نگرانی درباره زوال «چنارهای اصفهان»؛ از آفَت خطرناک «عباس‌آباد» تا ضعف مدیریت فضای سبز و ادعای «کمبود آب»
چنارهای اصفهان که به عنوان مهم‌ترین شاخصه محیط زیستی نصف جهان، با بلندای خاص، مصرف آب کم و خنکا و اکسیژن رسانی ناب خود در شرایط خاص کنونی اصفهان و در غیاب زاینده‌رود، کمی هوای این شهر را قابل تحمل ساخته اند سالهاست با خطرات و اشتباهات جدی منجر به قطع روبرو هستند اما اکنون آفتی بسیار خطرناک بر جان این درختان افتاده و به گفته کارشناسان روش اشتباه مدیریت شهری برای آفت‌زدایی از درختان خود مشکلات جدی‌تری می آفریند، جایی که برخی مسئولان همچون دیگر مسایل شهری اصفهان مانند مترو باز هم از کمبود بودجه داد سخن می دهند.
فاطمه کازرونی: چنارهای کهنسال اصفهان، به‌ویژه در خیابان تاریخی عباس‌آباد، این روزها با نشانه‌هایی نگران‌کننده از زوال و خشکیدگی روبه‌رو هستند؛ درختانی که نه‌تنها بخشی از سیمای تاریخی و هویت بصری شهر به شمار می‌روند، بلکه نقش مهمی در تعدیل دمای محیط، ایجاد سایه و حفظ آسایش اقلیمی اصفهان دارند.
تصاویر دریافتی شهروندان و پیگیری حضوری ما در ارتباط با آلودگی و آسیب‌دیدگی چنارهای عباس‌آباد، بار دیگر نگرانی‌ها درباره سرنوشت درختان کهنسال این شهر را افزایش داده است چراکه اکنون این آفت خطرناک در دیگر نقاط شهر نیز مشاهده شده است و به گفته کارشناسان اگر روش فعلی شهرداری اصفهان برای مبارزه با این آفت خطرناک یعنی برداشتن لاروهای خطرناک (تنها از تنه این درخت) ادامه یابد، مدت طولانی نخواهد گذشت که چنارهای اصفهان رو به نابودی سوق کنند، سرنوشتی که درختان نارون این شهر نیز تجربه کردند.
البته سالهای سال پیگیری وضعیت چنارهای اصفهان توسط خبرنگاران رسانه ما نشان می دهد که مسئله زوال چنارهای اصفهان محدود به یک خیابان یا یک آفت نیست و مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی، زیست‌محیطی، آفت‌ها، بیماری‌ها و مشکلات مدیریتی در این روند نقش دارند.
در حقیقت اقداماتی مانند پوست‌برداری درختان برای مقابله با آفت، انتخاب گونه‌های جایگزین با استناد به مصرف آب، نحوه تصمیم‌گیری درباره قطع درختان و کمبود اعتبارات نگهداری فضای سبز، پرسش‌های جدی درباره شیوه مدیریت این سرمایه طبیعی اصفهان ایجاد کرده است.
در همین زمینه، دکترعلی نیکبخت؛ استاد دانشگاه، مدیر گروه پژوهشی مهندسی فضای سبز شهری، دانشیار گروه علوم باغبانی و معاون پژوهشی دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان؛ که نزدیک به دو دهه درباره درختان چنار و عوامل مؤثر بر زوال آن‌ها تحقیق کرده است، با اشاره به شناسایی دست‌کم ۲۲ عامل مؤثر بر خشکیدگی چنارها، نسبت به گسترش آفت خطرناک پروانه زنبورمانند هشدار می‌دهد و معتقد است پوست‌برداری روش مؤثری برای کنترل این آفت نیست.
نیکبخت معتقد است اگر یک درخت صدساله را از دست بدهیم و بخواهیم در شرایط فعلی درخت دیگری را جایگزین آن کنیم، حتی در صورت فراهم‌بودن تمام شرایط، دست‌کم ۲۰۰ سال زمان لازم است تا درخت جدید به شرایطی مشابه درخت صدساله فعلی برسد.
وی همچنین از وجود چنارهای بومی و مقاوم‌تر به خشکی خبر می‌دهد که حاصل یک پژوهش ۱۰ ساله در دانشگاه صنعتی اصفهان هستند، اما به گفته او، تاکنون حمایت کافی برای تکثیر و توزیع این درختان صورت نگرفته است.
آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفت‌وگوی ما با دکتر نیکبخت درباره دلایل زوال چنارهای اصفهان، خطر گسترش آفت عباس‌آباد و ضرورت بازنگری در سیاست‌های مدیریت فضای سبز شهری است.
