از پارس پورینا تا برنا دان رشد، روایت نیم‌قرن امنیت غذایی در خوراک دام

به گزارش خبرنگار مهر حبیب‌الله سماوات، پیشکسوت صنعت خوراک دام و طیور و بنیان‌گذار صنعت خوراک آبزیان ایران، در بازدید خبرنگاران از کارخانه «برنا دان رشد» در شهرک صنعتی نظرآباد، روایتی نزدیک به نیم‌قرن از شکل‌گیری و تحول این صنعت ارائه کرد. او از اسفند ۱۳۵۹ تا نیمه نخست سال ۱۳۶۳ مدیرعاملی «خوراک دام پارس» ــ از بزرگ‌ترین کارخانه‌های خوراک دام و طیور خاورمیانه در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ ــ را بر عهده داشت.

برنا دان رشد با تکیه بر دانش فنی، فناوری‌های روز، تجهیزات مدرن و سامانه‌های نرم‌افزاری تخصصی، از واحدهای تولیدی دانش‌بنیان کشور در این صنعت است و کیفیت محصول، سلامت زنجیره تولید و رضایت مصرف‌کننده را در کانون فعالیت خود قرار داده است.

سماوات با اشاره به رشد تولید محصولات دامی گفت: تولید گوشت مرغ از حدود ۲۲۰ هزار تن در سال ۱۳۵۸ به حدود سه میلیون تن، تخم‌مرغ از ۸۵ هزار تن به حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن و گوشت قرمز از ۴۵ هزار تن به بیش از ۸۵۰ هزار تن رسیده است. تولید سالانه بیش از ۱۶ میلیون تن شیر نیز از دستاوردهای مهم دامپروری کشور است. وی این تحولات را کم‌سابقه و غرورآفرین توصیف کرد و بر برنامه‌ریزی دقیق‌تر، حمایت از تولیدکنندگان مستقل، حفظ رقابت سالم و استفاده از مدیران متخصص تأکید کرد.

از تفاله پنبه‌دانه تا پارس پورینا

روایت سماوات از دهه ۱۳۳۰ آغاز شد؛ زمانی که دامداری و مرغداری عمدتاً خانگی و روستایی بود. به گفته وی، دو سرمایه‌گذار بزرگ پیش از انقلاب، دکتر علی رحیمیان اصفهانی را به همکاری برگزیدند. رحیمیان، از نخستین دامپزشکان دانش‌آموخته دانشگاه تهران، با مشاهده کنجاله و پوسته پنبه‌دانه در کارخانه روغن نباتی پارس (قو) در جنوب شرق تهران، ایده تولید صنعتی خوراک دام و طیور را پی گرفت.

وی نخست تفاله‌های روغن‌کشی را با سبوس گندم مخلوط کرد و در اختیار شماری از دامداران و مرغداران قرار داد. نتیجه امیدوارکننده بود و زمینه توسعه واحدهای کوچک فراهم شد. پس از حدود دو سال مطالعه و سفر تحقیقاتی به آمریکا و اسرائیل، رحیمیان با شرکت آمریکایی «پورینا» همکاری کرد و احداث نخستین کارخانه صنعتی خوراک دام و طیور کشور با نام «پارس پورینا» در کیلومتر هشت جاده مخصوص کرج آغاز شد. بخش عمده ماشین‌آلات از آمریکا و برخی تجهیزات، از جمله آسیاب‌ها، از اسرائیل تأمین شد. چند سال بعد سهام پورینا به طرف ایرانی واگذار شد و «خوراک دام پارس» شکل گرفت.

از ۱۲۰ کارخانه تا بیش از یک هزار واحد

در پایان سال ۱۳۵۷ حدود ۱۲۰ کارخانه خوراک دام و طیور با ظرفیت اسمی حدود چهار میلیون تن در سال فعال بود و حدود ۹۰ درصد آن‌ها در استان تهران متمرکز بودند. امروز بیش از یک هزار کارخانه بزرگ و کوچک، خوراک دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی تولید می‌کنند. سماوات این تغییر را نشانه تحولی چشمگیر در ظرفیت تولید دانست و گفت ایران در گذشته برای تأمین شیر، پنیر و تخم‌مرغ به واردات وابسته بود، اما اکنون ظرفیت تولید داخلی افزایش یافته و زمینه صادرات نیز فراهم است. به باور او، حفظ این دستاورد به سیاست‌گذاری واقع‌بینانه، پشتیبانی از تولیدکنندگان و توجه به نیازهای زنجیره تأمین وابسته است.

