طغیان آسمان زاگرس و اعزام تیم های واکنش سریع هلال احمر

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – محراب علوی: آسمان خوزستان بار دیگر چهره‌ای دگرگون به خود گرفته و ابرهای متراکم پاییزی، سایه سنگین خود را بر پهنه دشت‌های تشنه و صخره‌های استوار زاگرس گسترانیده‌اند. این نزول رحمت که پس از ماه‌ها انتظار، عطر خاک باران‌خورده را در جان نخلستان‌ها و دشت‌ها زنده کرده، هم‌زمان زنگ هشدارهای مکرر را در گوش متولیان مدیریت بحران به صدا درآورده است.

باران در جغرافیای جنوب همواره آمیزه‌ای از امید، رویش و بیم بوده است؛ رودی از عواطف که میان شکرگزاری از احیای آبخوان‌ها و هراس از طغیان مسیل‌ها در نوسان است. جغرافیای خوزستان به واسطه تنوع اقلیمی کم‌نظیرش، هم‌زمان گرمای سوزان کویر و سرمای سنگین ارتفاعات را تجربه می‌کند و همین خصلت متضاد، مدیریت منابع آب و زیرساخت‌های حمل‌ونقل را به چالشی چندوجهی مبدل ساخته است. در چنین چشم‌اندازی، فرونشستن غبار کم‌آبی باید مجالی برای بالندگی باشد، نه آزمونی تلخ که در آن شریان‌های ارتباطی دچار انسداد شوند و مردمان در محاصره رواناب‌ها چشم‌انتظار تدبیر بمانند.

اکنون که زاگرس با قامتی پوشیده از مه، آغوش خود را به روی توده‌های باران‌زا گشوده است، عیار سنجش اقدامات پیشگیرانه بیش از هر زمان دیگری در بوته نقد قرار می‌گیرد. آیا اعتبارات و طرح‌های مهار آب‌های سطحی توانسته‌اند سپری در برابر غافلگیری‌های فصلی بسازند یا همچنان بارش‌های متمرکز، مدیریت منطقه‌ای را به واکنش‌های انفعالی پس از حادثه سوق می‌دهد؟ پاسخ به این پرسش در متن دگرگونی‌های جوی اخیر و حوادث میدانی نهفته است؛ جایی که خطوط آهن از حرکت بازمی‌ایستند و امدادگران برای مقابله با خطرات احتمالی شتابان راهی معابر کوهستانی می‌شوند.

شلاق رگبار پاییزی بر دامنه زاگرس

بارش‌های شدیدی که از واپسین ساعات روزهای گذشته استان خوزستان را دربرگرفته، در گام نخست مناطق شمالی و بستر کوهستانی زاگرس را تحت تأثیر مستقیم قرار داد. بارش متراکم باران در بخش‌های کوهپایه‌ای، شریان‌های مواصلاتی را با چالش جدی مواجه ساخت به گونه‌ای که حرکت وسایل نقلیه ریلی که پیونددهنده زیست روزمره ساکنان میان دو استان خوزستان و لرستان است، مختل شد.

بر اساس داده‌های واصله از مبادی حمل‌ونقل ریلی، مسدود شدن بخش‌هایی از خطوط راه‌آهن در پی نفوذ آب و ریزش‌های موضعی بار دیگر ضرورت استحکام‌بخشی به زیرساخت‌های حیاتی را به تصویر کشید. مسافران محلی که این خط ریلی را امن‌ترین و در مواردی تنها مسیر تردد میان سکونتگاه‌های خود و مراکز شهری می‌دانند، با تغییرات ناگهانی و توقف سیر مواجه شدند.

روابط عمومی اداره کل راه آهن زاگرس اعلام کرد: به علت شرایط جوی منطقه و انسداد در مسیر ریلی لرستان، قطار حومه‌ای اندیمشک به دورود امروز شنبه شانزدهم آبان در ساعت ۱۳:۲۰ از ایستگاه اندیمشک حرکت و تا ایستگاه تنگ هفت سیر می‌نماید. همچنین مراجعت این قطار از ایستگاه تنگ هفت در ساعت شانزده و چهل و پنج دقیقه به سمت ایستگاه اندیمشک می‌باشد.

این دستکاری اجباری در جدول زمان‌بندی تردد قطار محلی، بازتابی از آسیب‌پذیری شبکه‌های ارتباطی در برابر رخدادهای پیش‌بینی‌پذیر اقلیمی است. اگرچه تدابیر اتخاذ شده مانع از بروز سوانح ناگوار برای مسافران شده است، اما استمرار قطعی‌ها یا کوتاه‌شدن مسیرها نشان می‌دهد که مقاوم‌سازی ابنیه فنی و ترانشه‌های ریلی در مناطق کوهستانی همچنان نیازمند بازنگری ساختاری و تخصیص منابع پایدار است.

