب تشریح شد.

وی با اشاره به گفت‌وگوی ارزیاب با چوپانان و دامداران محلی تصریح می‌کند: ارزیاب درباره شیوه زندگی، فعالیت و پیشینه سکونت دامداران در این منطقه پرسش‌هایی مطرح کرد و برخی از اهالی نیز توضیح دادند که نسل‌های متوالی در این محدوده زندگی و فعالیت داشته‌اند. تلاش کردیم روایت مردم محلی از تاریخ و زندگی در این منطقه نیز در کنار مستندات تخصصی به ارزیاب ارائه شود.

مدیرکل میراث فرهنگی گیلان با اشاره به استقبال ارزیاب مالزیایی از چشم‌انداز طبیعی و فرهنگی ماسوله می‌گوید: قرابت‌های فرهنگی با کشور مالزی و مسلمان بودن ارزیاب نیز زمینه ارتباط مناسبی را فراهم کرد. وی از منظر طبیعی، چشم‌اندازهای فرهنگی و تاریخی ماسوله و جنگل‌های هیرکانی استقبال کرد و به‌ویژه در جریان بازدید از مسیرهای منطقه و گفت‌وگو با دامداران، تحت تأثیر ظرفیت‌های این محدوده قرار گرفت.

سلمان‌خواه می‌افزاید: ارزیاب ایکوموس از موزه مردم‌شناسی ماسوله و گذرهای تاریخی منطقه بازدید کرد و تصاویر و مستندات مورد نیاز نیز به ارزیاب ارائه شد. همچنین بازرید از موزه رشت و آثار مرتبط با ماسوله که در این موزه نگهداری می‌شود، توسط وی انجام شد.

وی اظهار می‌کند: ارزیاب در ادامه سفر خود نشستی با استاندار گیلان برگزار کرد و پس از پایان برنامه‌های استان، برای حضور در نشست‌های مربوط به پرونده در تهران به این شهر رفت و سپس به مالزی بازگشت.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان با اشاره به تفاوت‌های پرونده کنونی با نسخه پیشین که در اجلاس ریاض مطرح شده بود، می‌افزاید: در پرونده گذشته برخی فرضیه‌ها مطرح شده بود، اما شواهد و مصادیق میدانی آن‌ها به اندازه کافی قابل مشاهده و ارائه نبود. اکنون ارزیاب با مشاهده محل کوره‌های تاریخی، مسیرهای ارتباطی، شواهد تجارت و بازرگانی و دیگر مستندات را از نزدیک، درباره آن‌ها ارزیابی کند.

سلمان‌خواه با ابراز امیدواری نسبت به نتیجه این بازدیدها خاطرنشان می‌کند: رویکرد مردم‌محوری در پرونده پررنگ‌تر شده و تلاش کردیم در کنار مستندات علمی و تاریخی، نقش مردم و روایت آن‌ها از میراث فرهنگی منطقه نیز دیده شود. ارزیاب بازخورد مثبتی از بازدیدها داشته است و امیدواریم این روند به نتیجه مطلوب منجر شود.

وی با اشاره به روند بررسی پرونده تصریح می‌کند: گزارش ارزیاب به ایکوموس ارائه می‌شود و این نهاد نیز گزارش خود را برای کمیته میراث جهانی یونسکو ارسال می‌کند تا پرونده در اجلاس استانبول ترکیه در مرداد ۱۴۰۶ مطرح و نتیجه نهایی آن مشخص شود.

معماری ماسوله در جهان بی‌نظیر است

یوسف نیرویی، شهردار ماسوله به خبرنگار ایمنا می‌گوید: بافت معماری منحصر به‌فرد شهر تاریخی ماسوله در ایران و جهان کم‌نظیر است و به همین دلیل در سال‌های اخیر جذابیت زیادی برای گردشگران پیدا کرده است و رتبه اول بازدید گردشگران را در اماکن تاریخی استان گیلان دارد.

وی با بیان اینکه بافت شهر تاریخی ماسوله و حیاط ساختمان بالا، پشت‌بام ساختمان پایین محسوب می‌شود و به عنوان پیاده‌رو مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌افزاید: در شهر تاریخی ۱۱ طبقه‌ای ماسوله حدود ۵۵۰ پلاک خانه و سه طبقه بازار آن ۴۵۰ مغازه وجود دارد و صنایع‌دستی، عروسک‌بافی و گیوه‌بافی، چموش‌دوزی و چلنگری و چاقوسازی پیشه قدیمی مردم و شیرینی‌های محلی، سوغات ماسوله است.