خبرآنلاین: جناب آقای دکتر نیکبخت، شما سال‌ها درباره چنارهای اصفهان تحقیق کرده‌اید. مهم‌ترین عوامل مؤثر بر خشکیدگی و زوال چنارهای اصفهان چیست و آیا می‌توان آن‌ها را در چند گروه اصلی دسته‌بندی کرد؟
ما در دانشگاه صنعتی اصفهان طی تحقیقاتی که از حدود ۲۰ سال پیش تاکنون انجام داده‌ایم، در قالب رساله‌های دکتری، پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و طرح‌های تحقیقاتی با شهرداری‌های مختلف کشور، از جمله شهرداری اصفهان، تاکنون دست‌کم به ۲۲ دلیل برای زوال و خشکیدگی این درختان رسیده‌ایم.
این دلایل طیف گسترده‌ای را شامل می‌شوند؛ از کمبود آب و حتی گاهی بی‌آبی، آفات مختلف، بیماری‌های گوناگون، کمبود عناصر غذایی، تغییر اقلیم، آلودگی هوا، وجود ریزگردها و اشعه فرابنفش گرفته تا مشکلات مدیریتی در فضای سبز و مواردی از این دست.
همه این عوامل طی سالهای اخیر بر زوال فضای سبز، به‌ویژه درختان چنار اصفهان، تأثیرگذار بوده‌اند.
نکته اینجاست که ممکن است همه این مشکلات در تمام مناطق اصفهان وجود نداشته باشند. حتی نکته جالب‌تر این است که عواملی که موجب خشکیدگی درختان در منطقه ناژوان شده‌اند، ممکن است با عواملی که در منطقه عباس‌آباد باعث آسیب به درختان شده‌اند، متفاوت باشند. برخی از این عوامل اولیه و برخی دیگر عوامل ثانویه هستند.
با این حال، بی‌شک تغییر اقلیم، کمبود منابع آب و وجود ریزگردهایی که در پی خشک‌شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی ایجاد شده‌اند، تأثیر بسیار زیادی بر این وضعیت داشته‌اند. در کنار این عوامل، مشکلاتی که گاهی در نگهداری و مدیریت فضای سبز وجود داشته نیز در زوال درختان مؤثر بوده است.
خبرآنلاین: درباره چنارهای خیابان عباس‌آباد، علائمی که اخیراً مشاهده شده، با توجه به تجربه و مطالعات شما، نشانه چه آفت یا بیماری‌ای است؟ این آفت دقیقاً چگونه به درخت آسیب می‌زند؟
دکتر نیکبخت: درباره چنارهای خیابان عباس‌آباد و خیابان‌های اطراف باید بگویم که موضوع آلودگی این درختان جدید نیست. متأسفانه این درختان به آفتی به نام «پروانه زنبورمانند» مبتلا شده‌اند.
در واقع، لارو یا همان مرحله کرمی این آفت، پس از تخم‌ریزی حشره روی درخت، شروع به تغذیه از زیر پوست درخت می‌کند. در نتیجه فعالیت این لاروها، علائمی به شکل مسیرهای مارپیچی روی درخت مشاهده می‌شود.
این آفت می‌تواند در مدت دو تا سه سال، حتی یک درخت بسیار بزرگ را از پا دربیاورد.
در اصفهان، شاید حدود ۱۰ تا ۱۲ سال پیش این آفت هنوز آفت کلیدی و مهمی محسوب نمی‌شد، اما اکنون به‌ویژه روی درختان چنار آسیب‌های شدیدی ایجاد کرده و متأسفانه در زمره آفات خطرناک قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که می‌تواند موجب از بین رفتن درخت شود.
مکانیسم آسیب این آفت نیز به این صورت است که ارتباط میان اندام هوایی درخت و ریشه را مختل می‌کند. مواد فتوسنتزی در اندام هوایی، به‌ویژه بخش‌های سبز درخت، ساخته می‌شوند و باید به سمت ریشه حرکت کنند اما لارو این آفت با حفاری و ایجاد مسیرهایی در زیر پوست درخت، این ارتباط را قطع می‌کند.
در نتیجه، ریشه درخت از دریافت مواد غذایی محروم می‌شود و به اصطلاح گرسنه می‌ماند؛ در نهایت نیز درخت توان خود را از دست می‌دهد و از بین می‌رود.
خبرآنلاین: آیا این آفت می‌تواند به‌سرعت بین چنارهای خیابان‌های دیگر گسترش پیدا کند؟ اگر کنترل مؤثر انجام نشود، پیش‌بینی شما از وضعیت چنارهای عباس‌آباد و دیگر نقاط شاخص اصفهان در سالهای آینده چیست؟
دکتر نیکبخت: بله، متأسفانه این احتمال کاملاً جدی است.
همان‌طور که اشاره کردم، حشره بالغ این آفت پرواز می‌کند و به درختان دیگر می‌رود و روی آن‌ها تخم‌ریزی می‌کند. این حشره ظاهری شبیه زنبورهای کوچک دارد، اما در واقع نوعی پروانه است.
بنابراین می‌تواند به درختان سالم در خیابان‌های دیگر شهر نیز حمله کند و آن‌ها را آلوده کند.