کارنامه نامتوازن بارندگی

تحلیل رفتار سامانه‌های بارشی نشان می‌دهد که بخش‌های بالادستی استان پذیرای بیشترین حجم رواناب‌ها بوده‌اند. ایستگاه‌های سنجش جوی ارقامی را ثبت کرده‌اند که حکایت از شدت توده‌های فعال بر فراز شمال خوزستان دارد. در این میان، بخش الوار گرمسیری و شهر حسینیه اندیمشک شاهد پربارش‌ترین ساعات خود در مقایسه با سایر نواحی استان بوده‌اند؛ بارشی که در مدتی کوتاه زمینه‌ساز تجمیع رواناب‌های سهمگین شد.

محمد سبزه زاری مدیرکل هواشناسی خوزستان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به فعالیت سامانه بارشی در استان تا روز دوشنبه هفدهم آبان اظهار کرد: در بیست و چهار ساعت گذشته شهر حسینیه اندیمشک با ثبت بارش چهل و دو و هشت دهم میلی‌متر پربارش‌ترین نقطه استان خوزستان بوده است.

وی در خصوص میزان بارندگی در سایر پهنه‌های خوزستان تصریح کرد: در شهرهای دزپارت ۶.۵، صفی‌آباد دزفول ۵.۵، ایذه ۴.۸ و رامهرمز ۳.۲ میلی‌متر بارش ثبت شده است، در حالی که این میزان در بهبهان به ۰.۳ میلی‌متر می‌رسد.

وی افزود: با توجه به تقویت سامانه بارشی در استان، اداره کل هواشناسی هشدار سطح قرمز در مناطق شمالی و شمال شرق استان صادر کرده است. بر اساس آخرین نقشه‌های پیش‌یابی هواشناسی، سامانه بارشی تا اوایل روز دوشنبه در اغلب نقاط استان به ویژه در ارتفاعات، نیمه شمالی و نیمه شرقی سبب رگبار و رعدوبرق، وزش باد متوسط تا شدید و طوفان لحظه‌ای، احتمال صاعقه، ریزش تگرگ در نقاط مستعد و بارش برف در ارتفاعات استان خواهد شد.

سبزه زاری همچنین در تشریح پیامدهای بعدی این رخداد اقلیمی یادآور شد: با توجه به شدت بارش‌ها تا اواخر وقت فردا، آبگرفتگی معابر عمومی، سیلابی شدن مسیل‌ها و طغیان رودخانه‌های فصلی مورد انتظار است. همچنین با توجه به میزان وزش باد طی امروز در بخش‌های جنوبی، غربی و مرکزی احتمال خیزش گردوخاک محلی نیز دور از انتظار نیست. از روز دوشنبه روند کاهش محسوس دما به ویژه دمای شبانه در سطح استان پیش‌بینی می‌شود و تا روز سه‌شنبه شمال خلیج فارس مواج و متلاطم و همراه با رگبار و رعدوبرق خواهد بود.

وی در پایان داده‌های دمایی را مرور کرد و توضیح داد: در شبانه‌روز گذشته آبادان با دمای سی و پنج و نیم و دزپارت دهدز با دمای یازده درجه سانتی‌گراد به ترتیب گرم‌ترین و خنک‌ترین نقاط استان گزارش شده‌اند و اهواز فرودگاه نیز به بیشینه دمای سی و یک و شش دهم و کمینه دمای بیست و شش و یک دهم درجه سانتی‌گراد رسیده است.

صف‌آرایی نجاتگران در سایه مخاطرات جوی شمال استان

با اعلام وضعیت قرمز جوی و خطر قریب‌الوقوع سرریز شدن رودخانه‌ها، شریان‌های مدیریت امداد و نجات نیز وارد وضعیت اضطراری شدند. تجربه نشان داده است که سکونتگاه‌های روستایی و مناطق عشایری در پهنه‌های شمالی و شرقی خوزستان، به دلیل مجاورت با دره‌ها و فقدان دیواره‌های حفاظتی مناسب، در اولین ساعات بارندگی‌های سنگین در معرض انزوا یا گرفتاری قرار می‌گیرند.

حسن عبودی مزرعی مدیرعامل جمعیت هلال‌احمر خوزستان با تشریح برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته برای پیشگیری از تلفات جانی اظهار کرد: بیست تیم واکنش سریع این جمعیت به مناطق شمالی استان اعزام شدند. با توجه به پیش‌بینی بارش‌های شدید در مناطق شمالی استان و احتمال وقوع سیلاب و آب‌گرفتگی در برخی مناطق شمال خوزستان، تیم‌های واکنش سریع این جمعیت برای ارائه خدمات هر چه بهتر به مردم در صورت بروز حادثه به این مناطق اعزام شدند.