جمعیت شناور و پیشینه تاریخی ماسوله

شهردار ماسوله خاطرنشان می‌کند: ماسوله کمتر از هزار نفر جمعیت ثابت دارد، اما با توجه به اینکه این شهر یک منطقه گردشگری است، در مختلف سال جمعیت شناور زیادی دارد.

نیرویی با اشاره به پیشینه تاریخی ماسوله تصریح می‌کند: در گذشته، ماسوله مرکز ثقل اقتصادی سه استان گیلان، اردبیل و زنجان بوده و به دلیل کمبود راه‌های ارتباطی، نقش مهمی در تبادلات تجاری و اقتصادی منطقه‌ای داشته است. به همین دلیل در سال ۱۳۱۰، یکی از نخستین شهرداری‌های استان در ماسوله تأسیس شد و در آن زمان دارای اداره دارایی، ثبت‌احوال، کلانتری و کتابخانه‌ای با هزار نسخه خطی بود و جمعیت آن حدود چهار هزار نفر برآورد می‌شد.

وی ادامه می‌دهد: امروزه به دلیل مهاجرت مردم به شهرهای بزرگ و کمبود زیرساخت‌هایی همچون گاز شهری، جمعیت کاهش پیدا کرده است و مردم همچنان از کپسول گاز و نفت سفید استفاده می‌کنند.

شهردار ماسوله با اشاره به آثار ثبت‌شده این شهر تاریخی می‌افزاید: حدود ۲۵۰ بنای تاریخی و مذهبی در ماسوله توسط میراث فرهنگی در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند که شامل موزه میراث فرهنگی، کارگاه چلنگری، مسجد قنبرآباد و امامزاده بن‌علی است و این شهر در ارتفاع ۲۴۰۰ متر واقع شده و ۱۰ چشمه طبیعی در اطراف آن وجود دارد.

پرونده ثبت جهانی ماسوله در مسیر رفع نواقص

نیرویی با اشاره به طرح ثبت جهانی ماسوله در یونسکو اظهار می‌کند: پیگیری‌های ثبت جهانی ماسوله توسط وزارت میراث فرهنگی انجام می‌شود و شهرداری به عنوان یک نهاد اجرایی و خدماتی به تسریع این فرایند کمک می‌کند.

وی می‌افزاید: پرونده ثبت جهانی ماسوله که در سال ۱۴۰۰ زیر نظر دفتر ثبت کل آثار تهیه شده و به یونسکو ارسال شده بود، در شهریورماه سال ۱۴۰۲ چهل‌وپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر ریاض عربستان، پرونده منظر فرهنگی ماسوله بررسی شد، اما با مخالفت ایکوموس، موفق به رأی اعضای کمیته جهانی میراث فرهنگی یونسکو نشد و دیفر شد (رفع ایراد و بررسی در اجلاس سال‌های بعد)، یعنی ایران می توانست پرونده را پس از رفع نواقص دوباره در اجلاس‌های بعدی مطرح کند، اما جلسه بعدی در سال گذشته برگزار نشد.

شهردار ماسوله ادامه می‌دهد: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اقدامات باستان‌شناسی در ماسوله انجام داد و پس از تکمیل مستندات و اصلاح پرونده، در دی‌ماه سال گذشته پرونده را برای بررسی و ارزیابی دوباره به یونسکو ارسال کرد.

ارزیابی دوباره پرونده ماسوله از سوی ایکوموس

نیرویی خاطرنشان می‌کند: ارزیاب ایکوموس که از کشور مالزی به ایران سفر کرده بود، دوشنبه چهارم آبان وارد ماسوله شد و تا ششم آبان از بخش‌های مختلف این شهر و محوطه‌های مرتبط با پرونده بازدید کرد.

وی تصریح می‌کند: این بازدید در چارچوب ارزیابی دوباره پرونده ثبت جهانی ماسوله و پس از اعمال اصلاحات مورد نظر در پرونده انجام شد. در این مرحله، تمرکز ارزیاب بیشتر بر منظر فرهنگی ماسوله و شواهد باستان‌شناسی مرتبط با ذوب‌آهن و صنعت فلزکاری بود.