سه ضرورت برای استمرار تولید

نخست، همراهی با تولیدکنندگان، سماوات تولید را پایه استقلال اقتصادی و امنیت غذایی دانست و حمایت از تولیدکنندگان و فراهم کردن رقابت سالم را ضروری خواند. به گفته وی، تقویت تولید داخلی به پایداری تأمین کالاهای اساسی و ارتقای امنیت غذایی کمک می‌کند،بنابراین حمایت از تولیدکننده فقط اقدامی اقتصادی نیست، بلکه بخشی از راهبرد تأمین پایدار غذای مردم است.

دوم، ساماندهی زنجیره‌ها و حفظ رقابت؛ وی با اشاره به قوانین ضدانحصار در آمریکا و الگوهای یکپارچه‌سازی زنجیره تولید «اینتگریشن» گفت این الگوها در صورت توجه به همه ابعاد اقتصادی و تولیدی می‌تواند بهره‌وری و پایداری تولید را افزایش دهد. با این حال، سهم تولیدکنندگان مستقل و واحدهای کوچک نیز باید در بازار حفظ شود، محدود شدن فرصت فعالیت آن‌ها رقابت را تضعیف می‌کند و در بلندمدت بر کیفیت و پایداری تولید اثر می‌گذارد.

سوم، مدیریت تخصصی، سماوات گفت: وزارت جهاد کشاورزی از وزارت دفاع کمتر نیست، آن یکی دفاع از مرزهاست و این یکی دفاع از سفره مردم است. به باور وی، هرچه مدیریت این حوزه به تخصص، تجربه میدانی و شناخت دقیق مسائل تولید نزدیک‌تر باشد، سیاست‌ها با واقعیت صنعت سازگارتر می‌شود و اعتماد تولیدکنندگان تقویت می‌شود.

جنگ، تنگه هرمز و بحران نقدینگی

سماوات با اشاره به مشکلات ناشی از جنگ، اختلال حمل‌ونقل و محدودیت‌های مرتبط با تنگه هرمز، از دشواری تأمین مواد اولیه، تجهیزات و قطعات و افزایش هزینه واردات گفت: محموله‌ای از قطعات یدکی چین حدود ۴۵ روز میان بنادر سرگردان ماند و هزینه حمل هر کانتینر از حدود دو هزار دلار به بیش از ۱۳ هزار دلار رسید. افزایش قیمت نهاده‌ها و قطعات، همراه با محدودیت نقدینگی و کاهش قدرت خرید، ادامه فعالیت را دشوار کرده است. وی خواستار سازوکارهای اعتباری و تسهیلاتی متناسب با شرایط تورمی شد و گفت: من تولیدکننده با پول دیروز خودم نمی‌توانم کالای امروز را بخرم و به نقدینگی بیشتری نیاز دارم.

ظرفیت، انرژی و کیفیت

زهرا سماوات، مدیرعامل کارخانه، ظرفیت تولید را حدود ۱۲ تا ۱۴ تن در ساعت اعلام کرد و گفت کارخانه با حدود نیمی از ظرفیت فعالیت می‌کند. سال گذشته قطعی برق در برخی مقاطع به سه روز در هفته می‌رسید و کارکنان از نیمه‌شب برای جبران وقفه‌ها حاضر می‌شدند، امسال این رقم به حدود یک روز در هفته کاهش یافته است. برای کاهش آسیب‌پذیری، پنل خورشیدی و دیزل‌ژنراتور نصب شده و توسعه خط خوراک آبزیان نیز در برنامه است. وی نبود سوخت جایگزین مناسب و احتمال قطع گاز را از چالش‌های صنعت دانست.

مسعود عظیمی، مدیر داخلی و دانش‌آموخته دکتری تغذیه طیور، به همراه سیده شادی صفوی، مهندس شیلات و مدیر کنترل و تضمین کیفیت، سازوکارهای کیفی را توضیح دادند: نهاده‌های ورودی پیش از تخلیه بر اساس پروتکل‌ها آزمایش می‌شوند و محموله‌های نامنطبق مطابق رویه مصوب بررسی می‌شوند. محصولات نیز پیش از خروج آزمایش می‌شوند و تنها در صورت انطباق با استانداردها تحویل مشتری می‌شوند. به گفته آنان، مدیریت کارخانه کیفیت و منافع مشتری را بر ملاحظات کوتاه‌مدت مالی مقدم می‌داند و کیفیت محصول قربانی کاهش هزینه نمی‌شود.