وی در خصوص ساختار نیروهای عملیاتی اعزام‌شده خاطرنشان کرد: در همین راستا، ده تیم عملیاتی شامل چهار تیم محلی، یک تیم توانا از نجاتگران خانم، دو تیم واکنش سریع اعزامی از مرکز استان و با پشتیبانی سه تیم از شهرستان‌های مجاور به مناطق شمالی استان از جمله ایذه و باغملک اعزام شدند.

مدیرعامل جمعیت هلال‌احمر خوزستان پیرامون ظرفیت تجهیزاتی این گروه‌ها بیان کرد: این تیم‌ها با تجهیزات تخصصی مقابله با سیلاب، از جمله پمپ‌های کف‌کش، پمپ‌های آب، موتور برق و تجهیزات انفرادی سیلاب برای پاسخگویی به نیازهای احتمالی تجهیز شدند.

عبودی در ادامه با تأکید بر لزوم همراهی مردم با توصیه‌های ایمنی یادآور شد: از شهروندان می‌خواهیم با توجه به هشدارهای سازمان هواشناسی از تردد در حاشیه رودخانه‌ها، مسیرهای مستعد آب‌گرفتگی و مسیل‌ها خودداری کرده و توصیه‌های ایمنی را کاملاً جدی بگیرند.

واکاوی داده‌های تجمعی

بررسی علمی و تطبیقی ارقام بارش تجمعی استان از ابتدای مهرماه تا شانزدهم آبان نشان‌دهنده یک الگوی کاملاً ناهمگن و تمرکزیافته است. داده‌های آماری حکایت از آن دارند که بارش‌های سال آبی جاری گرچه در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته رشدی ملموس را در اغلب ایستگاه‌ها تجربه کرده‌اند، اما این نوسان مثبت در سراسر جغرافیای استان یکنواخت نیست.

بررسی آمارها نشان می‌دهد که حسینیه با بارش تجمعی شصت و پنج و سه دهم میلی‌متر، ایذه با شصت و دو و یک دهم میلی‌متر و دزپارت با چهل و هشت و پنج دهم میلی‌متر در صدر جدول دریافت نزولات جوی قرار دارند. در نقطه مقابل، مناطق جنوبی و جنوب‌غربی خوزستان به ویژه ماهشهر، هندیجان و شادگان کمترین سهم را از سامانه‌های عبوری برده‌اند. این ناهمگونی آشکار ریشه در ساختار توپوگرافی و امتداد رشته‌کوه‌های زاگرس دارد که بسان سدی توده‌های مرطوب را به صعود دینامیکی و تخلیه بارشی در ارتفاعات وادار می‌کند و مناطق پست‌تر را در نیمه جنوبی با سهم کمتری باقی می‌گذارد.

چنین رفتاری از اقلیم زاگرسی، لزوم تدوین یک نقشه جامع تاب‌آوری را گوشزد می‌نماید؛ نقشه‌ای که در آن مناطق پربارش شمالی نیازمند اقدامات آبخیزداری گسترده، پایدارسازی دامنه‌ها و تعریض پل‌های ریلی و جاده‌ای باشند و بخش‌های جنوبی نیز راهبردهای بهره‌وری حداکثری از منابع محدود را در پیش گیرند. بی‌تردید تکرار هشدارهای قرمز نباید به امری عادی بدل شود، بلکه باید محرکی برای اصلاح اساسی گره‌های کور زیرساختی و خروج از رویکرد منفعلانه امدادی تلقی گردد.

باران، موهبت زلال آسمان بر پیکر خوزستان، نباید در میانه رخوت و ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی به دلهره بدل شود. ارتقای تاب‌آوری خطوط آهن در شیب‌های تند، احداث کانال‌های استاندارد هدایت سیلاب در سکونتگاه‌های روستایی و نوسازی ماشین‌آلات راهداری، ابتدایی‌ترین حقوق مردمی است که همواره در خط مقدم دفاع از این مرزوبوم ایستاده‌اند. پاییز جاری و هشدارهای سرخش مجالی است تا مدیران، فراتر از ثبت آمار در سامانه‌ها، گره‌های فرسوده زیرساخت‌ها را بگشایند.

تداوم این سامانه و روزهای سردی که در پی آن از راه می‌رسد، محکی تاریخی برای آزمودن تعهدات اعلام‌شده خواهد بود. مادامی که یک رگبار چندساعته توانایی قطع شریان‌های حیاتی و محصور ساختن روستاها را داشته باشد، پرونده مدیریت بحران بسته نخواهد شد. امید است زلالی این بارش‌ها نه‌تنها غبار از چهره کارون و کرخه بزداید، بلکه زنگ بیداری را برای نوسازی بنیادین زیرساخت‌های این دیار کهن به صدا درآورد.