شهردار ماسوله می‌گوید: ارزیاب از کوره‌های آهن کهنه‌ماسوله و محوطه‌های باستانی منطقه بازدید کرد و سپس به محوطه خان‌باجی‌سرا در محدوده بالادست ماسوله رفت. همچنین محوطه گیل‌وندرود در نزدیکی جاده ماسوله مورد بازدید قرار گرفت و شواهد باستان‌شناسی مربوط به کوره‌های قدیمی ذوب‌آهن در این مناطق مستندسازی شد.

نیرویی با اشاره به اینکه ارزیاب پس از بازدیدها درباره نتیجه نهایی اظهارنظر نکرده است، می‌افزاید: وی اعلام کرد که باید مشاهدات و مستندات را بررسی و گزارش خود را ارائه کند. با این حال، از نوع برخورد و بازخوردهای او چنین برداشت می‌شد که نظر منفی نسبت به ظرفیت‌های پرونده ندارد.

زیرساخت‌های شهری و چالش‌های مدیریت گردشگری

وی در ادامه با اشاره وضعیت نامناسب زیرساخت‌های ماسوله اظهار می‌کند: مردم شهر از نعمت گازرسانی محروم و در این زمینه با مشکلات فراوانی روبه‌رو هستند و با وجود پیگیری‌های فراوان که طی سال‌ها انجام داده‌ایم، هنوز نتیجه‌ای حاصل نشده و شرکت گاز استان به‌دلیل حساسیت‌های مربوط به حفاری، ایمنی و حفظ بافت تاریخی با گازرسانی مخالفت کرده و تنها راه‌حل پیشنهادی، استفاده از برق ارزان‌قیمت بوده است.

وی با اشاره به مشکلات مسیر دسترسی ارتباطی جدید ماسوله با استان اردبیل از طریق روستای ماجولان و اختلاف‌نظر درباره آسفالت مسیر خاکی آن می‌افزاید: حدود ۱۴کیلومتر از این مسیر خاکی است و موضوع آسفالت آن مطرح شده، اما نگرانی ما این است که با آسفالت مسیر، حجم تردد خودروها افزایش چشمگیری پیدا کند؛ در حالی که ظرفیت جاده و معابر منطقه برای پذیرش این میزان ترافیک کافی نیست.

شهردار ماسوله خاطرنشان می‌کند: مسئله اصلی این است که پیش از هرگونه اقدام عمرانی، باید برای مدیریت تردد و ساماندهی ترافیک منطقه برنامه‌ریزی شود تا افزایش دسترسی به بروز مشکلات بیشتر منجر نشود.

نیرویی کمبود پارکینگ را از دیگر مشکلات ماسوله می‌داند و تصریح می‌کند: در فصل تابستان و به‌ویژه شهریور، حجم ورود گردشگران بسیار زیاد می‌شود و این شرایط مشکلات ترافیکی و کمبود فضای پارک را تشدید می‌کند؛ در حالی که در فصل‌های پاییز و زمستان میزان حضور گردشگران کاهش پیدا می‌کند.

وی با اشاره به اقدامات شهرداری برای کاهش بار ترافیکی منطقه می‌گوید: پارکینگ پایین‌دست ماسوله در حال بهره‌برداری است و برنامه‌ریزی برای اجرای یک رمپ خروجی نیز در دستور کار قرار دارد تا بخشی از حجم ترافیک مدیریت و از فشار بر مسیرهای اصلی کاسته شود.

شهردار ماسوله اضافه می‌کند: اجرای این طرح با همکاری قرارگاه سازندگی ارتش، در حال پیگیری است و مراحل اولیه آن آغاز شده است. امیدواریم با تکمیل و اجرای این طرح، بخشی از مشکلات ترافیکی و دسترسی در ماسوله کاهش پیدا کند.

نیرویی، یکی دیگر از چالش‌های جدی را توزیع نامتعادل گردشگران در طول سال می‌داند و می‌افزاید: اکثر گردشگران در بازه‌های زمانی خاصی به ماسوله می‌آیند و در سایر فصول تقریباً بازدیدی نداریم و نبود برنامه‌ریزی مناسب موجب شده، توازن گردشگری در شهر وجود نداشته باشد.

وی تاکید می‌کند: ضروری است دستگاه‌های متولی با همکاری یکدیگر، سامانه‌ای برای مدیریت حضور گردشگران طراحی کنند تا ظرفیت‌سنجی و توزیع نرمال در ایام مختلف سال انجام شود.