اگر کنترل مؤثری برای این آفت انجام نشود، با توجه به سازوکار رشد، نمو و تکثیر آن، شرایط بسیار نگران‌کننده‌ای ایجاد خواهد شد. تکثیر این آفات به‌صورت لگاریتمی و تصاعدی انجام می‌شود؛ به این معنا که تعداد زیادی از حشرات تخم‌ریزی می‌کنند، لاروهای حاصل به حشرات بالغ تبدیل می‌شوند و هرکدام از آن‌ها دوباره تعداد زیادی تخم می‌گذارند.
به این ترتیب، جمعیت آفت می‌تواند به‌شدت افزایش پیدا کند و آلودگی گسترده‌ای در میان درختان شهر، به‌ویژه چنارها، ایجاد شود.
خبرآنلاین: شهرداری برای مقابله با آفت، اقدام به برداشتن و پاک‌سازی آن از سطح درختان کرده است. از نظر علمی این اقدام چقدر مؤثر است؟ آیا درمان محسوب می‌شود یا بیشتر اقدامی موقت و تسکینی است؟
دکتر نیکبخت: به این اقدام پوست‌برداری می‌گویند. در واقع، این کار نوعی مبارزه مکانیکی است؛ یعنی محلی را که آفت در آن زندگی می‌کند می‌تراشیم تا آفت حذف شود اما متأسفانه این روش چندان مؤثر نیست و در بعضی مواقع حتی می‌تواند روشی مخرب باشد.
برای روشن‌شدن موضوع، فرض کنید روی یک دیوار مشکلی مانند پوسیدگی ایجاد شده باشد. می‌توانیم قسمت پوسیده را برداریم و دوباره با گچ یا مصالح ساختمانی مناسب آن بخش را ترمیم کنیم.
اما چنین امکانی برای درخت وجود ندارد. وقتی پوست درخت را برمی‌داریم و همراه آن بخشی از آفت را نیز حذف می‌کنیم، پوست درخت دیگر توانایی ترمیم خود را به آن معنا ندارد. بنابراین در کنار اینکه مقداری از آفت را حذف می‌کنیم، به خود درخت نیز صدمه وارد می‌کنیم.
به‌ویژه اینکه این روش برای درختان بلند مانند چنار قابل توصیه نیست. فرض کنیم در ارتفاع یک، دو یا سه متری امکان دسترسی و فعالیت کارگر وجود داشته باشد و این عملیات انجام شود؛ اما در ارتفاعات بالاتر، به‌خصوص در درختانی مانند چنارهای بلند خیابان عباس‌آباد که آفت می‌تواند روی شاخه‌های جانبی آن‌ها نیز فعالیت کند، عملاً انجام کامل این کار امکان‌پذیر نیست.
بنابراین، همان‌طور که خودتان هم اشاره کردید، این روش بیشتر یک درمان موقت و تسکینی است و عملاً روش موفقی برای کنترل آفت محسوب نمی‌شود.
خبرآنلاین: با توجه به ارتفاع زیاد چنارهای عباس‌آباد و دشواری پایش کامل تاج و شاخه‌ها، چه روش علمی و عملی برای پایش و کنترل این آفت پیشنهاد می‌کنید؟ آیا روش‌های مؤثرتری نسبت به اقدام فعلی وجود دارد؟
دکتر نیکبخت: بله، روش‌های مؤثرتری وجود دارد.
یک نکته مهم درباره آفاتی که در تنه درخت فعالیت می‌کنند این است که ما نمی‌توانیم با سم‌پاشی معمولی این آفات را از بین ببریم چراکه وقتی آفت در زیر پوست یا داخل تنه درخت مشغول تغذیه است، سم‌پاشی روی برگ درخت نمی‌تواند آن را از بین ببرد.
برای توضیح بهتر، این کار مانند آن است که فردی دچار مشکل استخوانی باشد و بخواهد با استعمال پماد روی دست خود، آن مشکل را برطرف کند. ممکن است چنین اقدامی تسکین موقتی ایجاد کند، اما هیچ‌گاه نمی‌تواند اصل بیماری را درمان کند. در اینجا نیز همین موضوع صادق است.
خوشبختانه روش‌های جدیدی وجود دارند که هم در سطح بین‌المللی و هم در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرند و با کمک آن‌ها می‌توان آفات را در داخل تنه درخت کنترل کرد.
البته شهرداری‌های مختلف کشور از این روش‌ها استفاده می‌کنند. حتی در شهرهای مجاور اصفهان، مانند شاهین‌شهر و خمینی‌شهر، برای کنترل آفات درختان، از جمله درختان نارون، روش‌های نوین به کار گرفته می‌شوند.
اما
به نظر می‌رسد در شهرداری اصفهان، به دلیل مشکلات مالی یا دلایل دیگری که من از آن‌ها مطلع نیستم، استفاده از این روش‌های نوین برای کنترل آفات کمتر انجام شده یا کمتر در دستور کار قرار گرفته است.
بنابراین، روش‌های جدید کنترل آفات داخل تنه درخت وجود دارند و می‌توان به جای اتکا به پوست‌برداری و اقداماتی که هم اثر محدودی دارند و هم ممکن است به درخت آسیب بزنند، از این روش‌ها استفاده کرد.
ادامه دارد......
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.