مسئولیت اجتماعی، قهرمانی از جنس بازگشت

یکی از بخش‌های تأثیرگذار بازدید، روایت بازگشت یکی از کارکنان کارخانه به زندگی سالم پس از سال‌ها درگیری با اعتیاد بود. مدیریت مجموعه زمینه حضور بیش از دو ماه او را در مرکز ترک اعتیاد نظرآباد فراهم کرد، حقوق او را کامل پرداخت کرد و از خانواده‌اش نیز حمایت کرد.

این کارمند پس از درمان به کار بازگشت و مدیریت مجموعه او را با عنوان «قهرمان» به همکاران معرفی کرد.وی از این همراهی دلسوزانه قدردانی کرد. این روایت، در کنار مباحث فنی و اقتصادی، اهمیت مسئولیت اجتماعی بنگاه‌ها و نقش محیط کار در حمایت از کارکنان را نشان داد.

فناوری، طراحی مهندسی و نگاه اقتصادی

سماوات در تشریح توسعه فناوری به سفر تحقیقاتی خود در سال‌های گذشته به هلند و آشنایی با شرکت «PTN» و دستگاه «بوآکمپکتور» اشاره کرد که حدود دو دهه پیش به بازار این صنعت معرفی شد. تجهیزات کارخانه با ترکیبی از توان فنی و ماشین‌آلات ایرانی، هلندی و چینی تأمین شده است.

وی با اشاره به گستردگی ماشین‌سازی این صنعت در چین گفت رقابت در برخی بخش‌ها بر بهینه‌سازی، تلفیق فناوری‌ها و ارتقای بهره‌وری متمرکز شده است.

کارخانه با نصب ۱۷ دستگاه غبارگیر برای کنترل گردوغبار در مراحل مختلف تولید طراحی شده و چیدمان ماشین‌آلات بر اساس ملاحظات فنی و مهندسی انجام شده است.

سماوات تأکید کرد: هدف از انتخاب تجهیزات، نمایش تجملات نیست، بلکه ایجاد بستری کارآمد برای تولید باکیفیت است. وی درباره نگاه اقتصادی خود گفت: هیچ‌وقت حساب نکرده‌ام چقدر سود کرده‌ام ،هر سال تولیدم را به مرغ و تخم‌مرغ و لبنیات تبدیل می‌کنم و هرچه این رقم بالاتر باشد، رضایت من بیشتر است. به گفته وی، در طول فعالیتش همواره تلاش کرده بدون اتکا به وام و ایجاد بدهی مسیر تولید را ادامه دهد.

سماوات به نقش زنان در توسعه فعالیت‌های اقتصادی و دامپروری اشاره کرد و از مهندس مریم زاهد، مدیر مجموعه «سبزدشت» که لوح امین‌الضرب گرفته است، نام برد و گفت: اینکه در سال ۱۴۰۵ یک خانم در جمهوری اسلامی جایزه امین‌الضرب بگیرد، ریشه می‌خواهد.وی همچنین از سیده شادی صفوی، معصومه حیدری و پرستو آذرکمند، از کارکنان زن کارخانه، قدردانی کرد و حضور حرفه‌ای آنان را در ارتقای کیفیت فعالیت‌های تولیدی و شکل‌گیری محیط کاری منظم‌تر و محترمانه‌تر مؤثر دانست.

جمع‌بندی، از کارگاهی کوچک تا کارخانه‌ای مدرن

نزدیک به هشتاد سال از زمانی می‌گذرد که تولید خوراک دام و طیور در ایران با آسیاب‌ها و میکسرهای ساده و در مقیاسی محدود انجام می‌شد. این مسیر از کارگاهی کوچک در محدوده خزانه فرح‌آباد، در کارخانه روغن نباتی قو، آغاز شد و به کارخانه‌های صنعتی و مجموعه‌های مجهز امروزی رسید.

سماوات بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای خود را صرف توسعه این صنعت کرده و موفقیت را بیشتر با رضایت مصرف‌کننده و سهم تولید در تأمین غذای جامعه می‌سنجد تا با سود مالی، وی رضایت مصرف‌کننده و منافع جامعه را بر سود مالی مقدم می‌داند.

کتاب «شناسایی کارخانجات خوراک دام و طیور کشور ۱۳۷۰» که در سال ۱۳۷۱ منتشر شد، از آثا
خانم احمدی زمان شماره جدید: ر برآمده از سال‌ها فعالیت و پژوهش اوست. به گفته وی، عناوین و تقدیرنامه‌های استانی و کشوری ارزشمندند، با این حال او رضایت مصرف‌کننده و سهم تولید در تأمین غذای جامعه را معیار اصلی موفقیت می‌داند.