شهردار ماسوله خاطرنشان می‌کند: در فرایند ثبت جهانی ماسوله، مجموعه شهرداری و شورای شهر ماسوله تلاش کرده با همکاری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در بخش خدماتی، عمرانی و بحث‌های حمایت‌های جانبی اقدامات لازم را انجام دهد تا بعد از سال‌ها انتظار ثبت جهانی ماسوله انجام شود.

گزارش ارزیابی ماسوله پس از تکمیل به مراجع تخصصی ارائه می‌شود

شیفول شهیدان، ارزیاب بین‌المللی شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی (ایکوموس) در نشست مشترک با هادی حق‌شناس استاندار گیلان و کریم معصومی، نماینده مردم شهرستان‌های فومن و شفت در مجلس شورای اسلامی که در هشتم آبان‌ماه جاری در رشت برگزار شد، با اشاره به اهمیت پرونده ثبت جهانی ماسوله اظهار می‌کند: تهیه و پیگیری این پرونده حاصل همکاری مجموعه‌ای از دستگاه‌های اجرایی، کارشناسان و نهادهای مرتبط است و حمایت عالی‌ترین مقام اجرایی استان، نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح مدیریت استانی است.

وی با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی ماسوله می‌افزاید: ارجاع پرونده برای بررسی‌های تکمیلی، فرصتی برای ارزیابی دقیق‌تر ارزش‌ها و ویژگی‌های این شهر تاریخی فراهم کرده است.

ارزیاب ایکوموس با تشریح مراحل بررسی پرونده خاطرنشان می‌کند: ارزیابی میدانی تنها یکی از بخش‌های فرایند بررسی ثبت جهانی است و گزارش حاصل از این ارزیابی، پس از تکمیل، در اختیار مراجع تخصصی مربوط قرار خواهد گرفت.

شهیدان تأکید می‌کند: نتایج ارزیابی در چارچوب سازوکارهای تخصصی ایکوموس بررسی می‌شود و تصمیم نهایی درباره ثبت جهانی ماسوله، پس از طی مراحل کارشناسی و در چارچوب فرایندهای میراث جهانی یونسکو اتخاذ خواهد شد.

وی ابراز امیدواری می‌کند: با تداوم همکاری دستگاه‌های مسئول و تکمیل بررسی‌های مورد نیاز، زمینه پیشرفت پرونده ثبت جهانی ماسوله فراهم شود.

به گزارش ایمنا، ماسوله با برخورداری از معماری پلکانی کم‌نظیر، بافت تاریخی ارزشمند، پیشینه فرهنگی و ظرفیت‌های طبیعی، از جایگاه ویژه‌ای در میراث تاریخی و گردشگری ایران برخوردار است؛ ویژگی‌هایی که ضرورت حفاظت اصولی از این شهر و معرفی ارزش‌های آن در سطح جهانی را دوچندان می‌کند.

ارزیابی میدانی ایکوموس و بررسی‌های تخصصی پرونده، مرحله مهمی در مسیر پیگیری ثبت جهانی ماسوله به شمار می‌رود و نتیجه این فرایند پس از تکمیل گزارش ارزیابی و بررسی در مراجع ذی‌صلاح مشخص خواهد شد.

در کنار این روند، صیانت از اصالت بافت تاریخی، مرمت و نگهداری بناها، حفاظت از منظر فرهنگی و ساماندهی گردشگری باید به‌صورت مستمر دنبال شود. مدیریت تردد گردشگران، توسعه ظرفیت پارکینگ، بهبود خدمات شهری و توجه به نیازهای ساکنان نیز از موضوعاتی است که شهرداری و دستگاه‌های مسئول برای ارتقای کیفیت میزبانی از گردشگران باید به آن بپردازند؛ مسائلی که در حوزه مدیریت شهری و گردشگری اهمیت دارند و باید مستقل از معیارهای کارشناسی ثبت جهانی پیگیری شوند.

ثبت جهانی ماسوله می‌تواند زمینه معرفی گسترده‌تر این میراث ارزشمند و تقویت جایگاه گردشگری فرهنگی گیلان را فراهم کند، اما حفظ این جایگاه در بلندمدت به همکاری دستگاه‌های مسئول، مشارکت مردم محلی و استمرار برنامه‌های حفاظت و مدیریت پایدار نیاز دارد؛ چراکه ارزش واقعی این میراث، تنها در ثبت نام آن در فهرست جهانی خلاصه نمی‌شود، بلکه در پاسداری از اصالت و هویت تاریخی آن برای نسل‌های آینده معنا پیدا می‌کند.